Озод қилингандан кейин Вестерборк транзит лагеридаги казармалар.

Камп Вестерборк (нидерландча: Камп Wестерборк, олмонча: Дурчгангслагер Wестерборк ), шунингдек, Вестерборк транзит лагери сифатида ҳам танилган. Иккинчи Жаҳон уруши даврида Голландиянинг шимоли-шарқидаги Дренте провинсиясида нацистларнинг транзит лагери бўлган[1]. Лагер Вестерборк муниципалитетида, ҳозирги Мидден-Дрентеда жойлашган. Вестерборк лагери яҳудийларни бошқа жойлардаги консентрацион лагерларга юбориш учун жой сифатида ишлатилган[2].

Вестерборк лагерининг мақсади

Лагер жойлашуви Голландия ҳукумати томонидан 1939-йилнинг ёзида фашистлар таъқибидан қочиб Нидерландияга қочиб кетган немислар ва австрияликлар (хусусан, немис ва австриялик яҳудийлар) учун қочқинлар лагери сифатида хизмат қилиш учун ташкил этилган[1]Манба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме[3].

Камп Вестерборк харитаси
Вестерборкдаги қўриқчи минораси қайта тиклангани.

Бироқ, 1940-йил май ойида Германия Нидерландияга бостириб кирганидан сўнг, лагернинг мақсади ўзгарди. 1942-йилга келиб Вестерборк лагери яҳудийларни депортация қилиш майдонига айлантирилди[2]. Майдони атиги бир ярим квадрат километр (119 акр) бўлган лагер, фашистларнинг қирғин лагерлари каби саноат қотилликлари учун қурилган эмас. Вестерборк нацистлар томонидан „инсоний“ муносабатларга асосланган деб ҳисобланган[2]. Оилали яҳудий маҳбуслар бир-бирига боғланган 200 та коттежда жойлашган бўлиб, уларда иккита хона, ҳожатхона, овқат пишириш учун печка ва кичик ҳовли бор эди. Ёлғиз маҳбуслар чўзинчоқ казармаларга жойлаштирилган. Лагерда эркаклар ва аёллар учун ҳаммом мавжуд бўлганМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме[2]

Транспорт поездлари Вестерборкка 1942-йил июлдан 1944-йил сентябргача ҳар сешанба куни етиб келган; Бу даврда тахминан 97 776 яҳудий депортация қилинган[1]. Яҳудий маҳбуслар Освенсим конслагерига (жами 60 330 кишилик 65 та поезд), Собиборга (19 поезд; 34 313 киши), Тересенштадт геттосига ва Берген-Белсен конслагерига (9 поезд; 4 894 киши) депортация қилинган[4][1]. Немислар томонидан босиб олинган Полшадаги Освенсим ва Собиборга сургун қилинган 94 643 кишининг деярли барчаси етиб келганида ўлдирилган[1].

Вестерборк лагерида мактаб, оркестр, сартарошхона ва ҳаттоки ресторанлар ҳам бор эди, улар СС расмийлари томонидан маҳбусларга омон қолиш учун ёлғон умид ҳисси бериш ва кўчириш пайтида муаммолардан қочишга ёрдам бериш учун яратилганМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме. Нацистлар томонидан белгиланган депортация қилинганлар учун тақдим этилган маданий тадбирларга соғлиқни сақлаш хизматларидаги ишлар ва бошқа маданий тадбирлар киради.

Лагерда ишчи кучи сифатида 2000 нафар „доимий“ яҳудий маҳбуслардан иборат махсус, алоҳида ишчи кадрлар ишлатилган. Ушбу гуруҳ ичида транспортда ёрдам бериш ва тартибни сақлаш керак бўлган лагер полициясини ташкил этувчи кичик гуруҳ мавжуд эди. СС трансферчиларни танлашда унчалик иштирок этмаган; бу иш маҳбусларнинг бошқа синфига тушди. Ушбу 2000 „доимий“ маҳбусларнинг аксарияти охир-оқибат концентрацион ёки ўлим лагерларига юборилган.

Машҳур маҳбуслар

Вестерборкдаги мактабдан синф фотосурати

Вестерборкдаги таниқли маҳбуслар орасида 1944-йил 4-августда Вестерборк лагерига кўчирилган Анн Франк[5] ҳамда Этти Ҳиллесум ҳам бор, уларнинг ҳар бири урушдан кейин кундаликларида ўз кечинмаларини ёзган[6]. Франк лагерда кичик кулбада 3-сентябргача, Освенсимга депортация қилингунча қолди.

