Ziyosfera

Wangari Maathai

Wангарĩ Мута Маатҳаи (1940-йил 1-апрел — 2011-йил 25-сентябр) Кениялик ижтимоий, экологик ва сиёсий фаол ва Тинчлик учун Нобел мукофотини қўлга киритган биринчи африкалик аёл[1]. Кеннеди ҳаво кемасидан фойда олувчи сифатида у Қўшма Штатларда таҳсил олди, Сент-Схоластикада бакалавр даражасини ва Пицбург университетида магистр даражасини олди. У Шарқий ва Марказий Африкада фалсафа доктори бўлган биринчи аёл бўлиб, Кениядаги Найроби университетида ПҳД даражасини олди.

Wангари Мута Маатҳаи
Таваллуди 1940-йил 1-апрел
Кения
Вафоти 2011-йил
Найроби
Фуқаролиги Кения фуқароси
Касби Сиёсатчи, жамоатчилик фаоли
Фаолият йиллари 1972—2011-йиллар
Турмуш ўртоғи Мванги Матҳаи
Болалари Ванжира, Мута
Мукофотлари Тинчлик бўйича Нобел мукофоти

1977-йилда Маатҳаи „Яшил камар ҳаракати“[2][3] экологик нодавлат ташкилотига асос солиб, кўчатлар экиш, атроф- муҳитни муҳофаза қилиш ва аёллар ҳуқуқларига эътибор қаратди. 1984-йилда у „Кениядаги экологик мунозарани ўрмонларни қайта тиклаш учун оммавий ҳаракатларга айлантиргани учун“ — „Тўғри яшаш“ мукофотига сазовор бўлди. Маатҳаи Кения парламентининг аъзоси этиб сайланган ва 2003-йилнинг январидан 2005-йилнинг ноябригача президент Мвай Кибаки ҳукуматида атроф-муҳит ва табиий ресурслар бўйича вазир ёрдамчиси лавозимида ишлаган. У Бутунжаҳон келажак кенгашининг фахрий маслаҳатчиси эди. Академик ва бир нечта китоблар муаллифи сифатида Маатҳаи нафақат фаол, балки экология, ривожланиш, гендер тенглиги ва Африка маданияти ва динлари ҳақида фикр юритишга катта ҳисса қўшган зиёли ҳам эди[4][5].

Маатҳаи 2011-йил 25-сентябрда тухумдон саратони асоратларидан вафот этди.

Болалиги ва таълим олиши

Маатҳаи 1940-йил 1-апрелда Кения колониясининг марказий тоғли қисмида жойлашган Нери тумани[6] Иҳитҳе қишлоғида туғилган. Унинг оиласи Кениядаги энг гавжум этник гуруҳ бўлган Кикую эди ва бу ҳудудда бир неча авлодлар яшаган. Тахминан 1943-йилда Маатҳаи оиласи отаси иш топган Накуру шаҳри яқинидаги Рифт водийсидаги Оқ фермага кўчиб ўтди[7]. 1947-йилнинг охирида у онаси билан Иҳитҳега қайтиб келди, чунки унинг икки акаси қишлоқдаги бошланғич мактабда ўқийди ва отаси ишлаган фермада мактаб йўқ эди. Унинг отаси фермада қолди[8]. Кўп ўтмай, саккиз ёшида у Иҳитҳе бошланғич мактабига акалари билан қўшилди.

11 ёшида Маатҳаи Нери шаҳридаги Матҳари католик миссияси қошидаги Сент Сесилиянинг ўрта бошланғич мактабига кўчиб ўтди[9]. Маатҳаи тўрт йил давомида Сент-Сесилия мактабида ўқиди. Бу вақт ичида у инглиз тилини яхши ўрганган ва католик динини қабул қилган. У Марям легиони билан шуғулланган, унинг аъзолари „одамларга хизмат қилиб, Худога хизмат қилишга“ ҳаракат қилган[10]. Муқаддас Сесилияда таҳсил олаётганда, у давом этаётган Мау Мау қўзғолонидан паноҳ топган, бу эса онасини ўз уйларидан Иҳитҳедаги фавқулодда қишлоққа кўчиришга мажбур қилган[11]. 1956-йилда у ерда ўқишни тугатганида, у ўз синфида биринчи ўринни эгаллади ва Кениядаги ягона католик ўрта мактабига, Лимурудаги Лорето ўрта мактабига қабул қилинди[12].

