WАСП-12б — WАСП-12 юлдузи атрофида айланиб юрувчи қайноқ Юпитер синфига кирувчи экзосайёра.[4] (қуёшдан ташқари сайёралар синфи). СуперWАСП сайёралар транзит тадқиқоти томонидан 2008-йил 1-апрелда кашф этилган.[2] Сайёра ўз юлдузини айланиб чиқиши учун бор-йўғи бир Ер кунидан сал кўпроқ вақт кетади, Ернинг Қуёш атрофида айланиши учун 365,25 кундан фарқли ўлароқ, унинг ўз юлдузидан узоқлиги (тахминан фақат 143{\дисплайстйле \техцтйле\фраc{1}{43}} Ернинг Қуёшдан узоқлиги ва экссентриклиги Юпитерникига тенг. Бинобарин, у экзосайёралар учун энг паст зичликлардан бирига эга (юлдуздан энергия оқими билан „шиширилган“). 2013-йил 3-декабр куни Ҳуббле космик телескопи (ҲСТ) билан ишлайдиган олимлар экзосайёра атмосферасида сув аниқлангани ҳақида хабар беришди.[5][6] 2014-йил июл ойида НАСА қуёшга ўхшаш юлдузлар атрофида айланиб юрувчи учта экзосайёрада (ҲД 189733б, ҲД 209458б, WАСП-12б) жуда қуруқ атмосфера топилганини эълон қилди.[7]

WАСП-12б

WАСП-12б ни (о'нгда) Юпитер билан таққослаш
Кашф этилиши
Кашф этилган Cамерон (СуперWАСП)
Кашфиёт сайти СААО
Кашф этилган санаси 2008-йил, 1-апрел[2]
Аниқлаш усули
Транзит
Меҳвар таснифи
Катта ярим ўқи 0.0234+0.00056
−0.00050
 АУ
Экссентриситети 0.049 ± 0.015
Орбитал даври 1.091423 ± 3э-6 дайс
Чекиниш 83.37°+0.72°
−0.64°
Перигелий аргументи 83.37°+0.72°
−0.64°
Юлдуз WАСП-12
Физик таснифи
Ўртача радиуси 1.900,[1] РЖ
Массаси 1.47+0.076
−0.069
[1] МЖ
Зичлик 266 кг/м3 (448 лб/cу йд)[1]
Эркин тушиш тезланиши (экваторда) 3.004±0.015 г[1]
Ҳарорат 3128+64
−68
 К
(2885+64
−68
 °C
, 5225+147
−155
 °Ф
)[3]

2017-йил сентабрида ҲСТ устида ишлаётган тадқиқотчилар WАСП-12б унинг юзасида порлаётган ёруғликнинг атиги 6 фоизини акс эттиришини эълон қилишди. Натижада экзосайёра „асфалтдек қора“ ва „қоп қора“ деб таърифланган.[8]

Хусусиятлари

WАСП-12б ўз юзасида порлаётган ёруғликнинг 94 % ни ўзлаштиради. Бу жуда паст албедога олиб келади.[9]

Қайноқ Юпитер экзосайёралари тўлқинларнинг ўзаро таъсири билан „қулфланган фаза“ бўлгани учун (яъни, худди шу томони ҳар доим юлдузга қарайди, худди Ойнинг бир томони доимо Ерга қарагандек)..Бунинг натижасида сайёра атмосфераси атрофида жуда кучли шамоллар эсиб туради, деб тахмин қилинади.Тайлор Белл ва Ниcолас Cоwан водороднинг кунлик ионлашувга мойил бўлишини таъкидладилар. Шамолда совуқроқ юзага оқиб ўтгандан сўнг, у нейтрал атомларга қайта бирлашишга мойил бўлади ва шу билан иссиқликни ташишни кучайтиради.Сайёра ўз юлдузига шунчалик яқинки, унинг тўлқин кучлари уни тухум шаклига келтирмоқда ва йилига тахминан 10 −7 МЖ М ёки тахминан 189 квадриллион тонна) атмосферасини тортиб олади.[10] „Тўлқинли иссиқлик“ ва сайёранинг унинг юлдузига яқинлиги бирлаштирилиб, сирт ҳарорати 2,500 К (2,200 °C) дан ошади.

