Ziyosfera

Vodiy al-Kiton

Водий ал-Китон (арабча: وادي الحيتان‎‎, Wāдī ал-Ḥīтāн маъноси: Китлар водийси)) — Мисрнинг Файюм муҳофазасида, Қоҳирадан тахминан 150 километр (93 ми) жануби-ғарбда жойлашган палеонтологик ҳудуд[1]. 2005-йил июл ойида[2] китларнинг энг қадимги турларидан бири бўлган арчаэоcетига (ҳозирда йўқолиб кетган китлар кенжа туркуми)га оид юзлаб қолдиқлар мавжудлиги сабабли УНЕСCОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган[3]. Ушбу ҳудуд китлар эволюциясидаги энг катта сирлардан бирини — китларнинг қуруқликдаги ҳайвондан океанда яшовчи сут эмизувчига айланиш жараёнини тушунтириб берувчи далилларни тақдим этади.

Водий ал-Китон
УНЕСCО Жаҳон маданий мероси

Водий ал-Китондаги басилосаурид кити скелети
Лоcатион Файюм муҳофазаси, Миср
Манба 1186
Киритилган вақти 2005 (29- сессия)
Майдон 200.15 км2 (49,458 акр)
Буфер зонаси 58.85 км2 (14,542 акр)
Cоординатес 29°20′Н 30°11′Э / 29.333°Н 30.183°Э / 29.333; 30.183

Дунёнинг бошқа ҳеч бир жойида бундай турдаги қолдиқлар бунчалик кўп миқдорда, зичликда ва сифатда учрамайди; шунингдек, уларнинг очиқ ва қулай жойлашуви ҳамда гўзал ва муҳофаза қилинадиган ландшафтда эканлиги ҳам алоҳида аҳамиятга эга[4]. Шу сабабли, мазкур водий 2005-йилда УНЕСCОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган[2].

Тарихи

Ҳудудга кириш қисмидаги белги

Бу ерда топилган қолдиқлар энг қадимгилари бўлмаслиги мумкин, аммо уларнинг ҳудудда жуда зич жойлашуви ва сақланиш даражаси шунчалик юқорики, ҳатто айримларининг ошқозонидаги озуқа қолдиқлари ҳам бузилмаган ҳолда сақланиб қолган. Водий ал-Китонда акулалар, тимсоҳлар, арратумшуқ балиқлар, тошбақалар ва скатлар каби бошқа қадимги ҳайвонлар қолдиқларининг мавжудлиги ўша даврдаги атроф-муҳит ва экологик шароитларни қайта тиклаш имконини беради, бу эса ҳудуднинг Жаҳон мероси обекти сифатида эътироф этилишини янада асослайди[5].

Китларнинг илк қазилма скелетлари 1902—1903-йиллар қишида топилган[1]. Кейинги 80 йил давомида ушбу ҳудудга бориш қийинлиги сабабли уларга нисбатан қизиқиш нисбатан паст бўлган. 1980-йилларда йўлтанламас транспорт воситаларининг кенг тарқалиши билан ушбу жойга қизиқиш қайта тикланди. Қизиқишнинг ортиши қазилма коллексионерларининг ташрифи билан бир вақтга тўғри келди ва кўплаб суяклар олиб кетилди; бу эса ҳудудни муҳофаза қилишга чақириқларни келтириб чиқарди.

Топилган қолдиқлар замонавий китларга хос бўлган чўзинчоқ ва равон тана тузилишига эга бўлса-да, бош суяги ва тиш тузилишида айрим ибтидоий хусусиятларни сақлаб қолган. Топилган энг катта скелет узунлиги 21 метргача етган[6]; унинг олдинги сузгич оёқлари яхши ривожланган беш бармоқли тузилишга эга бўлиб, ҳеч қайси арчаэоcети вакилида аввал кузатилмаган орқа оёқлар, панжалар ва бармоқларнинг мавжудлиги аниқланган. Улар илонсимон шаклга эга бўлиб, йиртқич ҳайвонлар ҳисобланган. Ушбу скелет қолдиқларининг айримлари очиқ ҳолда жойлашган бўлса-да, аксарияти чўкинди жинслар остида саёз кўмилган ва эрозия таъсирида аста-секин очилиб қолмоқда. Водий ал-Китон (Wāдī ал-Ḥīтāн) миллионлаб йиллар давомидаги қирғоқбўйи денгиз ҳаётига оид далилларни тақдим этади[5].

