Vulkanologiya

Вулканология — динамик геологиянинг бўлимларидан бири. Вулканларнинг вужудга келиш жараёнлари ва сабаблари, тузилиши ва отилиб чиққан жинслар таркиби, ер юзида жойланиш қонуниятларини ўрганади. В.нинг амалий мақсади вулкан отилишини олдиндан айтиш методларини ишлаб чиқиш, вулкан жинслари (иссиқ сув, буғ ва ҳоказо) дан хўжаликда фойдаланишдан иборат. В.га оид дастлабки маълумотлар мил. ав. 1 -минг йиллик ўрталарига тўғри келади. 1842-йилда Везувий вулкани ён бағрида махсус илмий муассаса — вулканологик расадхона ташкил қилинди. В. бошқа фанлар (геология., геотектоника, геофизика, физика, кимё, петрология ва геокимё) билан узвий боғлиқ. Шу билимлар ютуқларидан фойдаланиб В. геология фанларининг назарий масалаларини (вулкан энергиясининг манбалари, магма эволюцияси шароитлари, Ер пўстила чуқур ва магма ўчоқларининг жойлашиши, вулканизмнинг Ер пўстини ҳосил бўлишидаги роли) ҳал этишда иштирок этади. В.нинг палеовулканология соҳаси қад. вулканларни ўрганади. В. соҳасидаги илмий тадқиқотлар Россия Федерацияси (Петропавловск-Камчацк вулканология институти, Сахалин вулканология лаборатория), Ўзбекистон, Арманистон, Грузия илмий тадқиқот институтларида бажарилмоқда. Россия Фанлар академиясининг "Камчатка вулканология стансияси" (1935-йилда ташкил қилинган) дунёда энг йирик тадқиқот марказларидан биридир. В.ни рус олимларидан Ф. Ю. Левинсон-Лессинг, А. Н. Заварицкий, америкалик Макдоналд, франсиялик Г. Тазиев, швейсариялик Ритман ва б. ривожлантирдилар. В. соҳасидаги маълумотлар жаҳонда вулканология ва сейсмологияга тегишли журналларда, "Ўзбекистон геология журнали" ва б. журналларда нашр этилади. В. соҳасидаги тадқиқотларни Вулканология ва Ер қаъри кимёси Халқаро ассоциацияси (1967-йилдан) мувофиқлаштириб туради. Ушбу ташкилот раҳнамолигида дунё вулканлари ҳаритаси нашр қилинган (1979).

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил