Ziyosfera

Virtual davlat

Силенд князлиги энг машҳур виртуал давлат сифатида тавсифланади[1].

Виртуал давлат (қисқача ВД ; инглизча: виртуал стате[2]) — ўзини халқаро ҳуқуқ субъекти бўлишга қодир (қоида тариқасида, давлатлар) суверен давлат деб эълон қиладиган, лекин ўз суверенитетини реал ва тўлиқ амалга оширишга интилмаётган ва қоида тариқасида, бу асосда реал давлатлар билан зиддиятларга кирмайдиган ҳар қандай субъектларнинг умумий номи. Виртуал давлатлар ўз суверенитетини амалга оширишга интилмагани учун, улар ҳудудида улар эълон қилинган реал давлатлар томонидан жиддий қабул қилинмайди ва уларнинг суверенитети жаҳон ҳамжамияти томонидан тан олинмайди[3][4]. Улардан баъзилари МН ёки µМ (инглизча: миcронатион, олмонча: Микронатион ва бошқалар) қисқартмаларидан фойдаланган ҳолда кибердавлатлар ёки хаёлий давлатлар, шунингдек виртуал миллатлар деб номланиши мумкин.

Ҳамма виртуал давлатлар (микронациялар) ҳам ўзларини давлат деб ҳисобламайди. Христиания эркин шаҳри каби баъзи бир бундай тузилмалар давлатдан фарқли жамиятни сиёсий ташкил этишнинг бошқа шаклларини қўллайди ва буни бевосита эълон қилади.

Давлатчилик назариясига кўра, давлат ташкилот сифатида қуйидаги хусусиятларга эга бўлиши керак:

  1. ғазна (ғазначилик) ва солиқларни мажбурий ундиришни ҳуқуқига эга бўлиш;
  2. доимий аҳолиси бўлган назорат остидаги ҳудудга эга бўлиш;
  3. бошқарув органларига эга бўлиш;
  4. зўравонлик монополиясини амалга ошириш учун куч тузилмаларига эга бўлиш.

Виртуал давлат, қоида тариқасида, ушбу мезонларнинг фақат баъзиларига тақлид қилади — тегишли суверен ҳудудга эга бўлмасдан тақлид қилиш мумкин бўлган мезонларга. Мисол учун, у 4 кишилик аҳолига ёки ёзги уй ёки кичик оролнинг ўлчамига эга бўлмаган суверен ҳудудга эга бўлиши мумкин. Икки фермер хўжалигининг Эстониядан ажралиб чиқиши ва уларнинг ҳудудида Эстония Совет Социалистик Республикасининг қайта тикланиши[5] ёки Сардиния яқинидаги кичик Мал-ди-Вентре оролида мустақил Малу-Венту Республикасининг эълон қилиниши бунга мисол бўла олади[6]. Бир неча ўн йиллар давомида виртуал давлатнинг энг машҳур намунаси Силенддир.

Кўпгина виртуал давлатлар умуман ҳудудга эга эмас ва Интернетда ёки уларнинг асосчиларининг тасаввурида жойлашган[7]. Баъзи виртуал давлатлар ўзларининг маълум ҳудудларга тегишли эканлигини эълон қиладилар, лекин айни пайтда улар устидан реал, ҳатто қисман назорат ҳам йўқ.

Баъзи виртуал давлатлар кулги учун яратилган ва ҳудудга даъво қилмайди.

Виртуал давлатлар давлатнинг иккиламчи белгиларини такрорлашлари мумкин (ва одатда такрорлашади ҳам) — расмий давлат атрибутларини: байроқлар ва герблар, банкнотлар, тангалар, почта маркалари, паспортлар, нишонлар, улар халқаро форумларда қатнашишлари, китоблар чоп этишлари, даврий нашрлар нашр этишлари, маданий ва спорт тадбирлари ва бошқаларни ўтказишлари мумкин.

Биринчи виртуал давлатлар ХИХ аср охирида пайдо бўлган. 1990-йилларда Интернет ва коммуникацияларнинг ривожланиши билан бундай шаклланишларни яратиш ғояси ривожланишга янги туртки берди[4].

