Вигна субтерранеа (умумий номлари: Бамбара ер ёнғоғи, Бамбара ёнғоғи, Бамбара ловияси[2], Конго гообери, ер нўхати[3], ловия ёки чўчқа ёнғоғи) — бурчоқдошлар оиласининг аъзоси. Ўсимлик Ғарбий Африкада пайдо бўлган. Вигна субтерранеанинг, худди ерёнғоқ (шунингдек, ер ёнғоғи деб аталади) каби, пўстлоғи ер остида пишади. Улар қуритилганидан кейин, янги ёки қайнатилган ҳолда истеъмол қилиниши мумкин ва пудинглар тайёрлаш учун янги ҳолида ёки қуруқ майдаланган ҳолда ишлатилиши мумкин.

Вигна субтерранеа
Илмий таснифи edit
Дунёси: Ўсимликлар
Cладе: Трачеопҳйтес
Cладе: Ангиоспермс
Cладе: Эудиcоц
Cладе: Росидс
Тартиби: Фабалес
Оиласи: Бурчоқдошлар
Кичик оиласи: Фабоидеаэ
Нав: Вигна
Тур:
В. субтерранеа
Биномиал номи
Вигна субтерранеа

(Л.) Вердc.
Синонимлари[1]
  • Арачис африcана Бурм. ф.
  • Глйcине субтерранеа Л.
  • Воандзеиа субтерранеа (Л.) Тҳоуарс
  • Воандзеиа субтерранеа (Л.) ДC.

Агротехник жиҳатлар

Янги териб олинган Бамбара ёнғоқлари
Даладаги бамбара ўсимликлари
Вигна субтерранеа — МҲНТ

Келиб чиқиши ва етиштириш

Бамбара ер ёнғоғининг келиб чиқиши Ғарбий Африкага бориб тақалади[4] ва етиштириладиган ҳудуд Саҳрои Кабир Африкасининг иссиқ тропикларидир. Бамбара ёнғоғи ер ёнғоғи (ерёнғоқ) ўсадиган ҳар қандай жойда яхши ўсади ва шунинг учун Нигерия ҳамда Шимолий Гананинг шимолий қисмларида, Кwара штатида ҳам мавжуд.

Муҳимлиги

Бамбара ер ёнғоғи ярим қурғоқчил Африкадаги учинчи энг муҳим дуккакли ўсимликдир[5]. У юқори ҳароратга чидамли ва бошқа дуккакли экинларни етиштириш мумкин бўлмаган маргинал тупроқларга мос келади[6]. Бу ташқи муҳитнинг ёмон омилларига кам таъсирли экиндир[7].

Бамбара ер ёнғоғининг озуқавий қиймати 57,9 % дан 61,7 % гача углевод ва 24,0 % дан 25,5 % гача бўлган протеин таркибига эга[8]. У Бенинда эътибордан четда қолган ва тўлиқ фойдаланилмаган озиқ-овқат манбаи ҳисобланади[9]. Бамбара ер ёнғоғининг Клебсиэлла пнеумониаэ, Псеудомонас аэругиноса, Стапҳйлоcоccус ауреус, Эсчеричиа cоли, Баcиллус cереус, Cандида албиcанс (хамиртуруш) ва Аспергиллус нигер (моғор) каби микробларга қарши фаоллиги ҳақида маълумотлар мавжуд[10].

Бамбара ер ёнғоғининг жигарранг пўсти флавоноидлар орасида рутин ва мирицетиннинг энг юқори концентрациясига эгадир, қизил қобиғи эса танин бирикмалари орасида энг юқори консентрацияли хлороген ва эллагик кислотага эга[11].

Фойдаланиш

Пазандачиликда фойдаланиш

Уруғлари оқсил миқдори юқори бўлгани сабабли озиқ-овқат, ичимликлар учун ишлатилади ва овқат ҳазм қилиш тизимини яхшилайди. Бутун ўсимлик азот фиксацияси туфайли тупроқни яхшилаш хусусияти билан машҳур[12]. Ғарбий Африкада ёнғоқлар газак сифатида истеъмол қилинади, қовурилади ва тузланади, қуритиб тортга солинади ёки бошқа ловиялар каби қайнатилади.

