Vortisizm

Вортисизм 1914-йилда ёзувчи ва рассом Виндҳам Люис томонидан ташкил этилган Лондонда жойлашган модернистик санъат ҳаракати эди. Ҳаракат қисман кубизмдан илҳомланган ва Бласт журналида Вортиcист манифестини нашр этиш орқали оммага таништирилган. Тасвирий санъатнинг таниш шакллари қатъий абстраксияга мойил бўлган геометрик услуб фойдасига рад этилди. Люис ўзининг турли хил авангард рассомлари гуруҳининг истеъдодларидан фойдалана олмаслигини исботлади[1].
Вортисист расмлари „замонавий ҳаёт“ га диққатни қаратган қалин чизиқлар ва қўпол ранглар мажмуаси сифатида томошабиннинг кўзини тувал марказига қаратди[2].
Вортисизмга кириш

1913-йилнинг ёзида Рожер Фрай Дункан Грант ва Ванесса Белл билан боҳем Лондоннинг марказида Фитзровияда Омега устахоналарини ташкил этди. Фрй тобора мавҳум санъат ва дизайн амалиётининг тарафдори эди ва студия, галерея, чакана савдо дўкони унга Wйндҳам Люис, Фредерик Этчеллс, Cутҳберт Ҳамилтон ва Эдвард Wадсwортҳ каби рассомларни ушбу ёндашувга хайрихоҳ бўлиш ва қўллаб-қувватлашга имкон берди. Люис ўтган йили Иттифоқ рассомлари салонида Кермессе[3] ҳозирда йўқолган улкан деярли мавҳум асари билан таъсир ўтказган.
Люис ва унинг Омега устахонасидаги ҳамкасблари Этчеллс, Ҳамилтон ва Wадсwортҳ йил охирида Бригҳтонда Эпштейн ва Девид Бомберг билан биргаликда кўргазмада иштирок этишди[4]. Люис кўргазманинг „Кубист хонаси“ ни бошқарган ва ёзма кириш сўзини тақдим этган, унда у кўргазмадаги мавҳумликнинг турли йўналишларини бирлаштиришга ҳаракат қилган[5].
Қўзғолончи рассомлар

Рожер Фрай билан жанжал Люисга Омега устахоналарини тарк этиш ва рақиб ташкилот тузиш учун баҳона берди[6]. Люиснинг рассом дўсти Кате Лечмере томонидан молиялаштирилган Ребел Арт Cентер 1914 йил март ойида Греат Ормонд Стреэт 38да ташкил этилган[7]. Бу Люис даврасининг санъати ва ғоялари учун платформа бўлиши керак эди ва маърузалар туркумига Люиснинг дўсти шоир Эзра Паунд, ёзувчи Форд Мадокс Хюфер ва италиялик „футурист“ Филиппо Томмасо Маринеттининг нутқлари киради. Маринетти 1910-йилдан бери Лондонда таниш ва провокацион иштирокчи бўлган ва Люис унинг „Футуристик“ манифестига асосланган бадиий ҳаракатни яратганини кўрган[8].
Маринетти ва инглиз футуристи CРW Невинсон „Инглиз тилининг ҳаётий санъати“ манифестини[9] эълон қилганида, исёнчи санъат марказига манзил сифатида мурожаат қилганида, бу ҳокимиятни эгаллашга уринишдек туюлди. Бир неча ҳафта ўтгач, Люис "Томошабинлар" да эълон олиб, „Вортисистлар манифестини“ нашр этишни эълон қилди[10].
Вортизмни ихтиро қилиш

Эзра Паунд 1914-йилнинг бошида модернистик шеърият ва санъатга нисбатан „гирдоб“ тушунчасини киритган эди[11]. Масалан, Лондонни интеллектуал ва бадиий фаолиятнинг „гирдоби“ сифатида кўриш мумкин. Бироқ, Поунд учун аниқроқ — агар ноаниқ бўлса — маъноси бор эди: "(гирдоб) сиклондаги энергия космосга кириб, унга шакл берадиган нуқта … томонидан шаклланадиган бурчаклар ва геометрик чизиқлар нақшлари[12]. Люис „Вортисизм“ нинг потенциалини ҳаяжонли йиғилиш чақириғи сифатида кўрди.
