Wadaad yozuvi
Wадаад ёзуви, шунингдек, Wадаад Араб (Сомали) номи билан ҳам танилган ёзма араб тилининг анъанавий Сомали мослашуви[1], шунингдек, тарихан Сомали тилини транскрипсия қилиш учун ишлатилган араб ёзуви ҳисобланади[2]. Дастлаб у сомали тилидаги баъзи сўзларни ўз ичига олган грамматик бўлмаган араб тилига ишора қилган. Сомали луғати атамаларининг нисбати контексга қараб ўзгаради[3]. Стандарт араб тили билан бир қаторда, wадаадёзуви Сомали диндорлари (вадаадо) томонидан хеэр (одатий қонун) аризаларини ёзиш ва қасидалар ёзиш учун ишлатилган[1][4]. Бундан ташқари, wадаадёзуви савдогарлар томонидан бизнес ва хат ёзиш учун фойдаланилган[4]. Йиллар давомида турли Сомали олимлари сомали ёзувини мукаммаллаштириш учун араб ёзувидан фойдаланишни такомиллаштирдилар ва ўзгартирдилар. Бу 1950-йилларда Галаал алифбоси билан якунланди, бу ҳарф қийматларини сезиларли даражада ўзгартирди ва унлилар учун янги ҳарфларни киритилди[2].
Тарихи
Араб ёзувини Сомалига ХИИИ асрда Шайх Юсуф бин Аҳмад ал-Кавнейн (ўзбек тилида „Ав Баркҳадле“ ёки „Муборак Ота“[5])[6] „энг кўзга кўринган авлиё“ деб таърифланган киши киритган[7]. Шайх Юсуф бин Аҳмад ал-Кавнейн Сомалилик бўлиб, у Сомалида Қур’он таълимотини ривожлантиришга интилган[6]. Ал-Кавнейн арабча унлилар учун сомали номенклатурасини ишлаб чиқди, бу унинг шогирдларига араб тилида ўқиш ва ёзиш имконини берди[8]. Ҳарари тарихчиси Шайх Аби-Бакр Ал-Алавий ўз китобида Юсуф бин Аҳмад ал-Кавнейннинг маҳаллий Дир (клан) авлодидан бўлганлигини таъкидлайди[9].
Турли сомалилик вададлар ва олимлар асрлар давомида Сомалида ёзиш учун араб ёзувидан фойдаланган бўлсалар ҳам, ХИХ асргача Қодирий авлиё шайх Увайс ал-Баравий Дигил ва Мирифле уруғида араб ёзувини қўллашни бошлаган. У бу ёзувни жанубий Сомалининг Маай лаҳжасига қўллаган, у ўша пайтда Сомалини араб ёзуви билан стандартлаштиришга энг яқин бўлган. Ал-Баравий ўз алифбосини Баравалик Амрани (Брава) томонидан қабул қилинган арабча транскрипсиядан сўнг ўзининг суаҳили лаҳжаси, Браванесе лаҳжасини ёзиш учун моделлаштирган[10][11].
Ҳукумат мактабларида стандарт араб тилини ўрганган сомали ўқувчилари учун Wадаад ёзуви кўпинча тушунарсиз эди[12]. 1930-йилларда Буюк Британиянинг шимоли-ғарбий Сомалиланд протекторатида Муҳаммад Абди Макааҳиил ўзининг „Сомали тилидаги замонавий ёзишмалар институти“ китобида имлони стандартлаштиришга ҳаракат қилди. Шайх изидан борган Иброаҳим 'Абдаллаҳ Маял Макаҳиил сомали ёзувини ёзиш учун араб ёзувидан фойдаланишни қўллаб-қувватлади ва бу фойдаланиш мисолларини мақоллар, ҳарфлар ва жумлалар орқали кўрсатди[10].