Жануби-Шарқий Нигерияда, хусусан Энугуда қуритилган бамбара ловиялари майда кукунга айлантирилади, сўнгра палма ёғи, сув ва қовоқ барглари билан аралаштирилади, сўнгра окпа, оддий нонушта таомини тайёрлаш учун қайнатишдан олдин банан барглари ёки бир литрли селофан пакетларга қуйилади. Марказий Нигериянинг кўп жойларида ёмғирли мавсумда янги бамбара ловиялари қобиғи билан пиширилади, сўнгра газак сифатида истеъмол қилинади.

Тупроқ талаблари

Бамбара ер ёнғоғи экиш учун мос келувчи тупроқлар қумли тупроқдир. Оптимал тупроқ чуқурлиги 50 см дан 100 см гача бўлиши керак, тупроқ унумдорлиги паст бўлиши, тупроқнинг пҲ даражаси 5 ҳамда 6.5 орасида бўлиши ва 4.3 дан паст ёки 7 дан юқори бўлмаслиги керак[12].

Иқлим талаблари

Бамбара ер ёнғоғининг ўсиши учун мос иқлим талаблари 20° — 30° кенглик, яъни тропик нам, қуруқ (Аw) ва субтропик қуруқ ёз (Cс) бўладиган иқлим зоналарига энг мос келади. Оптимал ҳарорат 19 °C дан 30 °C гача бўлиши керак. 16 °C дан паст ва 38 °C дан юқори ҳароратлар бамбара ер ёнғоғи ишлаб чиқариш учун мос эмас. Бамбара ер ёнғоғи қурғоқчиликка жуда чидамли[13]. Йиллик минимал ёғингарчилик талаби 300 мм га яқин ва оптимал йиллик ёғингарчилик миқдори 750 мм гача бўлиши, мос равишда 1400 мм дан ва 3000 мм дан ошмаслиги шарт[12].

Етиштириш тизими

Экин экиш тизими ярим доимий бўлиб, Бамбара ер ёнғоғи битта экин сифатида ёки оралиқ экин сифатида етиштирилиши мумкин. Унга энг мос оралиқ экинлар жўхори, тариқ, маккажўхори, ерёнғоқ, ямс ва манокс ҳисобланади.

Бамбара ер ёнғоғи, асосан, ўзаро экин сифатида етиштирилади, аммо экиш зичлиги квадрат метр учун 6 дан 29 гача ўзгариб туради[14]. У Кот-д’Ивуарнинг ўрмонли саванналарида энг юқори ҳосилга эришиш учун ҳар квадрат метрга 25[15] ўсимлик зичлиги билан экилади.

Ишлаб чиқариш

Вигна субтерранеани бутун дунёда ишлаб чиқариш 1972-йилдаги 29 800 тоннадан 2015-йилда 79 155 тоннага ошди[16].

Ишлаб чиқарилган йили 2013 (Манба ФАОСТАТ) Ўрим-йиғим майдони (га) Ҳосилдорлик (кг/га) Ишлаб чиқариш (тонна)
 Мали 120 000 9498 113 981
 Нигер 68 000 4,412 30 000
 Буркина Фасо 55 000 8909 49 000
Kamerun bayrogʻi Камерун 43 392 8444 36 639
 Конго Демократик Республикаси 4828 750 14 000
Дунё 315 392 7724 243 620

Физиологияси

Ўсиши

Ўсиш сикли (мин-макс) 90-170 кун ва оптимал шароитларда бу давр тахминан 120-150 кунни ташкил этади. Гуллар эккандан 40-60 кун ўтгач пайдо бўлади. Чангланишдан 30 кун ўтгач, дуккак пишиб етилади ва яна 55 кун давомида уруғлар тўлиқ ривожланади[13]. Орадан 30 кун ўтгач улар яна экилади.

Генератив кўпайиши

Генератив кўпайиш Бамбара ер ёнғоғида автогамли (ўз-ўзини уруғлантириш) ва клеистогамоз[13] (ўзини чанглатиш) усулида амалга ошади.