Шарқий Африка мустамлакачилигининг охири яқинлашар экан, Том Мбоя каби кениялик сиёсатчилар Ғарб давлатларида таълимни истиқболли талабаларга тақдим этиш йўлларини таклиф қилишди. Ўша пайтда Америка Қўшма Штатлари сенатори Жон Ф. Кеннеди Кеннеди Ҳаво ёки Аирлифт Африка номи билан машҳур бўлган ташаббусни бошлаган кичик Жозеф П. Кеннеди жамғармаси орқали бундай дастурни молиялаштиришга рози бўлди. Маатҳаи 1960-йил сентябр ойида Қўшма Штатларда ўқиш учун танланган 300 га яқин кенияликлардан бирига айланди[13]

У Канзас штатининг Атчисон шаҳридаги Сент-Схоластика тоғи коллежида (ҳозирги Бенедикт коллежида) ўқиш учун стипендия олди, у ерда катталар учун биология, кимё ва немис тиллари кичиклар учун ихтисослаштирилган эди[14]. 1964-йилда бакалавр даражасини олгандан сўнг, у Пицбург университетида биология бўйича магистрлик даражасини олиш учун таҳсил олди. Унинг аспирантурада ўқиши Африка-Америка институти томонидан молиялаштирилди[15] ва Пицбургда бўлган вақтида у биринчи бўлиб атроф-муҳитни тиклаш ҳаракатини бошлаб берди, маҳаллий экологлар шаҳарни ҳаво ифлосланишидан тозалашга ҳаракат қилганда[16]. 1966-йил январ ойида Маатҳаи биология фанлари бўйича магистр даражасини олди ва Найробидаги Университет коллежида зоология профессори илмий ёрдамчиси лавозимига тайинланди[17].

Кенияга қайтиб келгач, Маатҳаи ўзининг фамилиясини ташлаб, туғилган номи Вангарĩ Мута билан танишишни афзал кўрди[18]. У янги иш бошлаш учун университетга келганида, унга бу иш бошқа бировга берилганлиги ҳақида хабар беришди. Маатҳаи буни жинс ва қабилавий тарафкашлик туфайли деб ҳисоблаган[19]. Икки ойлик иш излашдан сўнг, Германиянинг Гиссен университети профессори Рейнҳолд Ҳофман унга университет коллежи ветеринария тиббиёти факултетида янги ташкил этилган ветеринария анатомияси кафедрасининг микроанатомия бўлимида илмий ходим бўлиб ишлашни таклиф қилди. Найроби[20]. 1966-йил апрел ойида у Америкада ўқиган яна бир кениялик Мванги Матҳаи билан учрашади, у кейинчалик Мванги Матҳаига турмушга чиқади бўлади[21]. Шунингдек, у шаҳарда кичик бир дўконни ижарага олади ва опалари ишлаган умумий дўкон ташкил қилади. 1967-йилда профессор Ҳофманнинг таклифи билан у докторлик даражасини олиш учун Германиянинг Гиссен университетига йўл олди. У Гиссен ва Мюнхен университетларида таҳсил олган.

1969-йилнинг баҳорида у Найробига қайтиб келди ва Найробидаги Университет коллежида ёрдамчи ўқитувчи сифатида ўқишни давом эттирди. Май ойида Мванги Матҳаи билан турмуш қуради[22]. Ўша йилнинг охирида у биринчи фарзандига ҳомиладор бўлди ва унинг эри парламентдаги ўрин учун курашди ва ютқазди. Сайлов пайтида уни чет элга жўнатган дастурни яратишда муҳим рол ўйнаган Том Мбоя ўлдирилди. Бу Президент Кенятта Кенияда кўп партиявий демократияни самарали равишда тугатишига олиб келди. Кўп ўтмай, унинг биринчи ўғли Ваверу туғилди[23]. 1971-йилда у Найроби Университет коллежида ветеринария анатомияси бўйича докторлик диссертациясини олган биринчи Шарқий Африкалик аёл бўлди, кейинги йили эса Найроби университетига айланди. У „қорамолларда жинсий безларнинг ривожланиши ва дифференсиацияси“ мавзусида номзодлик диссертациясини тугатган[24]. Унинг қизи Wанжира Матҳаи 1971-йил декабр ойида туғилган.