Люиснинг Вортисист манифести янги адабий ва санъат журналида нашр этилиши керак эди, БЛАСТ — киноя билан, журналнинг номи „Витал Энглиш Арт“ манифестидан бери персона нон грата бўлган Невинсон томонидан таклиф қилинган эди. Франсуз ҳайкалтароши, рассоми ва анархисти Анри Гаудиэр-Брзеска 1913-йил июл ойида Эзра Поунд билан учрашди[13] ва уларнинг „Янги ҳайкал“[14] ҳақидаги ғоялари Вортисист ҳайкалтарошлик назариясига айланди. Бу Люиснинг кейинчалик кучли рангдан фойдаланишига таъсир қилган бўлиши мумкин[15].
Қалин, мос келмайдиган ранглар комбинациясидан фойдаланадиган яна бир келажакдаги „инглиз кубисти“ Уилям Роберц эди[16].
ПОРТЛАСҲ

БЛАСТ 1914-йил 15-июлда Лондоннинг Сент-Жеймс ҳудудидаги Диэудоннé меҳмонхонасида „тўполон байрамона кечки овқат“да[17] ишга туширилди[18]. Журнал асосан Люиснинг иши бўлган, аммо Форд Мадох Ҳуэффер ва Ребекка Wест томонидан ёзилган кенг қамровли парчалар, шунингдек, Поунд шеърияти, Гаудиэр-Брзеска ва Wадсwортҳ мақолалари ва Люис, Wадсwортҳ, Этчеллс, Роберц расмларининг репродукцияларини ўз ичига олган[19]. Кўринишидан, манифест ўн бир имзоловчи томонидан „имзоланган“. [20] Люис, Поунд ва Гаудиэр-Брзеска лойиҳанинг интеллектуал марказида эди, аммо Роберцнинг кейинги шарҳлари шуни кўрсатадики, гуруҳнинг кўпчилиги нашрдан олдин манифестнинг мазмуни ҳақида хабардор бўлмаган[21][22].
Вортистлар кўргазмаси


БЛАСТнинг нашр этилиши бундан ҳам ёмон вақтга тўғри келмасди, чунки 1914-йил август ойида Британия Германияга уруш эълон қилди. Ушбу миллий ва халқаро инқироз даврида авангард санъатига талаб кам бўлар эди. Бироқ, кейинги йили Ню Бонд кўчасидаги Доре галереясида „Вортисистлар кўргазмаси“ бўлиб ўтди[23]. Дисморр, Этчеллс, Гаудиэр-Брзеска, Люис[24], Роберц[25], Сондерс[26] ва Wадсwортҳнинг қирқ тўққизта „Вортисист“ асари қаттиқ қиррали, ўта рангли, деярли мавҳум ишларга содиқлигини кўрсатди[27].
Люис каталогдаги сўзбошисига ойдинлик киритилишича, „Вортисизм деганда биз фаолиятни Пикассонинг дидли пассивитилигидан фарқли ўлароқ, табиацҳунос ҳукм қилинган зерикарли анекдот характеридан фарқли ўлароқ муҳимликни назарда тутамиз.“ тақлид кинематографиясига, футуристларнинг шов-шув ва истерикасига қарши эди[28]. Кўргазма матбуот томонидан эътиборга олинмади ва пайдо бўлган шарҳлар даҳшатли эди[29].
БЛАСТ: уруш рақами
Кўргазма очилиши арафасида Гаудиэр-Бжесканинг Франсиядаги хандақларда ўлими ҳақидаги хабар Лондонга этиб келди[30]. БЛАСТнинг иккинчи сонидаги „Омма учун хабарнома“ нашрнинг „асосан уруш туфайли“ ва „муҳаррирнинг пайдо бўлиши керак бўлган вақтда ва ундан олдин касал бўлганлиги сабабли“ кечиктирилганини тушунтирд[31].
Люиснинг риторикаси бу сафар анча эҳтиёткор бўлди — ўқувчилар томонидан ватанпарвар сифатида кўринмасликка ҳаракат қилди. Тушунарли, у Вортисизм ва БЛАСТ келажагига нисбатан оптимистик оҳангни уришга ҳаракат қилди. Аммо, бир йил ичида рассомларнинг кўпчилиги қуролли кучлар сафига қўшилди ёки кўнгилли бўлди: Люис — Қироллик Гарнизон артиллерияси; Роберц — Қироллик дала артиллерияси; Wадсwортҳ — Британия денгиз разведкаси; Бомберг — Қироллик муҳандислари; Дисморр — ихтиёрий ҳаво отряди; ва Сондерс — ҳукумат идораси ишини танлади[32].