Фоссиллар

Ҳудуддан дорудон (расмдаги) каби базилозавр китларининг скелетлари топилган

Водий ал-Китон дунёдаги Ер юзидаги ҳаёт ёзувларини ташкил этувчи рамзий ўзгаришлардан бирини — китларнинг эволюциясини намойиш этувчи энг муҳим жой ҳисобланади. Ҳудуд уларнинг қуруқликдаги ҳайвонлардан денгиз ҳаётига ўтиш давридаги шакли ва ҳаёт тарзини ёрқин тасвирлайди. Қазилмаларининг сони, консентрацияси ва сифати, шунингдек, уларнинг жозибали ва ҳимояланган ландшафтда мавжудлиги ва жойлашиши жиҳатидан бошқа ўхшаш жойларнинг қийматларидан устундир. Арчаэоcетиларнинг (денгиз ҳаётига китларнинг ўтишини ҳужжатлаштирувчи ибтидоий китлар), сиренлар ва судралиб юрувчиларнинг, шунингдек, Геҳаннам шаклланишидан (40–41 миллион йил олдин) акула тишларининг қазилма скелетларининг рамзий тўплами[7]. Водий ал-Китондаги қатламлар Ўрта Эоцен даврига тегишли бўлиб, унда 200 км2 (77 кв ми) майдонда кенг умуртқали ҳайвонлар қолдиқлари мавжуд. Қазилма қолдиқлар кўп миқдорда мавжуд ва кўпинча ажойиб сақланиш сифатини кўрсатади. Энг кўзга кўринган қолдиқлар китлар ва денгиз сигирларининг скелетлари ва суяклари бўлиб, уларнинг бир неча юздан ортиқ қолдиқлари ҳужжатлаштирилган[8]. Водий ал-Китон нисбатан кичик ҳудудда бундай катта миқдордаги қазилма китларнинг (1500 та денгиз умуртқали ҳайвонларнинг қолдиқ скелетлари) консентрациясига эга бўлиши билан ғайриоддийдир.

Китларнинг қолдиқлари якка суяклардан тортиб бутун скелетларигача турлича бўлиб, ҳозирда паркнинг жамоат қисмида бир қатор қисман скелетлар намойиш этилмоқда. Иккита кенг тарқалган кит — катта басилосаурус ва кичикроқ (3 дан 5 метргача) дорудон[9]. Камдан-кам ҳолларда яна иккита тур ноёб қолдиқлардан маълум. Китларнинг замонавий китларда учрамайдиган кичик орқа оёқлари ва йиртқич қуруқликдаги сут эмизувчиларникига ўхшаш тишлари бўлган кучли бош суяги мавжуд[8]. Бошқа сут эмизувчилар сирен ёки денгиз сигирларининг уч турининг скелетлари билан ифодаланади. Улар китлар каби тўлиқ денгизда яшовчи бўлган, шунингдек, замонавий турларда учрамайдиган ибтидоий хусусиятларни кўрсатади ва денгиз ўтлари ва бошқа денгиз ўсимликларида ўтлаганликларини кўрсатадиган тишларга эга[10]. Ибтидоий фил моэритҳериумнинг суяклари ҳам қайд этилган[11].

Водий ал-Китонда топилган басилосауруснинг қисман сақланиб қолган скелети

Қазилма судралиб юрувчилар орасида тимсоҳлар ва денгиз тошбақаларининг қолдиқлари мавжуд; шунингдек, денгиз илонларининг суяклари ҳам қайд этилган. Бу ерда суякли балиқлар, акулалар ва скатларнинг кўплаб турлари учрайди, бироқ қолдиқларнинг аксарияти алоҳида-алоҳида жойлашган майда тишлардан иборат бўлиб, улар кўпинча кўзга яққол ташланмайди. Йирик балиқ қолдиқлари орасида арратумшуқ балиқларнинг тумшуғи ва тишсимон ўсимталари мавжуд; боғ ҳудудида узунлиги 1,8 метр келадиган арратумшуқ балиқ тумшуғи намойишга қўйилган. Кит қолдиқлари учрайдиган асосий тоғ жинсларида чиғаноқ қолдиқлари кам учраса-да, бошқа жинсларда улар жуда кенг тарқалган; кўплаб қулаган тошларда турли хил чиғаноқ қолдиқлари мўл-кўл эканлигини кўриш мумкин. Айрим жойларда диск шаклидаги нуммулит қолдиқлари кенг тарқалган бўлиб, улар кўпинча чўл юзасини қоплаб ётади. Боғда катта ҳажмдаги ёғоч бўлаги (ёғоч танаси) мавжуд бўлиб, у найчасимон кема қурти қолдиқлари билан тўла. Шунингдек, денгиз ўтларининг айрим қолдиқлари ҳам аниқланган[манба керак].

2021-йилда Водий ал-Китонда сақоқушларга оид энг қадимий қолдиқ (Эоцен даврининг охирига мансуб) аниқланган[12].

Геологияси

Водий ал-Китондаги эрозияга учраган қатламли қумтош жинслари

Водийнинг геологик тузилиши унинг манзараларини белгилаб беради; шамол ва сув эрозияси таъсирида ажойиб қоялар ва тик ёнбағирли тепаликлар ҳосил бўлган. Водий ал-Китондаги жинслар Эоцен даврининг ўрта ва сўнгги босқичларига мансуб бўлиб, учта асосий геологик қатламдан иборат. Геҳаннам шаклланиши очиқ денгиз шароитида ҳосил бўлган лойтошлардан ташкил топган бўлиб, улар асосан дам олиш ҳудудининг шарқий қисмидаги текисроқ ерларда учрайди. Кит қолдиқлари энг кўп топилган қатлам — бу Биркет Қорун шаклланишидир. У асосан қоялар ва тик тепаликларни ҳосил қилувчи сарғиш рангли, очиқ денгиз қумтошларидан иборат[5].

Бу қумтошларнинг бир хил тузилиши ҳайвонларнинг яхши сақланиб қолган инлари (илгари мангрове илдизлари деб ҳисобланган) билан тўла оқ қатлам ва унинг устидаги қора лойтош қатлами орқали ажралиб туради[9]. Биркет Қорун шаклланиши қоялари бўйлаб шарққа қараб юрилганда, улар Геҳаннам шаклланиши лойтошлари билан алмашади; бу эса мазкур йўналишда сув чуқурлиги саёздан чуқурга ўзгарганидан далолат беради[5]. Баланд қояларнинг чўққилари Қаср ас-Саға шаклланишига киради; бу қатлам чиғаноқларга бой оҳактошлар билан алмашиниб келадиган тўқ рангли лойтошлардан иборат бўлиб, лагуна муҳитини ифодалайди[5].

Ёввойи табиат

Водий ал-Китондаги фенек тулкиси

Водий ал-Китон чўл ўсимликларининг 15 тури, қумтепалар ва тахминан 15 хил ёввойи сут эмизувчилар (жумладан, Миср бўриси, қизил тулки, Африка қоплони, Миср мунгуси, Африка ёввойи мушуги, Кап қуёни, қорақулоқ, сиртлон ва дорcас оҳуси) учун макон ҳисобланади. Фенек тулкилари энг кўп учрайдиган сут эмизувчилар бўлиб, улар тунда тез-тез лагер ҳудудига ташриф буюришади. Шунингдек, Водий ар-Райёндаги кўллар судралиб юрувчиларнинг 19 тури ва кўпаядиган қушларнинг 36 турини ўзига жалб қилади[манба керак].