Фаоллик ва сиёсий ҳаёт

1972-1977: Фаолиятнинг бошланиши

Маатҳаи Найробида дарс беришни давом эттирди, 1975-йилда анатомия бўйича катта ўқитувчи, 1976-йилда ветеринария анатомияси кафедраси мудири ва 1977-йилда доцент бўлди. У Найробидаги ушбу лавозимларга тайинланган биринчи аёл эди. Бу вақт мобайнида у университет ходимларида ишлаётган аёлларга тенг имтиёзлар бериш учун кампания олиб борди, имтиёзлар бўйича музокаралар олиб бориш учун университетнинг академик ходимлар уюшмасини касаба уюшмасига айлантиришга ҳаракат қилди. Судлар бу таклифни рад этди, бироқ унинг тенг имтиёзлар ҳақидаги кўплаб талаблари кейинчалик қондирилди[25]. Найроби университетидаги ишидан ташқари, Маатҳаи 1970-йилларнинг бошларида бир қатор фуқаролик ташкилотларининг ишида иштирок этди. У Кения Қизил Хоч Жамиятининг Найроби бўлимининг аъзоси бўлиб, 1973-йилда унинг директори бўлган. У Кения университети аёллари уюшмасининг аъзоси эди. 1974-йилда Атроф-муҳит билан алоқа маркази ташкил этилгандан сўнг, Маатҳаи маҳаллий кенгаш аъзоси бўлишни сўради ва охир-оқибат бошқарув раиси бўлди. Атроф-муҳит бўйича алоқа маркази 1972-йилда Стокголмда бўлиб ўтган Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг инсон муҳити бўйича конференсиясидан сўнг штаб-квартираси Найробида ташкил этилган Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Атроф-муҳит бўйича дастури (УНЕП) ишида нодавлат ташкилотларнинг иштирокини рағбатлантириш учун ишлади. Маатҳаи, шунингдек, Кения Аёллар Миллий Кенгашига (НCWК) қўшилди[26]. Ушбу турли хил кўнгиллилар уюшмаларидаги иши туфайли Маатҳаи Кениядаги аксарият муаммоларнинг илдизи атроф-муҳитнинг бузилиши эканлиги аён бўлди[27].

1974-йилда Маатҳаи оиласида учинчи фарзанди, ўғли Мута туғилди. Унинг турмуш ўртоғи Ланғата сайлов округи вакили бўлиш умидида яна парламентдаги ўрин учун кураш олиб борди ва ғалаба қозонди. Сайлов кампанияси давомида у Кенияда ўсиб бораётган ишсизликни чеклаш учун иш топишга ваъда берган эди. Ушбу ваъдалар Маатҳайни атроф-муҳитни тиклаш ғояларини ишсизларни иш билан таъминлаш билан боғлашга олиб келди ва Энвироcаре Лтд. компаниясининг асос солишига олиб келди, бу жараёнга оддий одамларни жалб қилган ҳолда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш учун дарахт экиш билан шуғулланарди. Бу унинг Карура ўрмонидаги давлат дарахтзори билан биргаликда биринчи кўчатзорини барпо қилишига олиб келди. Энвироcаре асосан молиялаштириш билан боғлиқ кўплаб муаммоларга дуч келди ва охир-оқибат муваффақияцизликка учради. Бироқ, Энвироcаре ва унинг Атроф-муҳит билан алоқалар марказидаги иши бўйича суҳбатлар орқали УНЕП Маатҳайни 1976-йил июн ойида Ҳабитат И деб номланувчи БМТнинг аҳоли пунктлари бўйича биринчи конференсиясига юбориш имконини берди[28]

1977-йилда Маатҳаи НCWК билан Ҳабитат И-да иштирок этиши ҳақида гапирди. У келгусида дарахт экишни таклиф қилди, кенгаш буни қўллаб-қувватлади. 1977-йил 5-июнда Бутунжаҳон атроф-муҳитни муҳофаза қилиш куни муносабати билан НCWК Найроби шаҳри марказидаги Кенятта халқаро конференсия марказидан шаҳар четидаги Камукунжи боғига юриш қилди ва у ерда тарихий жамоат раҳбарлари шарафига еттита дарахт экишди. Бу Яшил камар ҳаракатининг биринчи тадбири эди[29]. Маатҳаи Кения аёлларини бутун мамлакат бўйлаб дарахт кўчатларини экишга, яқин атрофдаги ўрмонлардан бу ҳудудда ўсган дарахтларни етиштириш учун уруғларни қидиришга ундади. У аёлларга кейинчалик бошқа жойга экилган ҳар бир кўчат учун озгина пул тўлашга рози бўлди[30].

Ўзининг 2010-йилги "Ерни тўлдириш: ўзимизни ва дунёни даволаш учун маънавий қадриятлар " китобида у „Яшил камар“ ҳаракатининг таъсирини муҳокама қилиб, гуруҳнинг фуқаролик ва атроф-муҳит бўйича семинарларида „жамоаларнинг ўз ҳаракатлари учун мас’улиятни ўз зиммасига олиши ва бу муаммони ҳал қилиш учун сафарбар қилиш муҳимлигини“ тушунтирди. уларнинг маҳаллий эҳтиёжларини қондириш" ва қўшимча қилишди: „Биз ҳаммамиз ўз маҳаллаларимиз, минтақаларимиз ва мамлакатларимизда ва бутун дунёда ўзгаришлар қилиш учун кўп меҳнат қилишимиз керак. Бу биз қаттиқ меҳнат қилишимиз, бир-биримиз билан ҳамкорлик қилишимиз ва ўзимизни ўзгартириш учун яхшироқ агент қилишимиз кераклигини англатади.“ Ушбу китобда у диний анъаналар, жумладан маҳаллий Кикую дини ва насронийлик билан аниқ шуғулланади ва уларни экологик фикрлаш ва фаоллик учун ресурслар сифатида сафарбар қилади[31].