Файл:Сеаландстампс.жпг
Силенд почта маркаси, 1970-йил

Ҳукумат

Аслида, кўплаб виртуал давлатлар сургундаги ҳукуматлар сифатида ишлайди ва уларга жуда ўхшаш. Ягона фарқ шундаки, виртуал давлатлар ўзларини хаёлий мамлакатлар ҳукумати деб даъво қиладилар ва бошқа ҳукуматларнинг бутун ҳудудини назорат қилиш ҳуқуқига қарши чиқмайдилар. Виртуал давлатларда бошқарув шакллари хилма-хил: булар анархистик, совет ва буржуа республикалари, монархиялар ва ҳатто жамаҳириялар. Бошқарув тузилмаси жуда хилма-хил бўлиши мумкин. Аксарият ҳолларда виртуал давлатлар бир шахснинг ғояси ва ҳокимияти атрофида қурилган жуда етакчилик ташкилотлардир ва шунинг учун виртуал давлатларнинг аксарияти автократик бошқарув шаклига эга — одатда монархия. Бироқ, кўплаб истиснолар мавжуд — демократик виртуал давлатлар.

Виртуал давлатларда қонунчилик нормаларининг тузилиши одатда реал давлатларнинг қонунчилик нормалари тузилишига ўхшайди. Асосий, бошланғич ҳужжат кўпинча Мустақиллик Декларацияси бўлиб, у муайян ҳудудда мустақил давлатни эълон қилади. Унинг имзоланиши янги мамлакат тарихининг ўзига хос бошланишидир. Кейин одатда сиёсий тузумнинг асосларини белгиловчи конституция тузилади.

Иқтисодиёт

Виртуал давлатлар иқтисодиёти жуда оддий. Бундай неотузилмаларнинг катта қисми почта маркалари, банкноталар, коллексия тангалари ва бошқа сувенирларни чиқариш билан шуғулланади.

Антарктиданинг виртуал давлатлари

Антарктика микромиллатлар иттифоқи аъзоларининг ҳудудий даъволари[8].

Вестарктика виртуал давлати биринчи бўлиб Антарктида ҳудудида пайдо бўлди (инглизча: Гранд Дучй оф Wестарcтиcа яни Вестарктика Буюк Герцоглиги, биринчи номи Антарктиданинг Ахей ҳудуди) [9]. Унинг асосчиси Травис МакГенри 2001-йилда Мери Берд ерига ҳудудий даъволарни илгари сурди (бу Антарктидадаги ягона нейтрал ҳудуд бўлиб, унга ҳеч қандай эътироф этилган давлатлар расман даъво қилмайди). Мисол юқумли бўлиб чиқди ва кейинчалик Антарктидада яна бир нечта виртуал давлатлар пайдо бўлди.

2008-йилда Антарктика микромиллатлар иттифоқи тузилди[10][11](инглизча: Антарcтиc Миcронатионал Унион ёки АМУ ; дастлаб номи испанча: Групо дел Аcуэрдо Миcронаcионал Антáрcтиcо). Унинг асосчилари Финисмунд, Мери-Стейт ва Фландренсис Буюк Герцоглиги микродавлатлари эди. АМУга янги давлатлар қўшилиши мумкин, аммо қўшилгандан кейин уларга янги ҳудудий даъволар қўйишга рухсат берилмайди. Мамлакат ўз-ўзидан тугатилган тақдирда, унинг мулки талаб қилинмаган деб эълон қилинади. Ўз-ўзини тугатиш деганда фаол аъзоларни йиллик рўйхатга олишда қатнашмаслик тушунилади.

2009-йилда Финисмунд Қироллиги ва Родезия Республикаси ўртасида Родезия микродавлат уруши бошланди (Антарктидадаги биринчи ва ҳозиргача ягона уруш). Родезия Финисмундга шартнома таклиф қилди, унга кўра Финисмунднинг барча ерлари Родезияга ўтарди. Финисмунд беихтиёр шартномани имзолади, лекин кейин уни бажаришдан бош тортди. Бунга жавобан Родезия Финисмунд веб-сайтига бир нечта хакерлик ҳужумларини уюштирди. Уруш натижасида ва бошқа виртуал давлатларнинг дипломатик саъй-ҳаракатлари натижасида Финисмунд Родезиянинг даъволарини қондирди ва кейин ўз фаолиятини тўхтатди.