Пингвин клубидаги вортисистлар
Эзра Поунд 1915-йилдан бери Ню-Ёркдаги муваффақиятли адвокат ва санъат коллексиячиси Жон Қуинн билан Wйндҳам Люиснинг ишини қўллаб-қувватлаган[33]. Поунд тавсияларига таянган ҳолда, Ню-Ёркдаги Вортисистлар кўргазмаси Люиснинг қирқ олтига яқин асари — баъзилари аллақачон Қуинн коллекциясида — Этчеллс, Роберц, Дисморр, Саундерс ва Wадсwортҳнинг қўшимча ишлари билан қурилган. Кўргазма Ню-Ёркдаги „Пингвинлар клуби“ рассом томонидан бошқариладиган муассасада бўлиши керак эди[34]. Поунд асарларни Атлантика океани бўйлаб ташишни ташкил қилди ва Қуинн бутун кўргазма харажатларини ўз зиммасига олди[35][36].
Уруш санъаткорлари

Қўзғолончи санъаткорларнинг фаол хизматда бўлганларида ижодий фаолият кўрсатиши учун деярли имкон йўқ эди[37]. Бироқ, Уодсворт кутилмаганда икки мингдан ортиқ кемаларга, асосан Бристол ва Ливерпулда қўлланиладиган кўзни қамаштирувчи камуфляжни назорат қилиш орқали ўзининг бадиий қизиқишларини амалга оширишга муваффақ бўлди[38].
Уруш охирида журналист Пол Коноди, ҳозирда Канададаги уруш ёдгорликлари жамғармасининг бадиий маслаҳатчиси (ва очиқдан-очиқ вортисизмга қарши бўлган киши) Люис, Уодсворт, Невинсон, Бомберг, Роберц, Пол Неш ва Бомбергга монументал асарлар яратишни топширди. Оттавадаги мемориал зали учун Канада уруши тажрибасига оид мавзуларда расмлар. Рассомлар фақат „вакиллик“ иши қабул қилиниши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирилди ва ҳақиқатан ҳам Бомбергнинг " Сапперс ат Wорк " асарининг биринчи версияси[39] „жуда кубист“ деб рад этилди[40].
Х гуруҳи
Урушдан кейинги йилларда рассомлар учун ҳомийлик олиш ва сотишни таъминлаш қийин эди. Шунга қарамай, Люис, Уодсворт, Роберц ва Аткинсон 1920-йилларнинг бошларида бир кишилик спектаклларга эга эдилар — ҳар бир рассом модернизм ва потенциал кўпроқ таниқли мавзулар ўртасида ўз йўлини босиб ўтди[41]. Люис 1920-йилда Мансард галереясида " Гуруҳ Х " байроғи остида ўнта рассомни бирлаштирган яна битта гуруҳ намойишини ташкил қилди[42]. Бироқ, Люиснинг фикрича, „сўнгги ўн йил ичида рассомлар томонидан бутун Европада ўтказилган экспериментлар …. осонликча тарк этилмаслиги керак“ деган фикрдан ташқари, рассомларнинг ҳиссаларини бирлаштиришга уринишлар кам эди[43]. Кўргазмадаги услубларнинг хилма-хиллиги, масалан, Люиснинг тўртта автопортретини ўз ичига олган бўлса, Роберц ўзининг ривожланаётган „кубист“ услубидаги тўртта радикал асарини намойиш этди[44]. Кўргазма асосан „саргузашт алангасини қайта ёқиш“ учун муваффақияцизлик сифатида кўрилди[45].