1977-1979: Шахсий муаммолар

Маатҳаи ва унинг эри Мванги Матҳаи 1977-йилда ажралишди. Узоқ вақтдан сўнг, Мванги 1979-йилда ажрашиш учун ариза берди. Айтишларича, у Вангарининг „аёл учун жуда кучли фикрли“ ва „уни назорат қила олмаслигига“ ишонган. Суд ҳужжатларида уни „шафқациз“ деб номлашдан ташқари, у очиқчасига уни бошқа парламент аъзоси билан зинокорликда айблади, бу ўз навбатида унинг юқори қон босимига сабаб бўлди ва судя Мванги фойдасига қарор қилди. Суддан кўп ўтмай, Вива журналига берган интервюсида Маатҳаи судяни қобилияциз ёки коррупсияга учраган деб айтди[32] Кейинчалик интервю судяни Маатҳайни судга ҳурмацизликда айблашга мажбур қилди. У айбдор деб топилиб, олти ойлик қамоқ жазосига ҳукм қилинди. Найробидаги Ланғата аёллар қамоқхонасида уч кун ўтгач, унинг адвокати суд уни озод қилиш учун этарли деб топган баёнотни ишлаб чиқди. Ажралишдан кўп ўтмай, унинг собиқ эри адвокати орқали Маатҳаи фамилиясидан воз кечишни талаб қилган хат юборди. У исмини ўзгартириш ўрнига қўшимча „а“ қўшишни танлади[33][34]..

Ажралиш жуда қимматга тушди ва адвокатлик тўловлари ва эрининг даромадидан маҳрум бўлган Маатҳаи университетдаги маоши билан ўзини ва болаларини таъминлашда қийналди. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт Дастури орқали Африка Иқтисодий Комиссиясида ишлаш имконияти пайдо бўлди. Бу иш Африка бўйлаб узоқ саёҳат қилишни талаб қилганлиги ва асосан Замбиянинг Лусака шаҳрида жойлашганлиги сабабли у ўз фарзандларини ўзи билан олиб кела олмади. Маатҳаи уларни собиқ эрига қолдириб, ишга киришни танлади. У уларни мунтазам равишда кўришга келар эди, болалар 1985-йилгача оталари билан бирга яшадилар[35]

1979—1982-йиллар: Сиёсий муаммолар

1979-йилда, ажрашганидан кўп ўтмай, Маттҳеи Кения Аёллар Миллий Кенгаши (НCWК), мамлакатдаги кўплаб аёллар ташкилотларидан иборат соябон ташкилоти раиси лавозимига номзодини қўйди. Кениянинг янги сайланган президенти Даниэл Арап Мои мамлакатдаги кикую миллатига мансуб, жумладан, НCWК каби кўнгилли фуқаролик ташкилотларига таъсир қилиш ҳажмини чеклашга ҳаракат қилди. У бу сайловда уч овоз билан ютқазди, лекин кўпчилик овоз билан ташкилот раиси ўринбосари этиб сайланди. Кейинги йили Маатҳаи яна НCWК раиси лавозимига номзодини қўйди. У яна ҳукумат томонидан қаршилик кўрсатилди деб ҳисоблайди. Маатҳаи сайловда ғалаба қозониши маълум бўлгач, Кениядаги қишлоқ аёлларининг кўпчилиги вакили бўлган ва раҳбари Арап Мойга яқин бўлган Маэнделео Я Wанаwаке аъзо ташкилоти НCWКдан чиқди. Кейин Маатҳаи рақибларсиз НCWК раиси этиб сайланди. Бироқ, Маэнделео Я Wанаwаке мамлакатдаги аёллар дастурлари учун молиявий ёрдамнинг кўп қисмини олиш учун келди ва НCWК деярли банкрот бўлди. Келажакда молиялаштириш анча қийин эди, лекин НCWК атроф-муҳитга эътиборини ошириш ва ўзининг мавжудлиги ва ишини маълум қилиш орқали омон қолди. Маатҳаи 1987-йилда нафақага чиққунга қадар ҳар йили ташкилот раиси лавозимига қайта сайланишда давом этди[36]