Роман Мамчицнинг " Привате Cорреспондент " интернет нашридаги мақоласига кўра, 2010-йил август ҳолатига кўра Антарктиданинг 10 та микродавлати мавжуд: Вестарктика (2001-йилда ташкил топган, Антарктидадаги энг қадимги давлат, Мери Берд ерига даъво қилади), „Жанубий Георгия“ республикаси (2010-йилда худди шу номдаги орол аҳолиси томонидан ташкил этилган ва Антарктика минтақасида ҳақиқий мавжуд бўлган ягона микродавлат), Мери республикаси (2008 йилда тузилган, Мери Берд ерининг ғарбий қисмига даъво қилади), Фландренсис Буюк Герцоглиги (2008-йилда ташкил этилган, Антарктида қирғоқлари яқинидаги баъзи оролларга даъвогарлик қилади), Кеэп Wатч (2006-йилда тузилган), Антарктида Федератив Штатлари (бутун Антарктида ва Жанубий океаннинг бир қисмига даъво қилади, 7 штат ва бир федерал округдан иборат; муздан холи Антарктика воҳаларини ўз анклавлари деб ҳисоблайди), Ғарбий Антарктида федерацияси, Антарктика Ландашир ҳамжамияти (материкдаги иккинчи энг қадимги микродавлат,, 2001-йил Вестарктика микродавлати пайдо бўлгандан сўнг ташкил этилган, Антарктиданинг бир нечта кам маълум бўлган давлатлари иттифоқи), Аркел герсоглиги (Фландренсис Буюк Герцоглигининг вассали) ва Азусан жамоаси (3 та давлат бирлиги). Кейинчалик, уларнинг кўпчилиги ўз фаолиятини тўхтатди ва энди АМУ аъзоси эмас[12]. Фининсмунд қироллиги ҳам илгари мавжуд бўлган (2008 йилда ташкил этилган, қиролича Мауд ерининг жанубида ва Мери Берд ерининг шарқида даъво қилинган, 2009 йилда ўз фаолиятини тўхтатган, барча ерлар Родезия Республикасига берилган). АМУ аъзоларидан ташқари, ташкилот томонидан тан олинмаган бошқа микродавлатлар, Антарктидага даъво қиладилар масалан, доминион Мелхиседека ва Америка Совет Республикаси. 2014-йилда концепция ўзгаришидан олдин, Романовлар империяси бутун Антарктидани „кашфиёт ҳуқуқи“ остида даъво қилган.

2010-йил август ҳолатига кўра Антарктиданинг бошқа бир қанча виртуал давлатлари Мери Берд еридаги Вестарктика ҳудудига даъво қилганлар: Фландренсис, Фининсмунд Қироллиги, Мери Республикаси ва Антарктида Федератив штатлари [9].

Микродавлатлар

Микродавлатлар[13](инглизча: миcронатион) — фақат яратувчиларнинг тасаввурида, қоғозда ёки Интернетда мавжуд бўлган янги сунъий давлатларни яратиш лойиҳаларининг умумий номи. Баъзан бундай давлатларнинг ҳудуди бор, лекин кўпинча у жуда кичик, уй-жой ёки кичик орол ҳажмида (масалан, Сардиния яқинидаги кичик оролнинг мустақиллиги тўғрисидаги декларация[14]). Бу атамалар 1970-йилларда кичик, тан олинмаган ўзини давлат деб эълон қилган суб’эктларни тавсифлаш учун пайдо бўлган неологизмлардир; шундан бери бир неча минг шундай „мамлакатлар“ ташкил топди. Худди шу атама ХИХ асрнинг бошларидаёқ мавжуд бўлган олдинги виртуал жамоаларга нисбатан қўлланила бошланди.