Мерос
Урушнинг бузилиши ва рассомларнинг кейинги сафарбарлиги Вортисистларнинг кўплаб йирик расмлари йўқолган вазиятга ёрдам берди. Бригид Пеппин томонидан ёзиб олинган латифада Хелен Сондерснинг синглиси ўзининг полни қоплаш учун Вортисист мойидан қандай фойдалангани ва „вайрон бўлган“[46] — бу расмларнинг қадрланмаганининг экстремал мисоли[47]. 1974-йилда ёзган Ричард Корк „1915-йилги Вортисистлар кўргазмасида ҳаракатнинг тўлиқ аъзолари томонидан намойиш этилган қирқ тўққизта асардан ўттиз саккизтаси ҳозирда йўқолган“ деб таъкидлади[48].
Манбалар
- ↑ Фор а фулл аccоунт оф Вортиcисм сеэ тҳе интродуcторй эссай бй Ричард Cорк ин тҳе эхҳибитион cаталогуэ Вортиcисм анд Иц Аллиэс (Лондон: Арц Cоунcил оф Греат Бритаин, 1974), пп. 5-26. А реcент анд cонcисе дефинитион ис аваилабле ат тҳе Татеъс wебсите: ҳттпс://www.тате.орг.ук/арт/арт-термс/в/вортиcисм.
- ↑ Ас оппосед то сcулптинг ин wах то продуcе cасц ор усинг мечанисед тоолс то 'транслате cлай инто марблеъ. Марк Антлифф, 'Сcулпурал Номиналисм/Анарчист Вортех: Ҳенри Гаудиэр-Брзеска, Дора Марсден анд Эзра Поунд', ин Марк Антлифф анд Вивиэн Греэне (эдс.), Тҳе Вортиcисц: Манифесто фор а Модерн Wорлд (Лондон: Тате Публишинг, 2010), п. 52.
- ↑ Cливе Белл ин Тҳе Атҳенаэум оф 27 Жулй 1912 эхплаинед тҳат, ин ордер то аппреcиате тҳис wорк, виситорс 'ҳавинг шед алл иррелевант прежудиcес ин фавоур оф репресентатион wилл бе абле то cонтемплате ит ас а пиэcе оф пуре десигнъ.
- ↑ ‘Тҳе Cамден Тоwн Гроуп: Ан Эхҳибитион оф тҳе Wорк оф Энглиш Пост-Импрессионисц, Cубисц анд Отҳерс’, Публиc Арт Галлериэс, Бригҳтон, Деcембер 1913-Жануарй 1914.
- ↑ Қуотед бй Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п. 12.
- ↑ Карин Орчард, '"А Лаугҳ Лике а Бомб": Тҳе Ҳисторй анд Идеас оф тҳе Вортиcисц', ин Паул Эдwардс (эд.), Бласт: Вортиcисм 1914-1918 (Алдершот: Ашгате, 2000), п. 15.
- ↑ Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п. 17.
- ↑ Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п. 20.
- ↑ Тҳе Обсервер, 7 Жуне 1914.
- ↑ Тҳе Спеcтатор, 13 Жуне 1914.
- ↑ Инитиаллй ин cорреспонденcе ин лате 1913 анд тҳен ин ан информал талк ат тҳе Ребел Арт Cентре ин Април 1914 (Пҳилип Рйландс, 'Интродуcтионъ, ин Антлифф & Греэне (эдс.), Тҳе Вортиcисц, п. 25, н. 33).
- ↑ Эзра Поунд ин а 1915 интервиэw фор тҳе Руссиан жоурнал Стрелец, қуотед ин Рйландс, 'Интродуcтионъ, п. 23.
- ↑ Марк Антлифф, 'Сcулптурал Номиналисм/Анарчист Вортех', ин Антлифф & Греэне (эдс.), Тҳе Вортиcисц, п. 47.
- ↑ Публишед ин Тҳе Эгоист, 16 Фебруарй 1914, пп. 67-8, анд 16 Марч 1914, пп. 117-18.
- ↑ Бригид Пеппин, 'Wомен Тҳат а Мовемент Форготъ, Тате, Этc. 22 (суммер 2011), п. 35.
- ↑ Wиллиам Роберц, Соме Эарлй Абстраcт анд Cубист Wорк 1913-1920 (Лондон, 1957), п. 9. Репродуcтионс оф тҳесе паинтингс wере инcлудед ин тҳе фирст иссуэ оф БЛАСТ.
- ↑ Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п. 21.
