Виядук – бу узоқ узунликдаги ва баландликдаги темир йўл ёки йўлни қўллаб-қувватловчи бир қатор камар ёки устунлардан ташкил топган ўзига хос кўприк тури ҳисобланади. Одатда виядуклар бир хил баландликдаги иккита нуқтани боғлайдиган бўлиб, бу эса кенг водийлар ҳамда йўл ва дарё ёки бошқа паст-баланд релеф хусусиятларини ва тўсиқлар орқали тўғридан-тўғри йўл ўтказгичдан ўтиш имконини беради[1][2]. Виядук атамаси лотинча: виа меанинг – „йўл“ ва дуcере – „етакчи“ деган маънони англатади. Бу 19-асрда қадимги Рим сув ўтказгичлари билан ўхшашликдан олинган[1]. Рим сув ўтказгичлари сингари, кўплаб илк виядуклар тахминан бир хил узунликдаги бир қатор камарлардан ва устунлардан иборат бўлган.

Ер устида

Тайвандаги Вугу-Янгмеи баланд йўли, бир устунли икки қаватли виадук

Антик даврда энг узун виядук Франсия жанубидаги кенг ботқоқларни кесиб ўтган Понт Серме кўприги деб ҳисобланади[3]. Унинг энг узун нуқтасидан виядук 2679 метрни, кенглиги эса 22 метрни ташкил этади.

Виядуклар одатда Чикаго, Атланта, Бирмингем, Лондон ва Манчестер каби темир йўл марказлари бўлган кўплаб шаҳарларда қўлланади. Бу виядуклар у ердаги юк поездлари учун зарур бўлган катта темир йўл ҳовлиларини кесиб ўтади, шунингдек, оғир темир йўл ҳаракати учун зарур бўлган кўп йўлли темир йўл линияларини кесиб ўтади. Ушбу виядуклар поездлар ҳаракатини доимий равишда тўхтатиб туришни таъминлайди ва магистрал ва шаҳар кўчаларида ҳаракатланишни таъминлайди. Худди шундай, баъзи виядуклар темир йўлларни катта водийлар орқали олиб ўтади ёки улар кўплаб кўчалар ва хиёбонлар бўлган шаҳарлар орқали темир йўлларни олиб ўтади.

Қуруқликдаги кўплаб виядуклар ландшафтдаги ўхшаш баландликдаги нуқталарни, одатда дарё водийси ёки бошқа текисликдаги бошқа эрозияланган тешикларни кўприк қилиш орқали боғлайди. Кўпинча бундай водийларнинг иккала томонига тушадиган йўллар (зарурат бўлганда, дарё устидаги кичик кўприк билан) транспорт юкини таъминлай олмайди, бу эса „ўтиш“ учун виядукни талаб қилади[4]. Бундай кўприклар тўғрироқ ва текисроқ маршрутларни талаб қиладиган темир йўл ҳаракати учун ҳам фойдаланишга топширилади[5]. Баъзи виядукларда бир нечта палубалар мавжуд бўлиб, битта палубада транспорт воситалари, бошқасида эса темир йўл ҳаракати мавжуд. Бунга мисол қилиб Канаданинг Торонто шаҳридаги Шаҳзода Эдуард виадукини келтириш мумкин, у Блоор кўчаси каби юқори палубада автотранспортни, пастки палубада эса тик Дон дарёси водийси устидаги Блоор-Данфортҳ метро линияси сифатида метрони олиб боради. Бошқалари эса Лондондаги кўплаб виядукларнинг сабаби бўлиб, уларнинг остидаги йўлларни кесиб ўтиб, аҳоли пунктларини қамраб олиш учун қурилган.

Сув устида

Буюк Британиядаги Гленфиннан виадукти

Сув устидаги виядуклар ороллар ёки кетма-кет ёйлардан фойдаланади. Улар кўпинча бошқа турдаги кўприклар ёки туннеллар билан бирлаштирилиб, кема сувларини виядук участкалари сифатида кесиб ўтадилар, лекин лойиҳалаш ва қуриш каттароқ оралиқли туннел ёки кўприкларга қараганда арзонроқ, одатда катта кемалар учун этарли горизонтал ва вертикал бўшлиққа эга эмас.

Миллау виядуки – Франсия жанубидаги Миллау яқинидаги Тарн дарёси водийси бўйлаб ўтувчи симли йўл кўприги ҳисобланади. У 2004-йилда очилган ва дунёдаги энг баланд автомобил кўприги бўлиб, унинг чўққиси 343 метрни ташкил қилади (1125). фт). Ундан олдин эса Хитойдаги Данянг-Куншан Гранд кўприги дунёдаги энг узун кўприк эди[6].