Микродавлатлар ҳақиқий мустақил давлатларга ўхшайди, лекин улар давлат сифатида тан олинмайди. Тан олинган давлатлар билан қуролли қарама-қаршиликнинг йўқлиги уларни сепаратистик режимлардан ажратиб туради. Улар тангалар, байроқлар, почта маркалари, паспортлар, медаллар чиқариш, баъзи халқаро форумларда қатнашиш, китоблар, даврий нашрлар, видеолар нашр этиш, спорт тадбирларини ўтказиш ва ҳоказолар орқали расмий давлат атрибутларини кўпайтиришга қодир ва одатда ҳаракат қилишади ҳам.

Микродавлатлар баъзан кичик, ўзини мустақил суверен давлатлар деб эълон қиладиган ташкилотлардир, лекин улар ҳеч қандай тан олинган суверен давлат ёки бирон бир миллатдан юқори ташкилот томонидан тан олинмайди. Уларни мустақил давлатлар сифатида тан олинган, аммо ўлчамлари кичик бўлган карлик давлатлар билан аралаштириб юбормаслик керак[15].

Микродавлатларни яратиш мотивлари назарий тажриба, сиёсий норозилик, бадиий сўз, шахсий ўйин-кулги ёки фирибгарлик мақсадларини ўз ичига олади[16]. Микродавлатлар турли шаклларда, жумладан, жисмоний дунёда (қуруқликда, денгизда ва космосда), Интернетда, уларни яратувчиларнинг онгида ёки уларнинг баъзиларининг комбинацияси сифатида мавжуд бўлиши мумкин. Баъзи микродавлатлар тангалар, байроқлар, почта маркалари, паспортлар, медаллар ва бошқа нарсаларни чиқариш орқали жисмоний дунёда ўз операцияларини кенгайтиришга муваффақ бўлишди.

Виртуал давлатлар рўйхати (тўлиқ эмас)

