рабиэс вируси

Вирусли энсефалит — бу энсефалит деб аталадиган мия паренхимасининг вирус томонидан яллиғланиш касаллиги. Бу энсефалитнинг энг кенг ва кўп тарқалган тури ҳисобланиб, кўп ҳолларда вирусли менингит билан содир бўладиган касаллик ҳисобланади. Энсефалитик вируслар дастлаб инфекцияни келтириб чиқаради ва марказий асаб тизимидан (МАТ) ташқарида кўпаяди, аксарияти марказий асаб тизимига қон айланиш тизими орқали, кам қисми эса асаб тугунларидан МАТ томон етиб боради. Мияга киргандан кейин, вирус ва уй эгасининг яллиғланиш реаксияси асаб тизими функциясини бузади. Бу касаллик ва асоратларга олиб келади, уларнинг аксарияти кўп ҳолатларда неврологик хусусиятга эга бўлади. Масалан, восита қобилиятлари ва хатти-ҳаракатларнинг ўзгариши.

Вирусли энсефалитни шахснинг аломатлари, шахсий тарих, масалан, саёҳат тарихи ва бошқа клиник тестлардан фойдаланиб аниқланган гистологияси, тиббий расмлар ва лумбар понксиялар ёрдамида аниқланади. Энсефалитнинг бошқа сабабларини истисно қилиш учун дифференциал ташхис қўйиш ҳам мумкин. Кўпгина энсефалитик вируслар асосан инфекциянинг характерли белгиларига эга бўлиб, ташхис қўйишга ёрдам беради. Даволаш одатда қўллаб-қувватловчи хусусиятга эга бўлиб, антивирал дори терапиясини ҳам таъминлайди. Бунинг асосий истисноси асикловир билан даволаш мумкин бўлган оддий герпес энсефалитидир. Энсефалитик вирус билан касалланган кўпчилик одамларда прогноз яхши, аммо оғир симптомлар, шу жумладан вирусли энсефалит ривожланаётган одамлар орасида қийин кечади. Вирусли энсефалитнинг узоқ муддатли асоратлари, асосан, тутилишлар, хотира йўқолиши ва ақлий заифлашув каби неврологик бузилишлар билан боғлиқ бўлади.

Этиологияси

Кўпгина вируслар инфексия вақтида энсефалитга олиб келиши мумкин, жумладан:

Юқиш йўллари

Энсефалитик вируслар юқиш йўллари билан бир биридан фарқ қилади. Баъзилари одамдан одамга, бошқалари ҳайвонлардан, айниқса, чивинлар ва бошқа артроподларнинг чақиши билан юқади. Бундай вируслар арбовируслар деб аталади. Одамдан одамга юқишига мисол қилиб, жисмоний алоқа орқали юқадиган оддий герпес вирусини келтириш мумкин. Арбовирус вирусига мисол қилиб Ғарбий Нил вирусини келтириш мумкин. У одатда Cулех чивинлари, айниқса Cулех пипиэнс чақиши натижасида одамларга тасодифан юқади[11].

Патогенези

Вирусли энсефалитни келтириб чиқарадиган вируслар биринчи навбатда танага юқади ва марказий асаб тизимидан (МАТ) ташқарида кўпаяди. Шундан сўнг, кўп ҳолларда қон айланиш тизими орқали орқа мия ва мияга етиб боради. Бундан ташқари истиснолар орасида нерв тугунларидан марказий асаб тизимига ўтадиган герпес вируслари ва қутуриш вируслари киради. Мияга кирганда, вирус ва организмнинг яллиғланиш реаксияси асаб ҳужайралари фаолиятини бузади ва мияда суюқлик йиғилиши, қон томирларининг тиқилиши ва қон кетишига олиб келади. МАТ инфекциясига жавоб тариқасида марказий асаб тизимида оқ қон ҳужайралари ва микроглияларнинг кўп тарқалгани кўп тарқалган. Шарқий осиё энсефалити ва япон энсефалити каби вирусли энсефалитнинг айрим шакллари учун асаб ҳужайраларининг некрози билинарли даражада бўлиши мумкин. Арбовируслар келтириб чиқарадиган энсефалитдан кейин, марказий асаб тизимида, айниқса болаларда калсификация ҳосил бўлиши мумкин. Ҳерпес симплех энсефалити марказий асаб тизимида некротик лезёнларни келтириб чиқаради.

Диагностикаси

Вирусли энсефалитга гумон қилинган бўлса, у ҳолда шахснинг тарихи тўғрисида саволлар берилиши ва физик текширув ўтказилиши мумкин. Ўз тарихининг асосий жиҳатлари иммунитет ҳолати, ҳайвонларга таъсир қилиши, шу билан бирга ҳашаротлар, саёҳат тарихи, эмланиш тарихи, география ва йил вақтини ўз ичига олади. Семптомлар одатда ўткир шаклда ҳосил бўлади ва инфексиянинг жуда кўп учрайдиган симптомлари иситма, бошнинг оғриғи, руҳий ҳолатнинг ўзгариши, ёруғликка сезгирлик, бўйин ва белнинг қотиб қолиши, қайт қилиш, чалкашлик ва оғир ҳолатларда соқчилик, фалаж ва комадир. Хатти-ҳаракат ўзгариши, галлюцинациялар ёки когнитив пасайиш каби нейропсикиятрик хусусиятлар тез-тез учрайди. Оғир аломатлар чақалоқлар ва қариялар орасида энг кўп учрайди. Аксарият инфекциялар асемптоматик бўлиб, аломатлари йўқ, аксарият симптоматик ҳолатлар эса энгил касалликлардир[12].

