Вилгелм Соломонович Гейнселман (1851-йил 4-август, Одесса, Херсон губернияси, Россия империяси – 1922-йил, Тошкент, Туркистон АССР, РСФСР) – меъмормуҳандис. Ўзбекистонда Европа услубидаги бинолар қурилишини бошлаб берган. 1878—1908-йилларда Туркистон генерал-губернаторлиги қурилиш бошқармаси бошлиғи, ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида Тошкентнинг Европа қисмидаги ва Россия Туркистонининг баъзи бошқа шаҳарларидаги бир қатор йирик лойиҳалар муаллифи. Давлат маслаҳатчиси вазифасини бажарувчи.

Вилгелм Соломонович Гейнселман
Таваллуди
Rossiya bayrogʻi Россия империяси Россия империяси Харков губернияси Одесса шаҳри
Вафоти РСФСР, Туркистон АССР, Тошкент
Фуқаролиги Rossiya bayrogʻi Россия империяси Россия империяси
Миллати яҳудий
Соҳаси меъморчилик
Институтлар Петербург қурилиш билим юрти
Машҳур ишлари Романов саройи, Спасо-Преображенский собори, Реал билим юрти, Ғазначилик палатаси, Халқ кутубхонаси (Самарқанд), Ака-ука Крафтлар саройи (Қўқон)
Мукофотлари
Станислав ордени
Авлиё Владимир ордени
Турмуш ўртоғи Елизавета Эрнестовна Фенева
Дини лютерчилик

Тошкентдаги кўп йирик бинолар, жумладан Давлат палатаси (1887), Спасо-Преображенский собори (А. И. Рязанов, И. М. Погосский билан ҳамкорликда) ва ёнидаги алоҳида қурилган қўнғироқхона (1888, сақланмаган), Княз Н. К. Романов саройи (1889—90, ҳозирги Ташқи ишлар вазирлиги қабул уйи) Гейнселман раҳбарлигида қурилган. Давлат банки (1895), Реал билим юрти (1898, ҳозирги Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлиги маъмурий офиси), Расадхона (1873—1901) ва бошқа турар жой бинолари лойиҳалари муаллифи. Андижон зилзиласи (1901) оқибатларини ўрганиб, сейсмик туманларда бинолар қурилишининг дастлабки қоидаларини ишлаб чиққан (1906). 1908—1912-йилларда Тоштрамнинг биноси ва трамвай йўлларини лойиҳалашда қатнашган. Византия-роман услубидан кенг фойдаланиш Гейнселман ижодига хос.

Таржимаи ҳоли

Вилгелм Соломонович Гейнселман 1851-йил 4-августда Одессада меросхўр фахрий фуқаро оиласида туғилган. Миллати яҳудий. Кейинчалик у лютерчиликни қабул қилган[1].

Тошкентдаги реал билим юрти биноси

Бўлажак меъмор Германияда политехник таълим олган. 1876-​​йил октябр ойида у Петербург қурилиш билим юртининг 4-курсига ўқишга кирди ва уни 1878-йил июн ойида тугатди[1][2]. Ўзининг ёрқин муваффақиятлари учун у билим юртининг мармар лавҳасига ёзилган[3].

Билим юртини тугатгандан сўнг олинган қурилиш муҳандиси унвони Вилгелм Гейнселманга ўз фаолиятини билим юрти котиби лавозимидан бошлаш имконини берди[2]. 1874-йилда Тошкентга кўчиб келади[4]. 1878-йил 15-октабрда Туркистон генерал-губернаторлиги ихтиёрида Сирдарё вилояти ҳукумати қурилиш бўлими кичик меъмори лавозимига тайинланиб, Туркистон генерал-губернаторлигининг ҳарбий-халқ маъмуриятига хизмат қилишга тайинланган[2].

Княз Николай Константинович саройининг фасади

1884-йил 2-апрелда Тошкент шаҳар меъмори лавозимига сайланган. 1887-йил 1-январда қурилиш бўлимига махсус топшириқлар бўйича мансабдор, 1889-йил 16-майда бир вақтнинг ўзида Туркистон ўлкасидаги қурилиш муассасаларига кўрсатмаларни қайта кўриб чиқиш ва қўшимча қилиш комиссияси аъзоси этиб тайинланди[2].

1884-йил 29-июлда у Елизавета Эрнестовна Фенева (қизлик фамиляси Росенберг; 1852-йил 31-декабр—?) билан турмуш қурган[2].

Тошкентдаги Спасо-Преображенский собори қурилишининг техник қисмига раҳбарлик қилган (1891), 1894-йилда эса Тошкентдаги черков қурилиши бўйича вақтинчалик қўмита раиси бўлган[2]. Бундан ташқари, у 1902-йилги Андижон зилзиласи натижасида юзага келган вайронагарчиликни ўрганиб, шу асосда 1906-йилда сейсмик хавфли ҳудудларда қурилишнинг биринчи қоидаларини ишлаб чиққан[5].

1901-йил 6-декабрда тўлиқ давлат маслаҳатчиси даражасига кўтарилган[2].