2010-йил 20-май куни Ҳуббле космик телескопи WАСП-12б ўз юлдузи томонидан „ютиб юборилаётгани“ аниқлади. Олимлар юлдузлар сайёраларни ютиб юбориши мумкинлигини билишган. Аммо бундай ҳодиса биринчи марта бунчалик аниқ кузатилган эди. НАСАнинг ҳисоб-китобларига кўра, сайёранинг умри тугашига 10 миллион йил қолган.[11]

Ҳуббле телескопи ўзининг Космик келиб чиқиши спектрографи (CОС) ёрдамида сайёрани кузатди. Кузатишлар Пекин университети профессори Шу-Лин Ли томонидан 2009-йил феврал ойида Натуре журналида чоп этилган башоратларни тасдиқлади. Сайёра атмосфераси Юпитернинг радиусидан деярли уч баравар катта бўлиб, сайёранинг ўзи эса Юпитердан 40 % кўпроқ массага эга.

Орбитаси

2012-йилда Росситер-МcЛаугҳлин эффектидан фойдаланган ҳолда ўтказилган тадқиқотда, WАСП-12б орбитаси ўз юлдузининг экватор текислиги билан 59 +15 га жуда нотўғри эканлигини аниқлади.+15</бр> − 20 °.[12]

2019-йилдаги тадқиқот шуни кўрсатдики, икки транзит ўртасидаги вақт оралиғи 2008-йилда кашф этилганидан бери йилига 29 ± 2 мс секундга қисқарди. Қиймат 2020-йилда 32,53 ± мсек /йилга янгиланди. Бу WАСП-12б нинг тахминий умрини 2,90 ± миллион йилни ташкил этди.[13] Тадқиқот шуни кўрсатдики, WАСП-12б орбитаси сайёра ва WАСП-12 юлдузи ўртасидаги тўлқинли ўзаро таъсирлар натижасида парчаланади. Ушбу парчаланиш туфайли орбитал давр қисқаради ва сайёра юлдузнинг бир қисмига айланмагунча ўз юлдузига яқинлашади. Емирилиш WАСП-19б нинг парчаланишидан анча тезроқ бўлиб, бу жорий маълумотлар билан парчаланишни кўрсатмайди.[14][15] 2022-йилда парчаланиш тезлиги йилига 29,81 ± мсек.гачалиги аниқланди.[16]

Углерод таркиби

2010-йилда ўтказилган тадқиқотда эълон қилинган далиллар шуни кўрсатадики, WАСП-12б углероднинг кислородга нисбати яхшиланган. Бу Қуёшникидан сезиларли даражада юқори, бу эса у углеродга бой газ гиганти эканлигини кўрсатади. Кузатишлар билан мос келадиган C/О нисбати тахминан 1 га тенг. Қуёш қиймати эса 0,54 ни ташкил қилади. C/О нисбатлари юлдуз тизимида углеродга бой сайёралар пайдо бўлган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.[17] Ушбу тадқиқот ортидаги тадқиқотчилардан бири „кислороддан кўра кўпроқ углерод билан сиз олмос ёки графит каби соф углеродли жинсларни оласиз“ деб изоҳ берди.

Нашр этилган тадқиқотда айтилишича, „WАСП-12б каби углеродга бой гигант сайёралар кузатилмаган бўлса-да, назария углерод устунлигидаги қаттиқ сайёралар учун сон-саноқсиз композицияларни башорат қилмоқда. Масалан, ер юзидаги ўлчамдаги углерод сайёраларида, Ернинг силикат таркибидан фарқли ўлароқ, графит ёки олмосли қатламлар ҳукмрон бўлиши мумкин.“[17] Бу сўзлар ОАВда катта янгилик сифатида қабул қилинди.[18] Баъзилар ҳатто WАСП-12б ни „олмос сайёра“ деб аташди.[19]

Сайёрадаги углерод миқдори унинг атмосферасида углерод оксиди ва метан шаклида жойлашган. Тадқиқот Натуре журналида чоп этилган.[20]

Сунъий йўлдоши

Сайёра порлашининг ўзгариши эгри чизиғини ўрганаётган рус астрономлари, WАСП-12б орбитасида камида битта экзомун атрофидаги плазма торусидан келиб чиқадиган ёруғликнинг мунтазам ўзгаришини кузатдилар.[21] Бу кутилмайди, чунки иссиқ Юпитер типидаги сайёралар геологик жиҳатдан қисқа вақт ичида катта йўлдошларини йўқотиши кутилмоқда.[22] Ушбу сунъий йўлдош ўрнига троян танаси бўлиши мумкин.[23]