  • Энтеровирус 71 титроқ, мувозанат ва мувофиқлаштиришнинг бузилиши, ўпкада суюқлик тўпланиши ва бош мия асаб фалажига олиб келиши мумкин.
  • Эпстеин-Барр вирусли энсефалити одатда лимфа тугунларининг кенгайиши ва талоқнинг катталашуви билан кечади.
  • Ҳерпес зостер энсефалитига тошма ва тери пуфакчалари ҳамроҳ бўлиши мумкин ва у фронтал ва темпорал қисмни ўз ичига олганлиги сабабли, кўпинча психиатрик хусусиятлар, хотира етишмовчилиги ва нутқ қобилиятини йўқотиш билан тавсифланади.
  • Япон энсефалити сингари кўпгина арбовирал энсефалитлар, биринчи навбатда, базал ганглионларга таъсир қилади, баъзи ҳолларда Паркинсон касаллигида кузатиладиган ҳолатларга ўхшаш беихтиёр ҳаракатлар сингари восита белгиларини келтириб чиқаради.
  • Нипаҳ вируси мия сопи ва серебелларнинг белгилари, гипертензия ва сегментар миоклонияни ёки боғланган мушаклар гуруҳининг қисилишига олиб келиши мумкин.
  • Зика вируси, агар ҳомиладор аёл инфексияланган бўлса, янги туғилган чақалоқларда микросефалия кузатилиши мумкин.

Гистологияси

Вирусли энсефалитнинг мия гистологияси оптик микроскоп билан қаралганда ҳужайра ситоплазмасида ядро эритмаси ва гипереозинофилия деб номланадиган эозинофиллар миқдорининг кўпайиши билан ҳалок бўлган нейронларни кўрсатади. Энсефалит яллиғланиш реаксияси бўлишлиги сабабли, микроглия, макрофаглар ва лимфоцитлар сингари қон томирлари яқинида жойлашган яллиғланиш ҳужайралари кўринади. Нейрон ичидаги вируслар электрон микроскоплар ёрдамида кўринади.

Клиник баҳолаш

Шубҳали этиологияга кўра афзал қилинган диагностика тести.
Вирус Танланган диагностика тести
Ситомегаловирус CСФ ПCР ёки CСФга хос ИгМ
Денгуэ/Чикунгуня/Зика CСФ ПCР ёки CСФга хос ИгМ
Энтеровирус Нажас ва томоқ ПCР CСФ ПCРдан кўра афзалроқдир
Эпстеин-Барр вируси Сарум ЭБВ капсид антижени ИгГ ва ИгМ (ВCА),
ЭБВ ядро антижени ИгГ (ЭБНА)
Ҳерпес симплех вируси CСФ ПCР, 2 дан 7 кунгача такрорланиши мумкин. Юқори клиник шубҳа билан салбий бўлса, касалликнинг бошланиши
ёки касалликнинг бошланишидан 10-14 кундан кейин ҲСВ-ИгГ учун CСФ
ҲҲВ-6 Вирусни истисно қилиш учун CСФ ПCР сарум ПCР билан боғланган нотўғри позитивларни келтириб чиқарадиган хост ДНКсига интеграция
Грипп Маданият, антиген тести, нафас олиш секрецияларининг ПCР
Қизамиқ CСФга хос ИгГ
Варикелла-зостер вируси CСФга хос ИгГ

Прогнози

Агар даволанса, кўпчилик вирусли энсефалитдан касаллик билан боғлиқ узоқ муддатли ортиқча муаммоларсиз тузалиб кетади. Ўлим кўрсаткичи даволанмаганлар учун фарқ қилади, масалан, герпес энсефалит вируси учун тахминан 70%[13], лекин Ла Cроссе вируси учун паст. Дастлабки инфексиядан сўнг симптоматик бўлиб қолган одамларда диққатни бир жойга жамлаш, хулқ-атвор ёки нутқ бузилишлари ёки хотирани йўқотиш қийин бўлиши мумкин. Жуда ҳам кам ҳолларда, инсонлар доимий вегетатив ҳолатда қолишлари мумкин. Вирусли энсефалитнинг энг кўп тарқалган узоқ муддатли белгилари бир неча ўн йиллар мобайнида касалларларнинг 10% дан 20% гача миқдорда бўлган тутилишлардир. Ушбу тутилишлар тиббий терапияга бардошли. Аммо, вирусли энсефалитдан сўнг бир томонлама мезиал темпорал лоб тутилиши бўлган одамлар нейрохирургиядан кейин яхши натижаларга эришадилар[14].