Виядуклар остидаги ердан фойдаланиш

Манчестердаги Деансгате Метролинк станцияси остидаги „Деансгате Лоcкс“ панжаралари.

Виядук сувдан кўра қуруқлик бўйлаб қурилган бўлса, арклар остидаги бўш жой автотураргоҳ, автоуловларни таъмирлаш, енгил саноат, барлар ва тунги клублар каби корхоналар учун ишлатилиши мумкин. Буюк Британияда шаҳарлардаги кўплаб темир йўл линиялари виядукларда қурилган ва шунинг учун инфратузилма эгаси Нетwорк Раил виядуклар остидаги камарларда кенг мулк портфелига эга[7]. Берлинда баланд метро линиялари камарлари остидаги бўш жой турли хил мақсадларда, жумладан, кичик овқатланиш жойлари ёки барлар учун ишлатилади.

Ўтмиш ва келажак

Бостон (Марказий Артерия), Лос-Анжелес, Сан-Франсиско, Сеул, Токио ва Торонто (Гардинер Эхпрессwай) каби йирик шаҳарларда баланд тезюрар йўллар қурилган[8]. Баъзилари номақбул бўлгани учун вайрон қилинган ва шаҳарни иккига бўлган. Бошқа ҳолларда, виядуклар конструктив жиҳатдан хавфли бўлгани учун бузиб ташланди, масалан, 1989-йилдаги зилзиладан кейин шикастланган Сан-Франсискодаги Эмбарcадеро автомагистрали. Бироқ, Таиланд, Ҳиндистон (Деҳли-Гургаон экспресс йўли), Хитой, Бангладеш, Покистон, Никарагуа каби ривожланаётган мамлакатларда транспорт оқимини яхшилаш учун, хусусан, эр тақчиллигини бартараф этиш учун баланд кўтарилган тезюрар йўллар қурилган ва кўпроқ қурилиш ишлари олиб борилмоқда. йўллар. 

Виадуc дес Арц, Париж, Франсия.

Баъзи виядуклар учун бошқа фойдаланиш жойлари топилган. Парижда (Франсия) темир йўл йўл ўтказгичи тепада боғни сайр қилиш ва пастда ҳунармандлар учун иш жойини тақдим этади. Боғнинг сайр қилиш жойи Cоулéэ верте Ренé-Думонт деб аталади, пастдаги арклардаги иш жойлари эса Виадуc дес Арц ҳисобланади. Лойиҳа 1993-йилда очилган. 2009-йилда очилган Манхеттен Ҳигҳ Лине ҳам чизиқли шаҳар парки сифатида баланд поезд линиясидан фойдаланади.

Индонезияда виядуклар Жава темир йўллари учун, шунингдек, Жакарта ички ҳалқа йўли каби автомобил йўллари учун ишлатилади. 2019-йил январ ойида Сиэтлдаги Аляска йўли виядукти сейсмик жиҳатдан хавфли бўлгани учун бир неча ўн йиллик фойдаланишдан кейин ёпилди ва туннел билан алмаштирилди. 

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „виадуcт – Дефинитион оф виадуcт ин Энглиш бй Охфорд Энглиш Диcтионарй“. ОЭД. Қаралди: 21-сентабр 2020-йил.
  2. ↑ „Дефинитион оф ВИАДУCТ“. www.мерриам-wебстер.cом. Қаралди: 27-март 2018-йил.
  3. ↑ Cолин ЎCоннор: Роман Бридгес, Cамбридге Университй Пресс 1993, ИСБН 0-521-39326-4, п. 99
  4. ↑ Броwнлеэ, Чристй (Марч 2005) „Такинг тҳе ҳигҳ роад: Франcеъс неw бридге ҳелпс а смалл тоwн додге траффиc—анд сет а неw wорлд реcорд“ СуперСcиэнcе 16(6): пп.12–15;
  5. ↑ Давидсен, Жудитҳ (Април 1993) "А неw „лите“ раил виадуcт формула: Норман Фостер десигнс а рапид-трансит виадуcт фор Реннес, Франcе" Арчитеcтурал Реcорд 181(4): п.26;
  6. ↑ Лонгест бридге, Гуиннесс Wорлд Реcордс. Ласт аccессед Жулй 2011.
  7. ↑ „Лигҳт Индустриал Униц То Лет/Рент | Смалл Индустриал Спаcе“. 2012-йил 17-майда асл нусхадан архивланган.
  8. ↑ „Торонто буилт, тҳен демолишед ан эхпрессwай“. таc-атc.cа. 6-июл 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-март 2018-йил.