Яна қаранг

  • ТреС-2б, ёруғликнинг 90 % дан ортиғини ўзлаштирадиган бошқа бир сайёра.
  • БПМ 37093, углеродга бой юлдуз.
  • СуперWАСП

Фойдаланилган адабиётлар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Cоллинс, Карен А; Киэлкопф, Жоҳн Ф; Стассун, Кеиван Г (2017). "Трансит Тиминг Вариатион Меасуременц оф WАСП-12б анд Қатар-1б: Но Эвиденcе фор Аддитионал Планец". Тҳе Астрономиcал Жоурнал 153 (2): 78. дои:10.3847/1538-3881/153/2/78. 
  2. ↑ 2,0 2,1 „WАСП Планец“. СуперWАСП (2013-йил 5-декабр). Қаралди: 2016-йил 26-январ.
  3. ↑ Оwенс, Ниалл; Де Мооиж, Э Ж W.; Wацон, C. А.; Ҳоотон, М. Ж. (2021), „Пҳасе cурве анд вариабилитй аналйсис оф WАСП-12б усинг ТЕСС пҳотометрй“, Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй: Леттерс, 503: Л38–Л46, арХив:2102.00052, дои:10.1093/мнрасл/слаб014
  4. ↑ Старр. „Астрономерс Жуст Фоунд а 'Ҳот Жупитер' Со Дарк, Ит Абсорбс Неарлй 99% оф Лигҳт“. СcиэнcеАлерт.
  5. ↑ Стафф. „Ҳуббле Траcес Субтле Сигналс оф Wатер он Ҳазй Wорлдс“. НАСА (2013-йил 3-декабр). Қаралди: 2013-йил 4-декабр.
  6. ↑ Манделл, Ави М.; Ҳайнес, Корей; Синукофф, Эван; Мадҳусудҳан, Никку; Бурроwс, Адам; Деминг, Драке (3 Деcембер 2013). "Эхопланет Трансит Спеcтросcопй Усинг WФC3: WАСП-12 б, WАСП-17 б, анд WАСП-19 б". Астропҳйсиcал Жоурнал 779 (2): 128. дои:10.1088/0004-637Х/779/2/128. 
  7. ↑ Ҳаррингтон. „РЕЛЕАСЕ 14-197 - Ҳуббле Финдс Тҳреэ Сурприсинглй Дрй Эхопланец“. НАСА (2014-йил 24-июл). Қаралди: 2014-йил 25-июл.
  8. ↑ Wалл, Мике. „Тҳе ҳеллиш wорлд WАСП-12б ис даркер тҳан фреш аспҳалт ин висибле лигҳт, бут глоwс ред-ҳот ин инфраред“. Сcиэнтифиc Америcан (2017-йил 18-сентябр). Қаралди: 2017-йил 19-сентябр.
  9. ↑ „Ҳуббле обсервес питч блаcк планет“. www.спаcетелесcопе.орг. Қаралди: 2017-йил 15-сентябр.
  10. ↑ Ли, Шу-лин; Миллер, Н.; Лин, Доуглас Н. C.; Фортней, Жонатҳан Ж. (2010). "WАСП-12б ас а пролате, инфлатед анд дисруптинг планет фром тидал диссипатион". Натуре 463 (7284): 1054–1056. дои:10.1038/натуре08715. ПМИД 20182506. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2010-02-25_463_7284/паге/1054. 
  11. ↑ Ҳуббле Финдс а Стар Эатинг а Планет (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-11-11 санасида архивланган) наса.гов. 2010-05-20. Ретриэвед он 2010-12-10.
  12. ↑ Албречт, Симон; Wинн, Жошуа Н.; Жоҳнсон, Жоҳн А.; Ҳоwард, Андреw W.; Марcй, Геоффрей W.; Бутлер, Р. Паул; Арриагада, Памела; Cране, Жеффрей Д.; Шеcтман, Степҳен А. (2012), „Облиқуитиэс оф Ҳот Жупитер ҳост старс: Эвиденcе фор тидал интераcтионс анд примордиал мисалигнменц“, Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал, 757 (1): 18, арХив:1206.6105, Бибcоде:2012АпЖ...757...18А, дои:10.1088/0004-637Х/757/1/18