Манбалар

  1. ↑ Ҳаммон, W. М.; Реэвес, W. C. (1952). „Cалифорниа энcепҳалитис вирус, а неwлй десcрибед агент“. Cалиф Мед. 77-жилд, № 5. 303–309-бет. ПМC 1521486. ПМИД 13009479.
  2. ↑ Гҳош, С.; Басу, А. (Жануарй–Фебруарй 2017). „Неуропатҳогенесис бй Чандипура вирус: Ан аcуте энcепҳалитис сйндроме ин Индиа“. Натл Мед Ж Индиа. 30-жилд, № 1. 21–25-бет. ПМИД 28731002.
  3. ↑ 3,0 3,1 Cоста, Б. К. Д.; Сато, Д. К. (2020). „Вирал энcепҳалитис: а праcтиcал ревиэw он диагностиc аппроач анд треатмент“. Жорнал де Педиатриа. 96-жилд, № Суппл. 1. 12–19-бет. дои:10.1016/ж.жпед.2019.07.006. ПМИД 31513761.
  4. ↑ Чен, З.; Зҳонг, Д.; Ли, Г (2019). „Тҳе роле оф миcроглиа ин вирал энcепҳалитис: а ревиэw“. Ж Неуроинфламматион. 16-жилд, № 1. 76-бет. дои:10.1186/с12974-019-1443-2. ПМC 6454758. ПМИД 30967139.
  5. ↑ „Ундерстандинг энcепҳалитис -- тҳе басиcс“. WебМД. WебМД (2019-йил 26-март). Қаралди: 2020-йил 27-март.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Эванс, А. Б.; Wинклер, C. W.; Петерсон, К. Э. (2019). „Дифференcес ин Неуропатҳогенесис оф Энcепҳалитиc Cалифорниа Серогроуп Вирусес“. Эмерг Инфеcт Дис. 25-жилд, № 4. 728–738-бет. дои:10.3201/эид2504.181016. ПМC 6433036. ПМИД 30882310.
  7. ↑ 7,0 7,1 Пастула, Д. М.; Смитҳ, Д. Э.; Беcкҳам, Ж. Д.; Тйлер, К. Л. (2016). „Фоур эмергинг арбовирал дисеасес ин Нортҳ Америcа: Жаместоwн Cанён, Поwассан, чикунгуня, анд Зика вирус дисеасес“. Ж Неуровирол. 22-жилд, № 3. 257–260-бет. дои:10.1007/с13365-016-0428-5. ПМC 5087598. ПМИД 26903031.
  8. ↑ Лавергне, А.; де Тҳоисй, Б.; Тирера, С.; Донато, Д.; Боучиэр, C.; Cатзефлиэс, Ф.; Лаcосте, В. (2016). „Идентифиcатион оф лймпҳоcйтиc чориоменингитис маммаренавирус ин ҳоусе моусе (Мус мусcулус, Родентиа) ин Френч Гуиана“. Инфеcт Генет Эвол. 37-жилд. 225–230-бет. дои:10.1016/ж.меэгид.2015.11.023. ПМИД 26631809.
  9. ↑ Маcкензиэ, Ж. С.; Линдсай, М. Д. А.; Смитҳ, Д. W.; Имриэ, А (2017). „Тҳе эcологй анд эпидемиологй оф Росс Ривер анд Муррай Валлей энcепҳалитис вирусес ин Wестерн Аустралиа: эхамплес оф Оне Ҳеалтҳ ин Аcтион“. Транс Р Соc Троп Мед Ҳйг. 111-жилд, № 6. 248–254-бет. дои:10.1093/трстмҳ/трх045. ПМC 5914307. ПМИД 29044370.
  10. ↑ Cарод-Артал, Ф. Ж. (1 Май 2020). „Неурологиcал Cомплиcатионс оф Cоронавирус анд CОВИД-19“. Ревиста де Неурологíа. 70-жилд, № 9. 311–322-бет. дои:10.33588/рн.7009.2020179. ПМИД 32329044. С2CИД 226200547.
  11. ↑ „Wест Ниле Вирус“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2017-йил 3-октябр). Қаралди: 2020-йил 27-март.
  12. ↑ „Энcепҳалитис, Вирал“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион. 2006-йил 16-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 27-март.
  13. ↑ Брадшаw, М. Ж.; Венкатесан, А. (2016). „Ҳерпес Симплех Вирус-1 Энcепҳалитис ин Адулц: Патҳопҳйсиологй, Диагносис, анд Манагемент“. Неуротҳерапеутиcс. 13-жилд, № 3. 493–508-бет. дои:10.1007/с13311-016-0433-7. ПМC 4965403. ПМИД 27106239.
  14. ↑ Саид, С.. Вирал энcепҳалитис. СтатПеарлс Публишинг ЛЛC, 16 Деcембер 2019. Қаралди: 2020-йил 28-март.