Расмий номи Байроғи Асос солинган вақти Тафсиф Лидер
Аэрик империя 1987 Канадалик Эрик Лис томонидан болалигида асос солинган микродавлат. Ўнлаб йиллар давомида мавжуд. У Аэрик ерлар деб аталадиган турли хил қуруқлик ва сайёралараро ҳудудларга даъво қилади.[17]. Эрик Лис
Этерна Люцина 1978 Ўзини барон деб эълон қилган ва Янги Жанубий Уэлсдаги ўзига тегишли мулкка даъво қилган Австралия микродавлати. У билан алоқадор бир қанча тадбиркорлар 1990-йилда ер ва виза фирибгарлигида айбланган.[18]. Пол Бароб Нюман
Ахзивленд (ибронийча: מדינת אכזיב‎ — Мединат Ахзив) 1952 Микродавлат Исроилда жойлашган ва Эли Авиви исмли ҳиппи ва собиқ денгизчи томонидан асос солинган. У соҳилбўйи анклавидан иборат бўлиб, 1948-йилги урушда 10 минг аҳолиси қувилган Ахзив араб қишлоғининг собиқ қисмидир.[19][20]. Эли Авиви
Атлантиум 1981 Жорж Френсис Крукшенк томонидан Сиднейда асос солинган Австралияда жойлашган глобал суверен гуруҳ.[17]. Жорж Крукшенк
Остиназия 2008 Жонатан Остин асос солган ҳудудий микродавлат; унинг уйи, дўстининг уйи ва Шотланд Баландликларидаги майдонни ўз ичига олади[21]. Жонатан Остин
Аврам Буюк Герцоглиги 1980 Аниқ чегаралари бўлмаган микродавлат, кейинчалик Тасмания парламентига сайланган ўзини герсог деб эълон қилган инсон томонидан асос солинган[22]. Жон Чарлтон Радж
Борн Социалистик Республикаси 2005 Бир гуруҳ швед талабалари томонидан ўйлаб топилган Борн таълимоти тамойиллари асосида ўзини Марксистик деб эълон қилган давлат. Швециядаги Сконе шаҳридаги кўл бўйидаги „тракторга ўхшаш“ тошда 6 м² майдонни эгаллайди. Ладония микродавлати томонидан тан олинган[23][24][25].
Британия Г'арбий Флоридаси 2005 Шу номдаги Британия мустамлакасини тирилтиришга да'во қилувчи микродавлат[26]. Бо Регистер
Вестарктика (инглизча: Гранд Дучй оф Wестарcтиcа) 2001 Антарктидадаги биринчи виртуал давлат. Тревис МакГенри томонидан асос солинган, Мери Бред ерига даъво қилади. Травис МакҲенри
Вейшнория Виэжšнорйжа 2017 Вейшнория Республикаси, виртуал давлат, унинг мавжудлиги 2017-йил 29-августда Ғарб-2017 машқларини тайёрлаш пайтида маълум бўлган, аҳолиси тахминан 15 000 кишини ташкил қилади[27].
Фатҳлар республикаси 1982-йил 1982-йилда патрул Флорида-Кисдаги УС1 автомагистралини тўсиб қўйганидан сўнг АҚШдан мустақиллигини эълон қилган республика. Деннис Уордлоу
Дубелдека 2000 Дубелдек князлиги Доктор Везудео ва Дорин Хендекер маҳаллий кенгашда канализация линияларининг жойлашуви бўйича тортишув пайтида Австралия, Янги Жанубий Уэлс, Миттагонг/Боаурал (Миттагонг/Боwрал) округи яқинидаги Бремер Лодж (инглизча: Браэмар Лодге) шаҳарчасида эълон қилинди. Везудео Хендекер
Коупман империяси 2003 Коупман империяси Норфолк округидаги автоприцеплар стоянкасидан унинг асосчиси, ўзини қирол Николай И деб эълон қилган Ник Коупман томонидан бошқарилади[28]. Ник Коупман
Гейлар ва лесбиянкалар қироллиги 2004 Квинсленд, Австралияда жойлашган гей фаоллари томонидан рамзий норозилик сифатида ташкил этилган[29]. Дейл Андерсон
Эллеора қироллиги 1944 Даниянинг Эллеора оролидаги ёзги лагерда бир гуруҳ ўқитувчилар томонидан асос солинган ҳазл микродавлат[30][31].
Энен-Кио 1994 Энен-Кио қироллиги ўз номини Маршалл ороллари шимолий атолидан олган бўлиб, маршалл тилидан таржимада „апелсин гуллари ороли“ деб таржима қилинади. Маршалл оролларидаги Уэйк Атолл ҳудудига даъво қилади ва паспорт ва дипломатик ҳужжатлар билан алдаш мақсадида эълон қилинган деб ҳисобланади[32].
Фландренсис 2008 Микродавлат Антарктиканинг бир қанча оролларига даъвогарлик қилади. Нилс Вермеэрш
Филеттино 2011 Италиянинг кичик шаҳарчаси мери (550-одам) Европа иқтисодий инқирози натижасида кўрилган тежамкорлик чораларига норозилик сифатида Италиядан мустақиллигини эълон қилди. Филеттино ўз пул бирлиги фиоритони чоп этди. Лука Селлари
Форуик 2008 Шетланд оролларидаги орол, нафақадаги Стюарт Хилл томонидан тож ерлари деб эълон қилинган. Унинг таъкидлашича, Буюк Британия 1469-йилда тузилган битим шартларини бузган ва Данияга шотландларга ваъда қилинган Шетланд ва Оркней оролларини сотиб олишга рухсат бермаган[33]. Стюарт Хилл

Яна қаранг

  • Терра нуллиус
  • Халқаро-ҳуқуқий тан олиниш
  • Тан олинмаган ва қисман тан олинган давлатлар
  • Э. Петербус Унум — „Гриффинлар“ анимацион сериалининг эпизоди бўлиб, унда бош қаҳрамон Питер Гриффин ҳужжатлардаги юридик хато туфайли ўзининг микродавлатига асос солган.
  • „Футурама“ анимацион сериалида (Бенд Ҳер эпизоди) робот Бендер ўзи ихтиро қилган мамлакат — Робонияни кўрсатиб, аёл робот ниқоби остида Олимпиадада қатнашади.
  • Лев Кассилнинг „Кондуит ва Швамбрания“ ҳикоясида бош қаҳрамонлар Леля ва Оска Швамбрания деб номланган хаёлий мамлакатни ўйлаб топадилар.