1982-йилда унинг туғилган Нери вилояти вакили бўлган парламент ўрни очиқ эди ва Маатҳаи ўрин учун сайловолди ташвиқотини ўтказишга қарор қилди. Қонун талабига кўра, у сайловолди ташвиқотини олиб бориш учун Найроби университетидаги лавозимидан кетди. Судлар у 1979-йилдаги охирги президентлик сайловларида овоз бериш учун қайта рўйхатдан ўтмагани учун уни ўз номзодини қўйиш ҳуқуқига эга эмас деб қарор қилди. Маатҳаи буни ёлғон ва ноқонуний деб ҳисоблади ва ишни судга берди. Суд эрталаб соат тўққизда йиғилиши керак эди ва агар у ижобий қарор қабул қилса, ўша куни тушдан кейин соат учгача Нерида номзодлик ҳужжатларини тақдим этиши керак эди. Судя уни техник шартлар бўйича қатнашишдан дисквалификация қилди.  У ишини қайтаришни сўраганида, у рад этилди. У университет турар жойида яшагани ва бошқа ходим бўлмагани учун уни уйдан чиқариб юборишди[37].

Яшил камар ҳаракати

Маатҳаи 1977-йилда Кениялик қишлоқ аёллари томонидан кўтарилган атроф-муҳит муаммоларига жавобан Яшил камар ҳаракатига асос солган[38]. У йиллар олдин сотиб олган кичик уйига кўчиб ўтди ва яна ишга киришдан олдин НCWКга эътибор қаратди. НCWК орқали ишлаш жараёнида у Норвегия ўрмон хўжалиги жамияти ижрочи директори Вилгелм Элсруд билан ҳамкорлик қилиш имкониятига эга бўлди. Маатҳаи координатор бўлди. Норвегия ўрмон хўжалиги жамияти билан ҳамкорлик билан бир қаторда, ҳаракат Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Аёллар учун ихтиёрий жамғармасидан „уруғлик пули“ ҳам олган эди. Бу маблағлар ҳаракатнинг кенгайишига, фаолиятни назорат қилиш учун қўшимча ходимлар ёлланишига, республика бўйлаб кўчат эккан аёлларга кичик миқдорда стипендия тўлашни давом эттиришга имкон берди. Бу унга саводли ва экилган кўчатларнинг аниқ ҳисобини юрита оладиган аёлларнинг эрлари ва ўғилларига озгина стипендия тўлаб, ҳаракат фаолиятини яхшилашга имкон берди[39].

БМТ Найробида учинчи глобал аёллар конференсиясини ўтказди. Конференсия давомида Маатҳаи Кенияда Яшил камар ҳаракатининг ишларини тасвирлаш учун семинарлар ва тақдимотлар уюштирди. У делегатларни питомникларни кўриш ва дарахт экиш учун кузатиб борди. У УНИФЕМ раҳбари Пегги Снайдер ва БМТ Бош котиби ёрдамчиси этиб тайинланган биринчи аёл Хелви Сипила билан учрашди. Конференсия Яшил камар ҳаракати учун маблағни кенгайтиришга ёрдам берди ва ҳаракатнинг Кениядан ташқарида ўрнатилишига олиб келди. 1986-йилда ЙУНЕП томонидан молиялаштирилган ҳолда, ҳаракат бутун Африка бўйлаб кенгайди ва Пан-Африка Яшил камар тармоғининг асосланишига олиб келди. Африканинг ўн беш мамлакатидан 45 нафар вакил кейинги уч йил давомида ўз мамлакатларида чўлланиш, ўрмонларнинг кесилиши, сув инқирози ва қишлоқ очлигига қарши курашиш учун шунга ўхшаш дастурларни қандай ташкил этишни ўрганиш учун Кенияга саёҳат қилди. Ҳаракатга оммавий ахборот воситаларида берилган эътибор Маатҳаи кўплаб мукофотларга сазовор бўлишига олиб келди. Бироқ, Кения ҳукумати Яшил камар ҳаракати НCWКдан ажралиб туришини талаб қилди, чунки иккинчиси атроф-муҳитга эмас, балки фақат аёллар муаммоларига эътибор қаратиши керак. Шу сабабли, 1987-йилда Маатҳаи НCWК раиси лавозимини тарк этди ва эътиборни янги алоҳида нодавлат ташкилотга қаратди[40].

Ҳукумат аралашуви

1980-йилларнинг иккинчи ярмида Кения ҳукумати Маатҳаи ва Яшил камар ҳаракатига қарши чиқди. Ягона партиявий режим ҳаракатнинг демократик ҳуқуқлар борасидаги кўпгина позицияларига қарши чиқди. Ҳукумат тўққиз кишидан ортиқ гуруҳларнинг ҳукумат лицензиясисиз йиғилишларини тақиқловчи мустамлака давридаги қонунни қўллади. 1988-йилда Яшил камар ҳаракати сайловчиларни сайловда рўйхатга олиш, конституциявий ислоҳотлар ва сўз эркинлигини таъминлаш каби демократия тарафдори фаолиятини амалга оширди. Маатҳаининг сўзларига кўра, ҳукумат ҳокимиятни сақлаб қолиш учун сайловларда фирибгарлик қилган[41].