- ↑ Тҳе Диэудоннé (тҳе 'Год-Гивенъ) wас а Френч-рун ҳотел ат 9-11 Рйдер Стреэт (ноw парт оф Чристиэъс буилдинг ин Кинг Стреэт). Ит cлосед латер ин 1914. Ин Wиллиам Роберц’с ларге паинтинг фром 1961-2 Тҳе Вортиcисц ат тҳе Рестаурант де ла Тоур Эиффел, Спринг 1915, Роберц репресенц тҳе БЛАСТ лаунч ас беинг ат тҳе Рестаурант де ла Тоур Эиффел ин Перcй Стреэт, Фитзровиа. Ричард Cорк cларифиэс тҳат тҳе паинтинг ис ан 'имагинативе эвоcатионъ оф тҳе эвент 'ратҳер тҳан а ҳисториcаллй аccурате реcорд … . [ҳоwевер] тҳе Тоур Эиффел’с гениал проприэтор, Рудолпҳе Стулик, wас алwайс лавиш wитҳ ҳис ҳоспиталитй тоwардс тҳе Вортиcисц; анд Роберц … . тестифиэд тҳат „ин мй меморй ла cуисине Франçаисе анд Вортиcисм аре индиссолублй линкед“' — Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, пп. 106-7.
- ↑ БЛАСТ cан бе виэwед онлине фром манй соурcес, инcлудинг ҳттпс://либрарй.броwн.эду/пдфс/1143209523824858.пдф.
- ↑ Ундер 'Сигнатурес фор Манифестў он паге 43 оф БЛАСТ Но.1 wере листед 'Р. Алдингтонъ, 'Арбутҳнотъ, 'Л. Аткинсонъ, 'Гаудиэр Брзескаъ, 'Ж. Дисморр', 'C. Ҳамилтонъ, 'Э. Поунд', 'W. Роберц', 'Ҳ. Сандерс' (сиc), 'Э. Wадсwортҳ' анд 'Wйндҳам Леwис'.
- ↑ Роберц, Соме Эарлй Абстраcт анд Cубист Wорк, п. 9.
- ↑ Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п. 24.
- ↑ Опенед 10 Жуне 1915.
- ↑ Оне оф тҳе феw сурвивинг паинтингс фром тҳис эхҳибитион ис Wйндҳам Леwис’с Wоркшоп c.1914-15 ин тҳе Тате cоллеcтион.
- ↑ Студй фор Wиллиам Роберц’с Тwо Степ.
- ↑ Ҳелен Саундерс, c.1915 Вортиcист Десигн ин тҳе Тате cоллеcтион.
- ↑ Тҳосе листед ас ҳавинг беэн ‘инвитед то шоw’ wере Бернард Аденей, Лаwренcе Аткинсон, Бомберг, Дунcан Грант, Жаcоб Крамер анд Невинсон (лабеллед ‘Футуристъ).
- ↑ Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п.25
- ↑ Фор эхампле, П. Г. Конодй ин Тҳе Обсервер, 4 Жулй 1915: ‘тҳе „Вортиcисц“ cонтинуэ тҳеир антиcс ин тимес ас сериоус анд cритиcал ас тҳе пресент.’
- ↑ Гаудиэр-Брзеска ҳад энлистед ин тҳе Френч армй — тҳе Регименте д’Инфантериэ 129э — анд wас киллед ин тҳе тренчес оф Неувилле Саинт-Вааст он 5 Жуне 1915.
- ↑ БЛАСТ: Wар Нумбер, публишед Жулй 1915, п. 7.
- ↑ Жонатҳан Блаcк, ‘Такинг Ҳеавен бй Виоленcеъ, ин Жонатҳан Блаcк (эд.), Бластинг тҳе Футуре!: Вортиcисм ин Бритаин 1910-1920 (Лондон: Пҳилип Wилсон, 2004), п. 35, анд Пеппин, ‘Wомен Тҳат а Мовемент Форготъ, п. 32.
- ↑ Вивиэн Греэне, ‘Езра Поунд анд Жоҳн Қуинн: Тҳе 1917 Пенгуин Cлуб Эхҳибитионъ, ин Антлифф & Греэне (эдс.), Тҳе Вортиcисц, п.76.
- ↑ 8 Эаст 15тҳ Стреэт, Неw Ёрк Cитй.
- ↑ Греэне, ‘Езра Поунд анд Жоҳн Қуиннъ, пп. 78, 81.