Манбалар

  1. ↑ „Жоурнейс–тҳе спирит оф диcоверй: Симон Селларс бравес wинд анд wавес то висит тҳе унликелй Нортҳ Сеа натион оф Сеаланд“. Тҳе Аустралиан. 2008-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 10-ноябр.
  2. ↑ Марк Б. Салтер Ригҳц оф Пассаге: Тҳе Пасспорт ин Интернатионал Релатионс
  3. ↑ Жоҳн Рян, Георге Дунфорд, Симон Селларс. Миcронатионс. Лонелй Планет, 2006 — 6-бет. ИСБН 1-74104-730-7. [сайт ишламайди]
  4. ↑ 4,0 4,1 Сам себе корол, сам себе страна, Павел Овчинников, „ЗОНАКЗ“, 29 апреля 2009 г.
  5. ↑ 1
  6. ↑ 2
  7. ↑ Миcронатионс. п. 5.
  8. ↑ Карта на сайте АМУ
  9. ↑ 9,0 9,1 Мамчиц 2010.
  10. ↑ Антарктический союз микрогосударств
  11. ↑ Мариска ван Бредероде. „Тҳе Гранд Дучй оф Wестарcтиcа (Wест-Антарcтиcа)“ (2010-йил 22-июн). 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 22-январ.
  12. ↑ „Результаты переписи октября 2014 г.“ (2014-йил 18-октябр).
  13. ↑ Создай свою страну — самиэ известниэ микрогосударства мира
  14. ↑ НЕWСру.cом: "Эффект домино: вслед за Сербиэй и Грузиэй раскаливаэця Италия — появилас Республика „Дурной ветер“"
  15. ↑ Рян, Жоҳн. Миcронатионс — 5-бет. 
  16. ↑ Рян, Жоҳн. Миcронатионс — 4-бет. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Рян, Жоҳн. Миcронатионс — 102-бет. 
  18. ↑ Деан, Анабел. "Блеер'с Ҳоноурс Оутлинед". Тҳе Сйдней Морнинг Ҳералд (1989-йил 20-июн), с. 7. Қаралди: 2008-йил 27-июл.
  19. ↑ Эбер, Ширлей; Кевин О'Сулливан. Исраэл анд тҳе Оccупиэд Территориэс: Тҳе Роугҳ Гуиде. Лондон: Ҳаррап-Cолумбус, 1989 — 305—306-бет. ИСБН 0-7471-0105-1. 
  20. ↑ Рян, Жоҳн. Миcронатионс — 48—51-бет. 
  21. ↑ Cаршалтон ҳоме деcларес ицелф индепендент стате (Фром Ёур Лоcал Гуардиан)
  22. ↑ Миcронатионс — 144-бет. 
  23. ↑ Сøрдал, Кристин „Верденс раресте стедер“. Динсиде (2008-йил 6-март). 2012-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 7-июн.
  24. ↑ Фордҳам, Алиcе. „"Стоне ме–ёу тwо арен’т марриэд"“. Тимес Онлине. 2011-йил 17-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 7-июн.
  25. ↑ „"Cоурт дениэс cоупле марриаге: 'ёур cоунтрй доэс нот эхист'"“. Тҳе Лоcал (2007-йил 10-декабр). Қаралди: 2008-йил 7-июн.
  26. ↑ Миcронатионс — 139-бет. 
  27. ↑ Республика Вейшнория
  28. ↑ Миcронатионс — 70-73-бет. 
  29. ↑ Миcронатионс — 38-бет. 
  30. ↑ Миcронатионс — 42-бет. 
  31. ↑ Официальный сайт Королевства Эллеоры, 2016-09-28да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2022-06-06
  32. ↑ „Кингдом оф ЭненКио“. Флагс оф тҳе Wорлд. 2012-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 13-сентябр.
  33. ↑ Cаррелл, Северин „Cаптаин Cаламитй леадс бреакаwай оф Шетланд ислет фром УК“. Тҳе Гуардиан (2008-йил 19-июн). 2012-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 20-июн.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Virtual_davlat" dan olindi