1989-йил октабр ойида Маатҳаи Ухуру боғида 60 қаватли Кеня Тимес Медиа Труст Cомплех қуриш режаси ҳақида билиб олди. Мажмуа КАНУ штаб-квартираси, Кеня Тимес газетаси, савдо маркази, офислар, аудитория, галереялар, савдо марказлари ва 2000 та машина учун тўхташ жойини жойлаштириш учун мўлжалланган эди. Режага президент Даниэл Арап Мойнинг катта ҳайкали ҳам киритилган. Маатҳаи, жумладан, Кения Таймс газетасига, Президент девонига, Найроби шаҳар комиссиясига, вилоят комиссарига, атроф-муҳит ва табиий ресурслар вазирига, ЙУНЕП ва Атроф-муҳит билан алоқалар маркази халқаро ташкилоти ижрочи директорларига норозилик сифатида кўплаб хатлар ёзган. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Таълим, фан ва маданият масалалари бўйича ташкилоти (ЙУНЕСКО) ижрочи директори, жамоат ишлари вазирлиги ва халқаро хавфсизлик ва бошқарув департаментидаги доимий котибга хатлар келди. У Найробидаги Британия олий комиссари сер Жон Жонсонга хат ёзиб, уни лойиҳанинг асосий акциядори Роберт Максвелл билан аралашиб, Ухуру боғидаги минора қурилишини Хайд-парк ёки Марказий Паркдаги бундай қурилишга тенглаштиришни сўради. бунга чидаб бўлмасди[42].   Ҳукумат унинг сўровлари ва эътирозларига жавоб беришдан бош тортди, аксинча, оммавий ахборот воситалари орқали Маатҳаи „ақлдан озган аёл“ деб жавоб берди; Ухуру боғидаги лойиҳани инкор этиш жамоат боғининг кичик бир қисмидан кўпроқ қисмини олади; ва лойиҳани фақат „жаҳиллар“ томонидан қарши чиққан „яхши ва ажойиб меъморчилик асари“ деб эълон қилиш. 1989-йил 8-ноябрда парламент Маатҳаининг хатти-ҳаракатларидан норозилик билдирди, унинг хорижий ташкилотларга ёзган мактубларидан шикоят қилди ва Яшил камар ҳаракатини сохта ташкилот ва унинг аъзоларини „ажрашганлар тўдаси“ деб атади. Улар агар Маатҳаи европаликларга ёзишни жуда қулай деб билса, эҳтимол у Европада яшаши кераклигини таклиф қилишди[43].

Маатҳаи норозиликларига, шунингдек, бутун шаҳар бўйлаб ўсиб бораётган халқ норозилигига қарамай, 1989-йил 15-ноябрда Ухуру боғида мажмуа қурилиши учун замин бузилди. Маатҳаи Кения Олий судига қурилишни тўхтатиш тўғрисида буйруқ беришни сўради, аммо иш 11-декабрда бекор қилинди. Президент Даниэл Арап Мои лойиҳага оид биринчи оммавий изоҳларида лойиҳага қарши чиққанларнинг „бошларида ҳашаротлар“ борлигини айтди. 12-декабр куни Ухуру боғида, Британиядан мустақилликни нишонлаш маросимида нутқ сўзлаган Президент Мои Маатҳаи африкалик анъаналарда тўғри аёл бўлишни ва эркакларни ҳурмат қилишни ва жим бўлишни таклиф қилди[44]. Ҳукумат уни офисини бўшатишга мажбур қилди ва „Яшил камар“ ҳаракати унинг уйига кўчирилди. Ҳукумат „Яшил камар“ ҳаракатининг фаолиятини текшириш мақсадида уни ёпишга ҳаракат қилди. Ҳукуматнинг саъй-ҳаракатларига қарамай, унинг норозиликлари ва оммавий ахборот воситаларида ҳукуматнинг жавоби тўпланганлиги хорижий инвесторларни 1990-йил январ ойида лойиҳани бекор қилишга олиб келди[45]

1992-йил январ ойида Маатҳаи ва бошқа демократия тарафдорлари эътиборига одамларнинг рўйхати суиқасд учун мўлжалланганлиги ва ҳукумат томонидан ҳомийлик қилинган давлат тўнтариши эҳтимоли борлиги келди. Рўйхатда Маатҳаи исми бор эди. Демократияни тиклаш форуми (ФОРД) номи билан танилган демократия тарафдори гуруҳ оммавий сайловлар ўтказишга чақириб, оммавий ахборот воситаларига ўз маълумотларини тақдим этди. Ўша куни кечқурун Маатҳаи уларнинг аъзоларидан бири ҳибсга олингани ҳақида огоҳлантириш олди. Маатҳаи ўз уйида тўсиқ қўйишга қарор қилди. Орадан кўп ўтмай полиция етиб келди ва уйни ўраб олди. Полиция унинг деразаларига ўрнатган панжараларни кесиб, ичкарига кириб, уни ҳибсга олишидан олдин у уч кун қамалда эди. У ва ҳибсга олинган бошқа демократия тарафдорлари ғаразли миш-мишлар тарқатиш, фитна ва давлатга хиёнат қилишда айбланган. Бир ярим сутка қамоқда ўтиргандан сўнг улар суд мажлисига олиб келинди ва гаров эвазига қўйиб юборилди. Турли халқаро ташкилотлар ва саккиз сенатор (жумладан, Ал Гор ва Эдвард Кеннеди) Кения ҳукуматига демократия тарафдорларига қарши айбловларни асослаш ёки АҚШ билан муносабатларга путур етказиш учун босим ўтказишди. 1992-йил ноябр ойида Кения ҳукумати айбловларни олиб ташлади[46].

1992-йил 28-февралда, гаров эвазига озод қилинганда, Маатҳаи ва бошқалар ҳукуматга сиёсий маҳбусларни озод қилиш учун босим ўтказиш учун Озодлик бурчаги деб номлаган Ухуру боғининг бир бурчагида очлик эълон қилишда қатнашдилар. Тўрт кунлик очлик эълонидан сўнг, 1992-йил 3-мартда полиция намойишчиларни мажбуран чиқариб юборди. Маатҳаи ва яна уч киши полиция томонидан ҳушидан кетиб, касалхонага ётқизилган. Президент Даниэл Арап Мои уни „ақлдан озган аёл“ ва „мамлакат тартиби ва хавфсизлигига таҳдид“ деб атади. Ҳужум халқаро танқидларга учради. АҚШ Давлат департаменти зўравонлик ва очлик эълон қилганларнинг мажбуран чиқариб юборилишидан „чуқур хавотирда“ эканини айтди. Маҳбуслар озод этилмаганида, намойишчилар — асосан қамоқдагиларнинг оналари — ўз норозиликларини Ухуру боғи қаршисидаги Кениядаги Англикан архиепископи жойлашган Алл Саинц соборига кўчиришди. У ерда норозилик давом этди, Маатҳаи тез-тез ўз ҳиссасини қўшди, 1993-йил бошигача маҳбуслар ниҳоят озод қилинди[47].

Бу вақт ичида Маатҳаи халқаро миқёсда турли мукофотлар билан тақдирланди, аммо Кения ҳукумати унинг ишини қадрламади. 1991-йилда у Сан-Франсискода Голдман атроф-муҳит мукофотини ва Лондонда очлик лойиҳасининг этакчилик учун Африка мукофотини олди. CНН Голдман мукофоти ҳақида уч дақиқалик сегментни эфирга узатди, аммо у Кенияда эфирга узатилганда, бу сегмент узилиб қолди. 1992-йил июн ойида Ухуру боғидаги узоқ давом этган норозилик намойиши пайтида Маатҳаи ва Президент Арап Мои Рио-де-Жанейрога БМТнинг Атроф-м"уҳит ва ривожланиш бўйича конференсияси (Ер саммити) учун боришди. Кения ҳукумати Маатҳайни аёлларни рағбатлантиришда ва уларни Озодлик бурчагида ечинишга ундаганликда айблаб, уни саммитда нутқ сўзлашга рухсат бермасликка чақирди. Шунга қарамай, Маатҳаи саммитда бош матбуот котиби этиб сайланди[48].

„Демократияга интилинг“

1992-йилда Кенияда бўлиб ўтган биринчи кўп партиявий сайловлар пайтида Маатҳаи Кенияда мухолифатни бирлаштириш ва адолатли сайловлар учун ҳаракат қилди. Демократияни тиклаш форуми (ФОРД) ФОРД-Кения (Огинга Одинга бошчилигидаги) ва ФОРД-Асили (Кеннет Матиба бошчилигида) га бўлинган; собиқ вице-президент Мвай Кибаки ҳукмрон Кения Африка миллий иттифоқи (КАНУ) партиясидан чиқиб, Демократик партияни тузди. Маатҳаи ва бошқа кўпчилик бундай бўлиниб кетган мухолифат КАНУнинг мамлакат устидан назоратини сақлаб қолишига олиб келади, деб ишонишган, шунинг учун улар мухолифатни бирлаштириш учун Ўрта Гроунд гуруҳини туздилар. Маатҳаи унинг раиси этиб сайланди. Шунингдек, сайлов пайтида Маатҳаи ва унга ўхшаш мухолифат аъзолари Эркин ва адолатли сайловлар учун ҳаракатни туздилар. Уларнинг уринишларига қарамай, мухолифат бирлаша олмади ва ҳукмрон КАНУ партияси парламент устидан назоратни сақлаб қолган ҳолда сайловда ғалаба қозониш учун қўрқитиш ва давлат бошқарувидаги оммавий ахборот воситаларидан фойдаланган[49].