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Плант Лист: А Wоркинг Лист оф Алл Плант Спеcиэс“.
  2. ↑ Лост Cропс оф Африcа. Wашингтон, ДC: Тҳе Натионал Аcадемиэс Пресс, 2006 — 53-бет. ДОИ:10.17226/11763. ИСБН 978-0-309-10333-6. 
  3. ↑ „Дефинитион Анд Cлассифиcатион Оф Cоммодитиэс (Драфт): 4. Пулсес Анд Деривед Продуcц“. Фоод анд Агриcултуре Организатион (1994). 2018-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-июн 2013-йил.
  4. ↑ Ҳеппер, ФН (1963). „Планц оф тҳе 1957-58 Wест Африcа Эхпедитион ИИ: Тҳе бамбара гроунднут (Воандзеиа субтерранеа) анд Керстинг'с гроунднут (Керстингиэлла геоcарпа) wилд ин Wест Африcа“. Кеw Буллетин. 16-жилд, № 3. 395–407-бет. дои:10.2307/4114681. ЖСТОР 4114681.
  5. ↑ Оcран, В. К. Сеэд Манагемент Мануал фор Гҳана. Аccра Гҳана: МОФА, 1998. 
  6. ↑ Ямагучи, М. Wорлд Вегетаблес. Неw Ёрк: Ван Ностранд Реинҳолд, 1983. 
  7. ↑ Бареҳ, Э.А. (2001). „Пҳйсиcал пропертиэс оф бамбара гроунднуц“. Жоурнал оф Фоод Энгинеэринг. 47-жилд, № 4. 321–326-бет. дои:10.1016/с0260-8774 (00)00136-9. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)
  8. ↑ Капцо, Куатé Гисcард; Нжинтанг, Яноу Ниcолас; Нгуэмтчоуин, Мбоуга Мариэ Голетти; Счер, Жоëл; Ҳоунҳоуиган, Жосепҳ; Мбофунг, Cарл Мосес (2014). „Пҳйсиcочемиcал анд миcро-струcтурал пропертиэс оф флоурс, старч анд протеинс фром тwо вариэтиэс оф легумес: бамбара гроунднут (Вигна субтерранеа)“. Жоурнал оф Фоод Сcиэнcе анд Течнологй. 52-жилд, № 8. 4915–4924-бет. дои:10.1007/с13197-014-1580-7. ИССН 0022-1155. ПМC 4519478. ПМИД 26243911.
  9. ↑ Данси, А.; Р. Водоуҳе; П. Азокпота (19-апрел 2012-йил). „Диверситй оф тҳе Неглеcтед анд Ундерутилизед Cроп Спеcиэс оф Импортанcе ин Бенин“. Тҳе Сcиэнтифиc Wорлд Жоурнал. 2012-жилд. 932947-бет. дои:10.1100/2012/932947. ПМC 3349165. ПМИД 22593712. {{cите магазине}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  10. ↑ Эбере Ловелйн Удеҳ; Монде А. Нйила; Шеку Алфред Кану (1-октабр 2020-йил). „Нутраcеутиcал анд антимиcробиал потентиалс оф Бамбара гроунднут (Вигна субтерранеан): А ревиэw“. Ҳелиён. 6-жилд, № 10. э05205-бет. дои:10.1016/ж.ҳелиён.2020.э05205. ИССН 2405-8440. ОCЛC 8690130189. ПМC 7586076. ПМИД 33134573.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  11. ↑ Тааҳир Ҳаррис; Виcториа Жидеани; МарилизеЛе Роэс-Ҳилл (1-сентабр 2018-йил). „Флавоноидс анд таннин cомпоситион оф Бамбара гроунднут (Вигна субтерранеа) оф Мпумаланга, Соутҳ Африcа“. Ҳелиён. 4-жилд, № 9. э00833-бет. дои:10.1016/ж.ҳелиён.2018.э00833. ПМC 6168962. ПМИД 30294697.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 „Дата шеэт Вигна субтерранеа“. Эcоcроп. ФАО. 4-март 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-октабр 2022-йил.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Ничтерлеин. „Вигна субтерранеа“. Эcопорт. Қаралди: 16-март 2011-йил.
  14. ↑ Рассел, А (1960). „Воандзоу, Воандзеиа субтерранеа Тҳоуарс, анд иц cултиватион ин Кwанго“. Булл. Агриc. Cонго Белге. 51-жилд. 1–26-бет. Қаралди: 16 Марч 2011.
  15. ↑ Коуасси, Н’. Ж; И. А. Зоро Би (2010). „Эффеcт Оф Соwинг Денситй Анд Сеэдбед Тйпе Он Йиэлд Анд Йиэлд Cомпоненц Ин Бамбара Гроунднут (Вигна субтерранеа) Ин Wоодланд Саваннас Оф Cоте Д'ивоире“. Эхпериментал Агриcултуре. 46-жилд. 99–110-бет. дои:10.1017/С0014479709990494.
  16. ↑ „ФАОСТАТ“. ФАО. 2015-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-феврал 2015-йил.