ЖС Кинг томонидан таҳрир
1887-йилда инглиз ёзувчиси Ж.С. Кинг Индиан Антиқуарй журнали учун „Сомали ёзма тил сифатида“ номли мақола ёзди ва унда у стандарт арабча сомали ёзувини таклиф қилади[13]. Баъзи асосий ўзгаришлар ва хусусиятлар араб ва санскрит хусусиятларидан биргаликда фойдаланиш эди:
- Сомали тилидаги „дҳ“ товуши „ ड(ж)“ ва „د (д)“ таъсирида янги белги сифатида ифодаланади.
- Янги „р“ ҳарфи тайинланди, у ҳам „'ड़'(к)“ ва „'ر“ дан бирлаштирилганга ўхшайди.
- Бу ҳолатда Сомали ' г' ''گ' сифатида ёзилади
- Янги „л“ киритилди, унда санскритча элементлар „ڸ“ ни ҳосил қилади.
- Ниҳоят, стандарт арабча „н“ дан юқори икки нуқта билан янги " 'ن'(н) " таклиф қилинади.
Кинг, шунингдек, сомалида „о“ ва „э“' учун алоҳида унли белгиларини киритиб, унлилар таркибини ислоҳ қилди.
Ушбу мақолада у ишлатилаётган скриптнинг 100 дан ортиқ мисолларини келтирди, улардан баъзилари:
| Кинг скрипти | Сомали транслитерацияси | Ўзбекча таржима |
|---|---|---|
| مَنَبَدْبَ | Ма набад ба | Яхшимисиз? |
| اَفكْي صومالئِيد كُهَدَل | Афкии Соомаалиеэд ку ҳадал | Сомали тилида гапиринг |
| ادِگَ وَلي ارض الهندي مَتْگْتي | Адига wели ард алҳиндия (дҳулка ҳииндия) ма тегтай? | Қачондир Ҳиндистонда бўлганмисиз? |
Галаал скрипти
1954-йилда сомали тилшуноси Мусо Ҳожи Исмоил Галаал (1917-1980) Сомали тилини ифодалаш учун араб тилига тубдан ўзгартиришни киритди. Галаал сомали унлилари учун мутлақо янги белгилар тўпламини ўйлаб топди. Люис (1958) буни Сомали тили учун яратилган энг аниқ араб алифбоси деб ҳисоблади[2]. У ўз ишини „Исломий чорак“да нашр этиб, Сомалида нега янги араб ёзувига эҳтиёж борлиги ҳақида мисоллар келтирган[14]. Бу бошқа версиялардан фарқ қилар эди, чунки бу ёзувда ҳар бир унли ва ундош ёзилиб, диакритиклардан фойдаланиш камайган.
Яна қаранг
- Османия алифбоси
- Борама алифбоси
- Каддаре алифбоси
- Фар wадаад скрипт конвертори ҳттпс://www.ҳаадка.cом/фар-wадаад/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-04 санасида архивланган)
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Леwис, И.М.. А Пасторал Демоcраcй: А Студй оф Пасторалисм анд Политиcс Амонг тҳе Нортҳерн Сомали оф тҳе Ҳорн оф Африcа. ЛИТ Верлаг Мüнстер, 1999 — 175-бет. ИСБН 3825830845.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Леwис, п.139-140
- ↑ Леwис, п.136
- ↑ 4,0 4,1 Сингҳ, п.59
- ↑ Абдуллаҳи, п.13
- ↑ 6,0 6,1 Леwис, п.135
- ↑ Леwис, И.М.. Саинц анд Сомалис: Популар Ислам ин а Cлан-басед Соcиэтй. Тҳе Ред Сеа Пресс, 1998 — 102-бет. ИСБН 978-1-56902-103-3.
- ↑ Лаитин, п.85
- ↑ Қуатҳ, Фаати. Ислам Wалбааша Cабра Таарикҳ (ар), Cаиро,Эгйпт, 1957.
- ↑ 10,0 10,1 Леwис, п.139
- ↑ Мартин, п.163
- ↑ Леwис, п.137
- ↑ „Сомали ас а wриттен лангуаге“.
- ↑ „Арабиc Сcрипт фор Сомали - Муусе Галаал“.