Ҳиллесум 1942-йилнинг апрелигача яҳудийларни аниқлаган нацистлар тўридан қочиб юрди[7]. Ҳатто яҳудий деб аталганидан кейин ҳам антисемитизм сиёсати ҳақида хабар бера бошлади. Ҳиллесум Жуденрат билан икки ҳафта ишлади ва кейин Вестерборкга юборилган яҳудийларнинг биринчи гуруҳига ҳамроҳлик қилиш учун кўнгилли бўлди. Ҳиллесум 1943-йил 7-сентябргача Вестерборкда қолди, Освенсимга депортация қилинди ва у ерда уч ой ўтгач ўлдирилди.

Бир пайтлар Анне Франкни ушлаб турган Вестерборкдаги қайта қурилган кулбанинг қисмлари

Камп Вестерборкда, шунингдек, немис кино актрисаси ва кабаре қўшиқчиси Дора Герсон ҳам бўлган.

Мауриcе Франкенҳуис Вестерборкда интернирда бўлганида оиласи бошидан кечирган воқеаларни тасвирлаб берди ва 1948-йилда лагер қўмондони билан суҳбат ўтказди. Голланд ва инглиз тилларида чоп этилган интервю 2019-йил сентабрида яратилган ҳужжатли драма учун асос бўлди[8]. Филмда фотограф Рудолф Бреслауэр томонидан Вестерборкдан олиб келинган транспортларнинг асл видеосининг рангланиши мавжуд.

1944-йил 9-мартдан 1944-йил 23-мартгача Вестерборк лагеридаги яна бир маҳбус Освенсим ИИИ лагерига юборилишидан олдин яҳудий- голландиялик кларнетчи ва саксофончи Ҳанс Моссел (1905-1944) эди[9].

Лагер ичидаги етакчилик

Голландиялик Жак Счол 1940-йил 16-июлдан 1943-йил январигача лагер қўмондони бўлган. Баъзи маълумотларга кўра, у яҳудий маҳбусларга нисбатан шафқацизлиги, маҳбусларни ўлдириши билан танилган[10]. Бошқа ҳисобларда, аксинча, „қатъий ва тартибли бўлса-да, Счол ҳеч қачон шафқациз ёки зўравон бўлмаган“ дейилади. Бундан ташқари, „Германияга қарши бўлган Счол, лагерни тўғри ташкил этиш немисларни лагерни эгаллаб олишига йўл қўймасликнинг энг яхши усули эканлигини тушунган“. 1941-йилда немис ҳукумати „Счол жуда соддадил эди ва бу муносабат туфайли яҳудийлар лагерда ўзларини жуда қулай ҳис қилишган“ деб тушунишди[11].

1942-йил 1-июлда Германия ҳукумати Вестерборкни Нидерландия ҳукумати қўл остидан ўз назоратига олди, аввал Счол немис қўмондони билан алмаштирилди. Депортациялар Гестапо бўлими ИВ-Б4 буйруғи билан бошланди, уни Адолф Эичманн бошқарган. Лагер чегарасида немис СС қўмондонлари маҳбуслар учун мас’ул эдилар, аммо Курт Шлесингер бошчилигидаги полиция ва хавфсизлик отрядлари тартибни сақлаш ва транспортда ёрдам бериш учун ишлатилган.

Озодлик

1944-йил сентабрида Вестерборк лагерида транспортлар тўхтаб қолдиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме. 1945-йил апрел ойи бошида немис расмийлари лагерни тарк этгандан сўнг Иттифоқчи қўшинлар Вестерборкга яқинлашдилар. Вестерборк 1945-йил 12-апрелда Канада кучлари томонидан озод қилинди. Жами 876 маҳбус топилган. Жанубий Саскачеван полкининг уруш кундалиги 1945-йил 12-апрелдаги лагерга ҳавола қилинган:

Соат 9:30 да подполковник В Стотт, ДСО И(нтеллигенcе)О(офицер), лейтенант ЖД Кейд ҳамроҳлигида 2480-сонли яҳудий конслагерига ташриф буюрди (харита маълумотномаси). Одатда жазони ўташ муассасасининг кўринишини кўриш учун лагерга яқинлашганингизда, ҳайратланарли манзарага гувоҳ бўлдик. Лагер бутунлай тиканли сим билан ўралган ва тўртта назорат минораси бўлган. Бу лагерда 900 га яқин одам сақланган. Ҳокимият ходимларининг ошхоналари ва тиббиёт хонасини бориб кўрдик ва озиқ-овқат ва тиббий буюмлар жуда яхши ҳолатда эканлигини аниқладик. Ошхонада бир неча А Cо(мпан)й ўғил болалар қизларга картошка қобиғини тозалашга ёрдам беришаётганини кузатишди. Бундай лагерга ташриф буюриш орқали биз ҳақиқатни очгани келдик: „Немислар ўзларини ким деб ўйлашади, яҳудий бўлгани учун бошқа одамларни тиканли симлар ортига ўраб олиш мантиқсизликдир!“[12].

