Viburnum opulus
Вибурнум опулус ёки гулдор атиргул (/ˈɡɛлдəр/)[1] — Европа, Шимолий Африка ва Марказий Осиёда ўсувчи Адохаcеаэ (илгари шилвидошлар) оиласига мансуб гулли ўсимлик тури[2].
| Вибурнум опулус | |
|---|---|
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки уруғпаллалилар | |
| Астеридс | |
| Дипсаcалес | |
| Адохаcеаэ | |
| Вибурнум | |
В. опулус
| |
| Бинар номи | |
| Вибурнум опулус | |


Тавсиф

Вибурнум опулус — 4–5 м (13–16 фт) гача ўсадиган баргли бута. Барглари қарама-қарши, уч бўлакли, узунлиги 5–10 cм (2–4 ин), кенг, юзаки жиҳатдан баъзи чинорларнинг баргларига ўхшаш. Барг куртаклари яшил, клапанли.
Бир жинсли гуллари оқ рангда, диаметри 4–11 cм (2–4 ин). Гуллари ёзнинг бошида ҳосил бўлади ва ҳашаротлар томонидан чангланади. Меваси шарсимон ёрқин қизил рангли диаметри 7-10 мм, битта уруғни ўз ичига олади. Уруғлар қушлар томонидан тарқалади.
Номлари
"Гулдор атиргул" умумий номи Голландиянинг Гелдерланд провинсиясига тегишли[3]. Бошқа умумий номлар орасида сув оқсоқоллари, крамп қобиғи, қор тўпи дарахти, қор тўпи[4] ва Европа клюкваси киради.
Филогения
Вибурнум опулус 160 тадан 170 тагача турни ўз ичига олган Вибурнум туркумига тегишли. Одатда 5 турни ўз ичига олган Опулус кичик бўлимига киради.
Култивация


