Villa Petrolea
Вилла Петролеа Озарбайжон пойтахти Боку шаҳрининг Кешла муниципалитетида жойлашган тарихий туман. 1882-йил Ака-ука Нобеллар нефт маҳсулотлари компанияси (Бранобел) томонидан компания ишчиларини жойлаштириш мақсадида қурилган. Айни пайтда у ерда бир қатор офис ва корхоналардан ташқари, ака-ука Нобеллар музейи сифатида фаолият юритади.
| Вилла Петролеа | |
|---|---|
| Асос солинган сана | 1884-йил |
| Жойлашуви | Боку, Озарбайжон |
| Координаталари | 40°22′48″Н 49°53′38.4″Э / 40.38000°Н 49.894000°Э |
Тарихи
Ўн тўққизинчи асрнинг охирига келиб, Бокунинг шарқий қисмлари (ўша пайтда Россия империясининг асосий нефт қазиб олиш маркази) кучли ифлосланиши туфайли аҳоли яшаши учун яроқсиз бўлган саноат минтақасини ташкил этди. Ягона иншоотлар нефтни қайта ишлаш заводлари, порт бинолари ва нефтчилар учун вақтинчалик турар жой эди[1][2][3]. Бранобел компаниясининг маъмурий-техник ходимларини (жумладан, Швеция, Норвегия ва Германиядан келган мутахассисларни) ушбу ҳудудга жойлаштириш учун бу ерда қулай яшаш шароитларини таъминлайдиган аҳоли пункти қурилди. У Қора шаҳар саноат маҳалласининг шарқий чеккасида, Кешла қишлоғи яқинида жойлашган эди[4][5]. У Бранобел томонидан кешлалик деҳқонлардан 49 йилга ижарага олинган ерга қурилган[6].
Вилла Петролеа (лотинча „нефт мулки“) деб номланган аҳоли пункти ҳудуди 1884-йилда қуриб битказилган ва номаълум меъмор томонидан лойиҳалаштирилган Нобел оиласининг турар-жой бинолари, швед-герман мактаби, театр, касалхона ва оилавий уйни ўз ичига олган. Сарой 1920-йилларда миллийлаштирилгунга қадар Нобел эгалари тасарруфида қолди[7].
Бранобел ходимлари пойдевори тошдан қурилган бир ёки икки қаватли ёғоч коттежларда яшашган. Энг катта бинонинг пастки қаватларида офис жойлашган бўлса, юқори қаватларида клуб, дам олиш хоналари ва кутубхона мавжуд эди. Хоналар маҳаллий шароитда тўқилган ва Форсдан келтирилган қимматбаҳо гиламлар билан безатилган[8]. Коттежлар Каспий қирғоғига тушадиган қияликда жойлашган эди, шунинг учун ҳар бир ёзги уйнинг деразаси денгизга қарайди. Бинолар Византия услубида қурилган[6]. 1890-йилларда бу ерда боулинг зали, бассейн зали ва теннис корти каби кўпроқ дам олиш масканлари қурилганлиги сабабли аҳоли пункти ўсиб борди. 1911-йилга келиб, аҳоли кўплаб кўнгилочар ва спорт клубларини ташкил этишди[6].
Биринчи жаҳон уруши бошланиши билан, Германия ва Австрия-Венгрия фуқаролари Россия империясидан қувиб чиқарилгач, Вилла Петролеадаги ҳаёт пасайиб кетди. Аҳоли пункти 1919-йилда миллийлаштирилди[6].
Парки
Вилла Петролеа парки 10,5 гектар майдонга эга бўлиб, полшалик ландшафт меъморлари томонидан лойиҳалаштирилган. Нефтга тўйинган ер Озарбайжоннинг субтропик қисми бўлган Ленкорандан олиб келинган унумдор тупроқ билан қопланган. Чучук сув муаммоси Астрахандан кетаётган кемаларда доимий равишда Волгадан сув олиб келиш орқали ҳал қилинган, ундан қум қоплари ўрнига баласт сифатида фойдаланилган[4][9].
Ўсимликлар Кавказнинг субтропик қисмларидан, шунингдек, Россия ва Европанинг турли шаҳарларидан келтирилди. Боғда жами 80 минг тупга яқин кўчатлар, жумладан, мевали дарахтлар экилди.