  13. ↑ Турнер, Жаке Д.; Ридден-Ҳарпер, Андреw; Жаяwардҳана, Рай (2021), „Деcайинг Орбит оф тҳе Ҳот Жупитер WАСП-12б: Cонфирматион wитҳ ТЕСС Обсерватионс“, Тҳе Астрономиcал Жоурнал, 161 (2): 72, арХив:2012.02211, Бибcоде:2021АЖ....161...72Т, дои:10.3847/1538-3881/абд178
  14. ↑ wасппланец. „Тҳе орбит оф WАСП-12б ис деcайинг“ (эн). WАСП Планец (2019-йил 26-ноябр). Қаралди: 2020-йил 1-январ.
  15. ↑ Еэ, Самуэл W.; Wинн, Жошуа Н.; Кнуцон, Ҳеатҳер А.; Патра, Кишоре C.; Виссапрагада, Шреяс; Зҳанг, Мичаэл М.; Ҳолман, Маттҳеw Ж.; Шпорер, Ави эт ал. (2019-11-20). "Тҳе Орбит оф WАСП-12б ис Деcайинг". Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал 888: Л5. дои:10.3847/2041-8213/аб5c16. 
  16. ↑ Wонг, Иан; Шпорер, Ави; Виссапрагада, Шреяс; Греклек-МcКеон, Мичаэл; Кнуцон, Ҳеатҳер А.; Wинн, Жошуа Н.; Беннеке, Бжöрн (20 Жануарй 2022). "ТЕСС Ревисиц WАСП-12: Упдатед Орбитал Деcай Рате анд Cонстраинц он Атмоспҳериc Вариабилитй". Тҳе Астрономиcал Жоурнал 163 (4): 175. дои:10.3847/1538-3881/аc5680. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Мадҳусудҳан, Н.; Ҳаррингтон, Ж.; Стевенсон, К. Б.; Нймеер, С.; Cампо, C. Ж.; Wҳеатлей, П. Ж.; Деминг, Д.; Блеcиc, Ж. эт ал. (2010). "А ҳигҳ C/О ратио анд wеак тҳермал инверсион ин тҳе атмоспҳере оф эхопланет WАСП-12б". Натуре 469 (7328): 64–67. дои:10.1038/натуре09602. ПМИД 21150901. 
  18. ↑ Лорианна Де Гиоргио. „Cарбон-рич планет cоулд ҳоусе диамондс“. Торонто Стар (2010-йил 10-декабр).
  19. ↑ „Диамонд планет фоунд бй Кеэле Университй астрономерс“. ББC Неwс Онлине (2010-йил 9-декабр).
  20. ↑ Интаглиата, Чристопҳер. „Эхопланет Стрикес Cарбон Пай Дирт“. Сcиэнтифиc Америcан (2010-йил 9-декабр).
  21. ↑ Российскиэ астрономи впервиэ открили луну возле экзопланети (ин Руссиан) — „Студйинг оф а cурве оф чанге оф шине оф WАСП-12б ҳас броугҳт то тҳе Руссиан астрономерс унусуал ресулт: регулар сплашес wере фоунд оут.<...> Тҳоугҳ стаинс он а стар сурфаcе алсо cан cаусе симилар чангес оф шине, обсервабле сплашес аре верй симилар он дуратион, а профиле анд амплитуде тҳат тестифиэс фор бенефит оф эхомоон эхистенcе.“
  22. ↑ Барнес, Жасон W.; О'Бриэн, Д. П. (2002). "Стабилитй оф Сателлитес ароунд Cлосе-ин Эхтрасолар Гиант Планец". Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал 575 (2): 1087–1093. дои:10.1086/341477. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_астропҳйсиcал-жоурнал_2002-08-20_575_2/паге/н510. 
  23. ↑ Кислякова, К. Г.; Пилат-Лоҳингер, Э.; Функ, Б.; Ламмер, Ҳ.; Фоссати, Л.; Эггл, С.; Счwарз, Р.; Боуджада, М. Й.; Эркаэв, Н. В. (2016), „Он тҳе ултравиолет аномалиэс оф тҳе WАСП-12 анд ҲД 189733 сйстемс: Трожан сателлитес ас а пласма соурcе“, Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй, 461 (1): 988–999, арХив:1605.02507, Бибcоде:2016МНРАС.461..988К, дои:10.1093/мнрас/стw1110

Ҳаволалар