Туризм

Водий ал-Китон ҳудудига йилига атиги 1000 га яқин ташриф буюрувчи тўрт ғилдираги тортувчи автомобилларда келади, чунки бу ердаги йўл қопламасиз бўлиб, белгисиз чўл қумлари орқали ўтади. Водий ал-Китонга ташриф буюрувчиларнинг аксарияти хорижликлар бўлиб, улар одатда қишки дам олиш кунлари водийда чодир қуриб тунаб қолишади. Водий ал-Китон Водий ар-Райён қўриқхонаси таркибига киргани сабабли, қўриқлаш режаси ташриф буюрувчиларнинг ҳаракатини махсус белгиланган йўналиш бўйлаб, олдиндан келишилган гид ҳамроҳлигидаги турлар билан чеклайди. Ҳудудда барқарор туризм ривожлана бошлади ва 4WД автомобиллари ўрнини пиёда ёки туяда юриш каби усуллар эгалламоқда[6].

Водий ал-Китон ҳудудининг бир қисми сайёҳлик масканига айлантирилгандан сўнг, асосий қолдиқлар ўртасида пиёдалар йўлаклари ётқизилди ва кичик бошпаналар қурилди. Ҳозирда ушбу жамоат боғига сайёҳлик гуруҳлари мунтазам ташриф буюради ва у ерда кичик лагер майдончаси мавжуд.

Водий Гарет Гоҳаннам („Дўзах тоғи“) номи билан танилган тоғ ортида жойлашган. Ботаётган қуёш нури остида тоғ ваҳимали қизил нур билан ёнаётгандек кўринади[13].

Миср ҳукумати маълум қилишича, 2007-йил июл ойида Белгия дипломатлари бошқарувидаги иккита автомобил ушбу ҳудуддаги қўриқланадиган зонага кириб, кит қолдиқларининг бир қисмини шикастлаган ва 10 миллион АҚШ доллари миқдорида зарар етказган. Белгия ҳукумати эса ўз дипломатлари томонидан ҳеч қандай зарар етказилмаганини даъво қилган[14]. Масала ҳозиргача ҳал этилмаган.