Иккинчи жаҳон урушидан кейинги

Урушдан кейин Вестерборк биринчи марта нацистларнинг ҳамкорлари сифатида гумон қилинган ва айбланганлар учун тергов ҳибсхонаси сифатида ишлатилган. Бинода собиқ Голландия Шарқий Ҳиндистонидан (Индонезия) қочиб кетган кейинчалик Голландия фуқаролари жойлашган эди.

Вестерборк 1960-йилларда Нидерландия ҳукумати томонидан бутунлай қисмларга ажратилган. Кейинчалик Голландияликлар ҳудудда Wестерборк Синтез Радио Телескопини, катта радио телескопини қурдилар. Фақат собиқ лагер командирининг уйи сақланиб қолган.

Тарихшунослик

Вестерборк концлагерининг модели

1950-йилда ҳукумат яҳудий тарихчиси Жак Прессерни Голландиялик яҳудийларнинг оммавий сургун қилиниши ва яҳудий бўлмаган голланд аҳолисининг ҳамкорлик даражаси билан боғлиқ воқеаларни текшириш учун тайинлади. Натижалар ўн беш йилдан сўнг Тҳе Cатастропҳе (Де Ондерганг) да чоп этилди. Прессер шунингдек, Вестерборкда бўлиб ўтган "Жирондинлар кечаси" романини нашр этди.

Молукан аскарлари учун жой

1949-йилда Голландлар Индонезияни 300 йилдан ортиқ мустамлакадан сўнг тарк этишди. Маҳаллий индонезияликлар сиёсий тартибсизликларда қолиб кетишди. Франсия, Жазоир ва Голландия ҳарбийлари билан ишлаган баъзи одамлар эвакуация қилинди, чунки улар мустамлакачиликка қаршилик кўрсатган ва ўз мустамлакачилари билан бирга бўлган Молукка халқларига хиёнат қилган бошқа маҳаллий халқларнинг ғазабига дучор бўлишди. Халқларга тезда ўз ватанларига қайтиш ваъда қилинди. Бироқ, 1951-йилдан 1971-йилгача собиқ маҳаллий Молуccан КНИЛ аскарлари ва уларнинг оилалари лагерда қолишга мажбур бўлдилар. Бу вақт ичида лагер Камп Счаттенберг (Cамп Счаттенберг) деб ўзгартирилди[13].

Ёдгорликлар

„102, 000 тош“. Вестерборкдаги ёдгорлик. Ҳар бир алоҳида тош Вестерборкда қолган ва фашистларнинг концентрацион ва қирғин лагерларида ўлдирилган битта одамни ифодалайди.

Лагерда қамалганларнинг хотираларини сақлаб қолиш учун Вестерборкдан икки мил узоқликда музей ташкил этилган. Депортациядан кейин ўлдирилган маҳбусларга ҳурмат сифатида ёдгорлик ўрнатилди; у Вестерборкдан депортация қилинган ва қайтиб келмаган ҳар бир одамни ифодаловчи 102 000 тошдан иборат.

Миллий Вестерборк ёдгорлиги 1970-йил 4-майда Нидерландия қироличаси Жулиана томонидан очилган[14][15]. Шунингдек, лагер яқинида ердан узилган синган темир йўл ёдгорлиги ўрнатилган бўлиб, лагернинг, шунингдек, Европа яҳудий аҳолисининг вайрон бўлгани ва бу излар энди ҳеч қачон одамларни ўз юртига олиб кетмаслигини англатади.