1903-йил 14-ноябрда фуқаролик бўлими буйруғи билан Тошкент округ судининг фахрий судяси этиб тайинланади. Тошкентда собор қурилиши учун эҳсон йиғиш қўмитаси, Тошкент шаҳар ҳокимияти бутун шаҳар хўжалигини текшириш комиссияси (1905), Сирдарё вилояти ҳокимлиги ҳузуридаги тафтиш комиссияси (1906), фахрий аъзоси, Сирдарё вилояти меҳрибонлик уйлари ҳомийлиги аъзоси, нормал типдаги қишлоқ маҳаллий касалхонасини ривожлантириш комиссияси раиси (1907) бўлган. 1908-йил 7-декабрда нафақага чиққан[2].

1922-йилда вафот этган. Тошкентдаги Боткин қабристонига дафн этилган[5].

Тошкент астрономик обсерваториясидаги телескоп-рефрактор биноси

Лойиҳалаштирган бинолари

Тошкентнинг Европа (Янги шаҳар) қисми учун октябр инқилобидан олдинги даврда Вилгелм Гейнселман бир қанча йирик биноларни лойиҳалаштирган[5]. Бу ерда меъмор Спасо-Преображенский собори (унинг иштирокисиз бошланган, 1888-йилда қуриб битказилган[6]), Ғазначилик палатаси (1887), Реал билим юрти (1887), Княз Николай Константинович саройи (1889-1890), Давлат банки филиали[5] (1895-йилдан кейин[7]), Тошкент астрономия расадхонаси[5] бинолари, хусусан расадхонада янги телескоп-рефрактор учун минора (1893)[8], Тошкент трамвайи ва қассобхона[5] (охирги иккитаси 1908—1912[8]) биноларини лойиҳалаштирган. Бундан ташқари, у шаҳарда кўплаб турар-жой бинолари қурилишига раҳбарлик қилган[5].

Вилгелм Гейнселман Тошкент билан бир қаторда Самарқанд, Қўқон, Туркистон каби шаҳарларда ҳам ишлаган)[9]. Самарқандда меъморнинг (тузатилган) лойиҳаси бўйича Халқ кутубхонаси биноси қурилган (1911))[10]. Унинг муаллифлигидаги Қўқон бинолари ичида ака-ука Крафтларнинг саройи энг диққатга сазовор бўлиб, бу ерда у А. И. Сигел саройини яратган (иккаласи ҳам 1903-йил))[11].

1913—1915-йилларда нафақадаги меъмор Тошкентдаги Кауфман меҳрибонлик уйи биноси қурилишини режалаштириш қўмитасининг аъзоси бўлиб, нафақат чизма ва режаларни тайёрлаган, балки сметаларни текширган, уларнинг бажарилишини назорат қилган, комиссиянинг бошқа аъзолари каби ҳақ тўланмасдан ишлаган[12].

Мукофотлари

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Гитлин С. И.. Национальные меньшинства в Узбекистане: прошлое и настоящее, Тел-Авив, 2004 — 216--бет. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 „Послужной список чиновника особых поручений при Туркестанском генерал-губернаторстве по строительной части, Гражданского инженера, Действительного Статского Советника Гейнцельмана Вильгельма Соломоновича“. 2016-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-июл.
  3. ↑ Барановский, Гавриил Васильевич „Гейнцельман, Вильгельм Соломонович“, . Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища). 1842—1892. СПб.: Типо-Литография Н. Л. Пентковского, 1893 — 76-бет. 
  4. ↑ Евреи в Средней Азии. Прошлое и настоящее. Экспедиции, исследования, публикации. Сборник научных трудов, Петербург яҳудийлар университети, Санкт-Петербург, 1995 — 146-бет-бет. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Гейнцельман Вильгельм Соломонович. Ташкент. Энциклопедия. Тошкент: Ўзбек совет энсиклопедияси бош таҳририяти, 1983 — 178—179-бетлар-бет. 
  6. ↑ Нильсен В.А.. У истоков современного градостроительства Узбекистана (ХИХ — начало ХХ веков). Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва сан'ат нашриёти, 1988 — 178—179 --бет. ИСБН 5635000096. 
  7. ↑ Нильсен В.А.. У истоков современного градостроительства Узбекистана (ХИХ — начало ХХ веков). Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва сан'ат нашриёти, 1988 — 61--бет. ИСБН 5635000096. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Нильсен В.А.. У истоков современного градостроительства Узбекистана (ХИХ — начало ХХ веков). Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1988 — 90 --бет. ИСБН 5635000096. 
  9. ↑ Нильсен В.А.. У истоков современного градостроительства Узбекистана (ХИХ — начало ХХ веков). Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1988 — 178 --бет. ИСБН 5635000096. 
  10. ↑ Нильсен В.А.. У истоков современного градостроительства Узбекистана (ХИХ — начало ХХ веков). Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1988 — 102—103 --бет. ИСБН 5635000096. 
  11. ↑ Нильсен В.А.. У истоков современного градостроительства Узбекистана (ХИХ — начало ХХ веков). Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1988 — 116—117 --бет. ИСБН 5635000096. 
  12. ↑ Сударева А. „Ташкентский Кауфманский детский приют. Продолжаем тянуть ниточку“. Письма о Ташкенте (2011-йил 8-июн). 2017-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-июл.