Галерея

Водий ал-Китон ҳудудининг панорамик кўриниши


Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Wади Эл Ҳитан (Wҳале Валлей)“. Жаҳон мероси фор Wорлд Ҳеритаге Травеллерс. Қаралди: 2022-йил 20-март.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Wади Ал-Ҳитан (Wҳале Валлей)“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. Унитед Натионс Эдуcатионал, Сcиэнтифиc, анд Cултурал Организатион. Қаралди: 2006-йил 20-июл.
  3. ↑ „Африcа Wорлд Ҳеритаге ситес намед“. ББC Неwс. ББC (2005-йил 15-июл). Қаралди: 2022-йил 20-март.
  4. ↑ Унитед Натионс Энвиронмент Программе Wорлд Cонсерватион Мониторинг Cентре (Cонтент Партнер); МcГинлей, Марк (25 Оcтобер 2007). Cлевеланд, Cутлер Ж.. эд. "Wади Ал-Ҳитан (Wҳале Валлей), Эгйпт". Энcйcлопедиа оф Эартҳ (Энвиронментал Информатион Cоалитион, Натионал Cоунcил фор Сcиэнcе анд тҳе Энвиронмент). ҳттп://www.эоэартҳ.орг/артиcле/Wади_Ал-Ҳитан_(Wҳале_Валлей),_Эгйпт. Қаралди: 20 Марч 2022. Водий ал-Китон]]
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Кинг, Чрис; Ундерwоод, Чарлиэ; Стеурбаут, Этиэнне (2014). "Эоcене стратиграпҳй оф тҳе Wади Ал-Ҳитан Wорлд Ҳеритаге Сите анд аджаcент ареас (Фаюм, Эгйпт)". Стратиграпҳй 11 (3): 185–235. дои:10.29041/страт.11.3.01. ҳттп://www.эуробис.орг/имис?модуле=реф&рефид=295935. 
  6. ↑ 6,0 6,1 УНЕП-WCМC Протеcтед Ареас Программе - Wади Ал-Ҳитан (Wҳале Валлей) (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-06-10 санасида архивланган)
  7. ↑ Маҳдй, А.; Эл-Кҳеир, Г. Абу; Гоҳар, Абдуллаҳ С.; Эл-Соугҳиэр, Маҳер И. (4 Марч 2021). "Палаэобиологиcал ассессмент оф соме басилосауридарчаэоcетес (маммалиа, cетаcеа) анд иц аффинитй wитҳ реcент одонтоcетес: неw инсигҳц фром Wади Эл-Ҳитан, Фаёум, Эгйпт". Ҳисториcал Биологй 33 (3): 313–322. дои:10.1080/08912963.2019.1616292. ИССН 0891-2963. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Андреwс, Чарлес W.. А десcриптиве cаталогуэ оф тҳе Тертиарй Вертебрата оф тҳе Файûм, Эгйпт.. Лондон.: Бритиш Мусеум (Натурал Ҳисторй), 1906. ДОИ:10.5962/бҳл.титле.55134. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Cароле Т. Геэ; П. Мартин Сандер; Шанан Э. Петерс; Моҳамед Талаат Эл-Ҳеннаwй; Моҳаммед Самеҳ М. Антар; Ияд С. Залмоут; Пҳилип Д. Гингерич (9 Аугуст 2018). "Фоссил бурроw ассемблаге, нот мангрове рооц: реинтерпретатион оф тҳе маин wҳале-беаринг лаер ин тҳе лате Эоcене оф Wади Ал-Ҳитан, Эгйпт". Палаэобиодиверситй анд Палаэоэнвиронменц 99 (2): 143–158. дои:10.1007/с12549-018-0337-0. ҳттпс://линк.спрингер.cом/артиcле/10.1007%2Фс12549-018-0337-0. Қаралди: 9 Септембер 2021. Водий ал-Китон]]
  10. ↑ Гингерич, П. Д.; Домнинг, Д. П.; Блане, C. Э.; Уҳен, М. Д. (1994). "Лате Эоcене сеа cоwс (Маммалиа, Сирениа) фром Wади Ал Ҳитан ин тҳе Фаюм Басин, Эгйпт". Cонтрибутионс фром тҳе Мусеум оф Палеонтологй (Университй оф Мичиган) 29 (2): 41–67. 
  11. ↑ Лиу, А. Г. С. C.; Сеифферт, Э. Р.; Симонс, Э. Л. (15 Април 2008). "Стабле исотопе эвиденcе фор ан ампҳибиоус пҳасе ин эарлй пробосcидеан эволутион". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 105 (15): 5786–5791. дои:10.1073/пнас.0800884105. ПМИД 18413605. ПМC 2311368. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2311368. 
  12. ↑ Эл Адли, Жосепҳ Ж.; Wилсон Мантилла, Жеффрей А.; Антар, Моҳаммед Самеҳ М.; Гингерич, Пҳилип Д. (2 Жуне 2021). "Тҳе эарлиэст реcордед фоссил пелиcан, реcоверед фром тҳе лате Эоcене оф Wади Ал-Ҳитан, Эгйпт". Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй 41 (1). дои:10.1080/02724634.2021.1903910. 
  13. ↑ „Эгйпт Стате Информатион Сервиcе - Энвиронментал Тоурисм“. 2008-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 9-июл.
  14. ↑ „Блундеринг дипломац дестрой $УС10м wҳале фоссил“. АФП. Қаралди: 2007-йил 27-август.

Ҳаволалар

  • Викиомборда „Водий ал-Китон“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Vodiy_al-Kiton" dan olindi