Совет ҳокимияти ўрнатилгандан сўнг, боғ 15 гектарга кенгайтирилди ва 1931-йилда у Роте Фаҳне (немисча „Қизил байроқ“) деб номланди, бу Боку нефтчиларининг 1925-йилда Берлин пролетариатига Қизил байроқнинг топширилишини нишонлади. 1941-йилда фашистларнинг Совет Иттифоқига ҳужуми муносабати билан боғ Низомий парки деб ўзгартирилди ва бу ном ҳозирги кунгача сақланиб келмоқда[6].
Замонавий давр
Нобел саройини реконструксия қилиниши
Совет даврида бинолар яроқсиз ҳолга келган. Уларнинг турар-жойлари вайрон бўлган, театр ва клуб эса ёнғинда вайрон бўлган. Сарой 2000-йилларга қадар қаровсиз қолган[5]. 2004-йилда Боку Нобел мероси фонди номли жамоат ташкилоти ташкил этилди. Унинг раҳбарлигида Нобел саройи тўлиқ тикланди ва таъмирланди. 2008-йил 25-апрелда у ўзининг биринчи ташриф буюрувчилари учун эшикларини очди[7].
Музейи
Реконструксиядан сўнг Вилла Петролеа Боку Нобел нефт клуби, Халқаро конференсиялар зали ва Швециядан ташқарида жойлашган биринчи Ака-ука Нобеллар музейи жойлашган.[7][10]. Музейда Нобел оиласининг ашёлари мавжуд. Гарчи қасрнинг ички қисми оила Бокудан кетгунга қадар бўлганига тўлиқ мос келмаса ҳам, баъзи элементлар, масалан, каминлар жуда аниқ қайта ишланган[11].
Асосий воқеалар
1888-йил 9-октябрда Россия императори Александр ИИИ оиласи билан Вилла Петролеага ташриф буюрди ва у ерда аҳоли пункти асосчиларидан бири, яқинда вафот этган Людвиг Нобелнинг фарзандлари билан учрашди.
2010-йил 17-декабрда Людвиг Нобелнинг невараси Филип Нобел Озарбайжонда илм-фанни ривожлантиришга қаратилган Нобел халқаро биродарлик жамғармасининг ташкил этилиши муносабати билан махсус тадбир уюштирди[7].
Галерея
-
Ака-ука Нобеллар музейининг орқа томони
-
Музейнинг овқатланиш хонаси
-
Музейнинг Шарқ хонаси
Манбалар
- ↑ Азери wомен ин транситион: wомен ин Совиэт анд пост-Совиэт Азербаижан. Фаридеҳ Ҳеят. Роутледге, 2002 стр 47
- ↑ Руссиан Азербаижан, 1905—1920: Тҳе Шапинг оф а Натионал Идентитй ин а Муслим Cоммунитй. Тадеусз Сwиэточоwски. Cамбридге Университй Пресс, 2004. стр 21
- ↑ Баку, ан эвентфул ҳисторй. Жамес Доддс Ҳенрй. Аер Публишинг, 1905
- ↑ 4,0 4,1 Ш. Фатуллаэв. ГРАДОСТРОИТЕЛСТВО БАКУ ХИХ — начала ХХ веков. АКАДЕМИЯ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ССР ИНСТИТУТ АРХИТЕКТУРИ И ИСКУССТВА
- ↑ 5,0 5,1 Азербаижан Интернатионал. Тҳе Нобелс ин Баку. Сwедес' Роле ин Баку’с Фирст Оил Боом (бй Брита Асбринк)
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Тамара Ҳумбатова. Вилла Петролеа, Монумент то Нобел Фамилй’с Гоод Деэдс ин Баку (Wайбаcк Мачине сайтида Май 25, 2012, санасида архивланган). Эчо. 8 Май 2012.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 „Вебсайт Баку Нобел Ҳеритаге Фунд (БНҲФ) анд тҳе Баку Нобел Оил Cлуб (БНОC)“. 2011-йил 23-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 29-май.
- ↑ Манаф Сулейманов. Дни минувшиэ (Историческиэ очерки)[сайт ишламайди]
- ↑ К. И. Джафаров, Ф. К. Джафаров. ТОВАРИЩЕСТВО НЕФТЯНОГО ПРОИЗВОДСТВА БРАТЕВ НОБЕЛ (Wайбаcк Мачине сайтида Новембер 2, 2013, санасида архивланган)
- ↑ Известия. Стариэ традиции и новиэ проэкти
- ↑ Первий канал. Хочу знат. Випуск от 15 июля 2010