- ↑ Греэне, ‘Езра Поунд анд Жоҳн Қуиннъ, п. 81.
- ↑ Сеэ Wиллиам Роберц, Мемориэс оф тҳе Wар то Энд Wар 1914-18 (Лондон, 1974) фор ан аccоунт оф лифе он тҳе фронт лине анд тҳе cоммиссионинг проcессес фор wар артисц.
- ↑ Ричард Cорк, ‘Wадсwортҳ анд тҳе Wоодcутъ, ин Жеремй Леwисон (эд.), А Гениус оф Индустриал Энгланд: Эдwард Wадсwортҳ 1889-1949 (Брадфорд: Аркwригҳт Арц Труст, 1990), п. 20.
- ↑ Тҳе режеcтед Сапперс ат Wорк студй ис ин тҳе Тате Cоллеcтион.
- ↑ Сеэ Давид Cлеалл, 'Тҳе Фирст Герман Гас Аттаcк ат Йпрес', ин Wиллиам Роберц Соcиэтй Неwслеттер, Оcтобер 2014.
- ↑ Wадсwортҳ — Аделпҳи Галлерй, Марч 1919; Леwис — 'Гунс', Гоупил Галлерй, Фебруарй 1919; Роберц — Ченил Галлерй, Новембер 1923; анд Аткинсон — 'Абстраcт Сcулптуре анд Паинтинғ, Элдар Галлерй, Май 1921.
- ↑ Гроуп Х эхҳибитед ат тҳе Мансард Галлерй ин Ҳеал’с & Сон, Тоттенҳам Cоурт Роад, Лондон, фром 26 Марч то 24 Април 1920.
- ↑ Wйндҳам Леwис, 'Интродуcтионъ, ин Гроуп Х эхҳибитион cаталогуэ, 1920.
- ↑ Атҳлетес Эхерcисинг ин а Гймнасиум, Тҳе Wеддинг, Тҳе Ауcтион Роом анд Тҳе Cоcкнейс — сеэ 'Wиллиам Роберц: Cаталогуэ раисоннé' аваилабле ат ҳттп://www.энглишcубист.cо.ук/cатчрон.ҳтмл.
- ↑ Андреw Гиббон Wиллиамс, Wиллиам Роберц: Ан Энглиш Cубист (Алдершот: Лунд Ҳумпҳриэс, 2004), пп. 52-5.
- ↑ Пеппин, 'Wомен Тҳат а Мовемент Форготъ, п. 32.
- ↑ Греэне, 'Эзра Поунд анд Жоҳн Қуиннъ, п. 81.
- ↑ Cорк, Вортиcисм анд Иц Аллиэс, п. 26.
Маълумотномалар
- Антклифф, Марк ва Грин, Вивиэн (таҳрирлар.), Вортисистлар: Замонавий дунё учун манифест (Лондон: Тейт нашриёти, 2010)
- Блек, Жонатан (таҳрир.), Келажакни портлатиш!: Британияда 1910-1920 йиллардаги вортисизм (Лондон: Филипп Уилсон, 2004)
- Корк, Ричард, Биринчи машиналар давридаги вортисизм ва мавҳум санъат (икки жилд) (Лондон: Гордон Фрейзер галереяси ва Беркли: Калифорния университети матбуоти, 1976)
- Корк, Ричард, Вортисизм ва унинг иттифоқчилари (Лондон: Буюк Британия санъат кенгаши, 1974)
- Хейкок, Девид Бойд, ёрқинлик инқирози: бешта ёш британиялик рассомлар ва Буюк уруш . (Лондон: Олд Стреэт Публишинг, 2009)
- Поунд, Эзра., „Вортисизм“, икки ҳафталик шарҳда 96, №. 573 (1914), бет. 461-71
Ҳаволалар
- Эзра Поунднинг 1914 йилдаги „Вортисизм“ иншоси "
- Эзра Поунд, вортисизм
- Миллий портрет галереясида Wйндҳам Леwис портретлари кўргазмаси, Лондон, 2008 йил 3 июл — 19 октябр
- Тейт луғати
- Профессор Эндрю Текернинг Тате Бритаиндаги 2011 йилги Вортисизм кўргазмасининг шарҳи .
- Инглиз кубисти: Уилям Роберц 1895-1980