Вибурнум опулус ўзининг гуллари ва резаворлари учун манзарали ўсимлик сифатида ўстирилади, нам, ўртача ишқорли тупроқларда яхши ўсади. Бир нечта навлари манзарали ўсимлик сифатида танилган, шу жумладан „Росеум“ нави йирик гуллари билан машҳур.
Бута, шунингдек, ўзи ўсувчи ҳудудларида тўсиқлар, қопламали кўчатлар ҳосил қилиш учун ўстирилади.
Шимолий Америкада табиийлаштирилган.
„Нотcуттъс Вариэтй“,[5] „Росеум“[6] ва сариқ мевали „Ксантокарпум“[7] навлари Қироллик боғдорчилик жамиятининг боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлган[8].
Фойдаланади
Мева жуда нордон таъмга эга, оз миқдорда истеъмол қилинади. Ундан желе тайёрлаш учун фойдаланиш мумкин. Аммо мевалар енгил заҳарли ҳисобланади ва кўп миқдорда истеъмол қилинса, қусиш ёки диареяга олиб келиши мумкин[9].
Маданий маъно
Вибурнум опулус ёки калйна қадим замонлардан бери Украина маданиятининг рамзи бўлиб келган[10].]] Вибурнум ҳақида қўшиқлар, безак санъати, украин кашталари ва шеърлари каби Украина фолклорида топиш мумкин[11]. Унинг рамзий илдизларини минг йиллар олдин славян бутпарастлигидан бошланган. Афсонага кўра, калйна коинотнинг туғилиши билан боғлиқ бўлган, яъни олов учлиги : Қуёш, Ой ва Юлдуз[12]. Унинг мевалари ўз уйи ва она юрти, қон ва оила илдизларини англатади[13][14]. Калйна кўпинча Украина кашталари: маросим матолари ва кўйлакларда тасвирланган. Славян бутпарастлигида калйна ёш хонимнинг гўзаллигини ифодалайди: ка-лй-на — див-чй-на[15][16][17]. Червона Калйна қўшиғи Украина Сич Рифлемен[18][19] ва Украина исёнчилар армиясининг мадҳияси эди.
Вибурнум опулус (калйна) ҳам Россиянинг миллий рамзларидан биридир[20]. Россияда Вибурнум меваси калйна (калина) деб аталади ва миллий рамз ҳисобланади. Калйна рус тилидаги калит ёки раскалят сўзларидан олинган бўлиб, „қизил-иссиқ қилиш“ деган маънони англатади. Резаворларнинг қизил оловли ранги рус маданиятидаги гўзалликни англатади ва ширин малина билан бирга у гўзал қизнинг эҳтиросли севгисини англатади, чунки резаворлар Россияда ҳар доим эротик рамз бўлган[20]. Қизил меванинг аччиқ томони ҳам рус халқ маданиятида севги изтиробини билдиради[21]. Русча " Калинка " қўшиғининг номи Калинанинг қисқартмасидан олинган.
Шарқий славян маданияти таъсирида бўлган румин тилида Вибурнум опулус căлин деб аталади.
Манбалар
- ↑ "гуэлдер росе". Охфорд Энглиш Диcтионарй сеcонд эдитион. Охфорд Университй Пресс. 1989. ҳттп://www.оэд.cом/виэw/Энтрй/82228. Қаралди: 7 Деcембер 2018.
- ↑ РҲС А-З энcйcлопедиа оф гарден планц. Унитед Кингдом: Дорлинг Киндерслей, 2008 — 1136-бет. ИСБН 978-1405332965.
- ↑ Тҳе Реадер'с Дигест Фиэлд Гуиде то тҳе Треэс анд Шрубс оф Бритаин п.143.
- ↑ Боcк, Клаус; Женсен; Ниэлсон; Норн (1978). „Иридоид аллосидес фром Вибурнум опулус“. Пҳйточемистрй. 17-жилд, № 4. 753–757-бет. дои:10.1016/С0031-9422 (00)94220-1.
{{cите магазине}}: Чеcк|дои=валуэ (ёрдам) - ↑ „РҲС Плант Селеcтор - Вибурнум опулус 'Нотcутт'с Вариэтй'“. Қаралди: 17-феврал 2019-йил.
- ↑ „РҲС Плант Селеcтор - Вибурнум опулус 'Росеум'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
- ↑ „РҲС Плант Селеcтор - Вибурнум опулус 'Хантҳоcарпум'“. РҲС. Қаралди: 5-март 2021-йил.
- ↑ „АГМ Планц - Орнаментал“. Роял Ҳортиcултурал Соcиэтй (2017-йил июл). Қаралди: 17-феврал 2019-йил.
- ↑ „Плант Датабасе Сеарч“. www.пфаф.орг.
- ↑ "Калйна (гуэлдер-росе) ис а сймбол тҳат ҳас беэн а парт оф Украиниан cултуре синcе анcиэнт тимес. Иц меанингс wере трансферред тҳроугҳ тҳе агес ин легендс анд сонгс. А брокен калйна треэ wас а сигн оф троубле анд трагедй; абусе оф тҳис треэ wас а шамефул аcт. Украиниан пеопле cарефуллй протеcтед ит беcаусе тҳере wас а белиэф тҳат калйна греw онлй нехт то гоод пеопле. Аccординг то оур анcесторс, калйна ҳас а поwер тҳат брингс имморталитй анд cан уните генератионс то фигҳт эвил." Соурcе : Го_А релеасе „Калйна“ то раисе фундс фор Украине…анд то реминд тҳе wорлд ит муст уните то фигҳт эвил (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-07-17 санасида архивланган), Wиллиам Леэ Адамс, 18 марч 2022.
- ↑ Потебня, Олександр „Про деякі символи в слов'янській народній поезії“, . Естетика і поетика слова. К: Мистецтво, 1985 — 207–210-бет.
- ↑ Ладй оф Прйкарпаттиа (Wайбаcк Мачине сайтида 7-март 2012-йил санасида архивланган) (украинча)
- ↑ „Що означають візерунки стародавніх українських вишивок (фото)“ (украинча). ВСВІТІ (23-март 2021-йил). Қаралди: 16-апрел 2022-йил.
- ↑ Островска, Тетяна. Знаки 155 стародавніх українських вишивок (альбом) (украинча). Київ: Бібліотечка журналу "Соняшник", 1992.
- ↑ Доcтор Бозҳко, Аграриан Сcиэнcес. Треэс ин cултуре бй фолк. (украинча)
- ↑ Доcтор Кузменко, Пҳилологиcал Сcиэнcес. Тҳе сймболиcс оф гуилдер росе ин Украиниан сонгс оф тҳе 20тҳ cентурй натионал либератинг мовеменц. (инглизча ва украинча)
- ↑ дарпож. „а калйна не верба-ливе (Наталка Карпа)“ (17-июл 2007-йил). 2022-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-октабр 2022-йил.
- ↑ „Стрілецькі піснї і труби.“ (украинча). Збруч (2016-йил 16-март). Қаралди: 2-апрел 2022-йил.
- ↑ Анатолий, Иванйцкий. Хрестоматія з українського музичного фольклору.: Навчальний посібник для ВНЗ И–ИВ р.а. (украинча). Нова Книга, 2008 — 499-бет. ИСБН 978-966-382-139-9. Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
- ↑ 20,0 20,1 Прокҳоров, Вадим. Руссиан фолк сонгс : мусиcал генрес анд ҳисторй. Ланҳам, Мд.: Сcареcроw Пресс, 2002. ИСБН 0810841274. ОCЛC 47208585.
- ↑ МаcЛаурй, Роберт Э.. Антҳропологй оф cолор интердисcиплинарй мултилевел моделинг. Ж. Бенжаминс Пуб. Cо, 2007 — 418-бет. ИСБН 9789027232434. ОCЛC 928983471.