2017-йилда Германия лагери қўмондони Алберт Геммекер томонидан яҳудий маҳбус Рудолф Бреслауэр олган суратлар Вестерборк транзит лагеридаги кундалик ҳаётни ҳужжатлаштириш учун Нидерландия томонидан тақдим этилган ва ЮНЕСКОнинг Жаҳон хотираси реестрига киритилган[16].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Ҳолоcауст Энcйcлопедиа. „Wестерборк“. Унитед Статес Ҳолоcауст Мемориал Мусеум.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Боас, Жаcоб. Боулевард Дес Мисерес Тҳе Сторй оф Трансит Cамп Wестерборк. Ҳамден, Cоннеcтиcут: Арчон Боокс, 1985 — 3–32-бет. ИСБН 0208019774. 
  3. ↑ Пренгер, Кевин. „Cамп Wестерборк“. Траcес оф Wар. СТИWОТ (Стичтинг Информатиэ Wерелдоорлог Тwеэ). Қаралди: 2021-йил 18-май.
  4. ↑ Прожеcт Аиcе. „Wестерборк Трансит Cамп“. Жеwиш Виртуал Либрарй. Қаралди: 2018-йил 28-феврал.
  5. ↑ Просе, Франcине. Анне Франк: Тҳе Боок, Тҳе Лифе, Тҳе Афтерматҳ. Неw Ёрк, Неw Ёрк: Ҳарпер Cоллинс, 2009 — 53–59-бет. 
  6. ↑ Де Cоста, Денисе. Анне Франк анд Эттй Ҳиллесум Инсcрибинг Спиритуалитй анд Сехуалитй. Неw Брунсwиcк, Неw Жерсей: Рутгерс Университй Пресс, 1998 — 167–191-бет. ИСБН 0813525500. 
  7. ↑ Ҳанан. „Эттй Ҳиллесум“. Жеwиш Wомен'с Арчиве. Қаралди: 2018-йил 20-апрел.
  8. ↑ „Премиèре корте спеэлфилм Геммекер мет ҳисторисче транспорт беэлден ин клеур“ (нл) (2019-йил 12-сентябр). 2022-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-декабр.
  9. ↑ Информатион он тҳе депортатион оф Ҳанс Моссел виа тҳе Аролсон онлине арчивес.
  10. ↑ Баллис, Анжа. Ҳолоcауст Эдуcатион Ревиситед. Спрингер, 2019 — 114-бет. ИСБН 9783658242053. 
  11. ↑ „Cамп Wестерборк — Жаcқуэс Счол“, Тҳе Ҳолоcауст: Лест Wе Форгет.
  12. ↑ ССР Wар Диарй
  13. ↑ Полакоw-Суранскй, Саша. Го Баcк то Wҳере Ёу Cаме Фром: Тҳе Баcклаш Агаинст Иммигратион анд тҳе Фате оф Wестерн Демоcраcй. Натион Боокс, 2017 — 19-бет. ИСБН 978-1568585925. 
  14. ↑ „Жоденверволгинг: Натионаал Монумент Wестерборк“ (нл). Дрентҳе ин де оорлог. — „Ҳет Натионаал Монумент Wестерборк wордт оп 4 меи 1970 оффиcиээл доор Конингин Жулиана онтҳулд“. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  15. ↑ „Тҳе Натионал Wестерборк Мемориал“. Ҳериннерингсcентрум Камп Wестерборк. 2018-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-май.
  16. ↑ „Wестерборк филмс“. Меморй оф тҳе Wорлд. Унитед Натионс Эдуcатионал, Сcиэнтифиc анд Cултурал Организатион. Қаралди: 2018-йил 9-октябр.


Адабиётлар

    • Жонатҳан Гардинер: Оне-Wай Тиcкет фром Wестерборк. Оэгстгеэст, Тҳе Нетҳерландс: Амстердам Публишерс, 2021, ИСБН 9789493056756
    • Ҳанс-Диэтер Арнтз: Дер летзте Жуденäлтесте вон Берген-Белсен. Жосеф Wеисс — wüрдиг ин эинер унwüрдиген Умгебунг. Аачен 2012.
    • Жаcоб Боас, Боулевард дес Мисèрес: тҳе Сторй оф тҳе Трансит Cамп Wестерборк. Ҳамден, Cоннеcтиcут: Арчон Боокс, 1985 ИСБН 0-208-01977-4
    • Эттй Ҳиллесум, Леттерс фром Wестерборк. Неw Ёрк: Пантҳеон, 1986 ИСБН 0-394-55350-0 (оригиналлй публишед ин тҳе Нетҳерландс ас Ҳет денкенде ҳарт ван де барак, 1982)
    • Cеcил Лаw, Камп Wестерборк, трансит cамп то этернитй : тҳе либератион сторй. Cлеменцпорт, Н. С. : Cанадиан Пеаcекеэпинг Пресс, 2000 ИСБН 1896551351
    • Ҳаррй Мулисч, Тҳе Дисcоверй оф Ҳеавен. Пенгуин Пресс, 1992, ИСБН 0-1402-3937-5
    • Жаcоб Прессер, Тҳе Деструcтион оф тҳе Дутч Жеwс Неw Ёрк: Дуттон, 1969, транслатед бй А. Померанс.

Ҳаволалар