Кейинги йили бутун Кенияда этник тўқнашувлар содир бўлди. Маатҳаи, уларни кўп партиявий демократия учун жиддий оқибатлар ҳақида огоҳлантирган ҳукумат қўзғатганига ишонди. Маатҳаи дўстлари ва матбуот вакиллари билан уларни жангни тўхтатишга ундаш учун зўравонлик жойларига саёҳат қилди. „Яшил камар“ ҳаракати билан у „тинчлик дарахтларини“ экди, бироқ кўп ўтмай унинг ҳаракатларига ҳукумат қаршилик кўрсатди. Можаро ҳудудлари „бориш тақиқланган ҳудудлар“ деб белгиланган ва 1993-йил феврал ойида президент Маатҳаи Кикуюсларни Каленжинларга ҳужум қилишга ундаган варақалар тарқатишни уюштирганини даъво қилди. Унинг дўсти ва тарафдори доктор Маканга ўғирлаб кетилгандан сўнг, Маатҳаи яширинишни танлади. Маатҳаи яшириниб юрганида, яқинда собиқ Совет раҳбари Михаил Горбачёв томонидан асос солинган экологик ташкилот — Яшил Хоч халқаро ташкилотининг Токиодаги йиғилишига таклиф қилинди. Маатҳаи иштирок эта олмаслигини айтди, чунки у ҳукумат унинг мамлакатни тарк этишига ишонмайди ва у яширинган эди, Горбачев Кения ҳукуматига унинг эркин саёҳат қилишига рухсат бериш учун босим ўтказди. Президент Арап Мои саёҳатини чеклашни рад этди ва Токиодаги учрашувга жуда кеч бўлса ҳам, унга мамлакатни тарк этишга рухсат берилди. Маатҳаи яна халқаро миқёсда тан олинди ва у 1993-йил апрел ойида Эдинбург медалини олиш учун Шотландияга учиб кетди. Май ойида у Жейн Аддамс халқаро аёллар етакчилиги мукофотини олиш учун Чикагога борди, июн ойида эса БМТнинг Венадаги Инсон ҳуқуқлари бўйича Бутунжаҳон конференсиясида қатнашди[50].

1997-йилги сайловлар пайтида Маатҳаи ҳукмрон партияни мағлуб этиш учун яна мухолифатни бирлаштиришни хоҳлади. Ноябр ойида, сайловга икки ойдан камроқ вақт қолганида, у Либерал партиядан номзод сифатида парламент ва президентликка номзод бўлишга қарор қилди. Унинг ниятлари матбуотда кенг сўроққа тутилган; Кўпчилик у шунчаки „Яшил камар“ ҳаракатини бошқариши ва сиёсатдан узоқлашиши керак, деб ўйларди. Сайлов куни оммавий ахборот воситаларида Маатҳаи сайловдан воз кечгани ва бошқа номзодни маъқуллагани ҳақидаги миш-миш тарқалди. Маатҳаи кам овоз тўплади ва сайловда ютқазди[51].

1998-йилнинг ёзида Маатҳаи ҳукуматнинг Найробидан ташқаридаги Карура ўрмонидаги катта жамоат эрларини хусусийлаштириш ва уни сиёсий тарафдорларга бериш режаси ҳақида билиб олди. Маатҳаи ҳукумат ва матбуотга мактублар орқали бунга норозилик билдирди. У Яшил камар ҳаракати билан Карура ўрмонига бориб, дарахт экиб, ўрмоннинг йўқ қилинишига қарши чиқди. 1999-йил 8-январда Маатҳаи, олтита мухолифат депутати, журналистлар, халқаро кузатувчилар ва Яшил камар аъзолари ва тарафдорлари, жумладан, бир гуруҳ намойишчилар норозилик сифатида дарахт экиш учун ўрмонга қайтишди. Ўрмонга киришни катта гуруҳ одамлар қўриқлашди. У голф майдони учун тозалаш учун белгиланган ҳудудга дарахт экишга уринганида, гуруҳ ҳужумга учради. Намойишчиларнинг кўпчилиги, жумладан Маатҳаи, тўрт депутат, журналистларнинг бир қисми ва немис экологлари жароҳатланган. У полицияга ҳужум ҳақида хабар берганида, улар ҳужумчиларни ҳибсга олиш учун у билан бирга ўрмонга қайтишдан бош тортдилар. Бироқ, ҳужум Маатҳаи тарафдорлари томонидан тасвирга олинган ва бу воқеа халқаро норозиликни келтириб чиқарган[52]. Найробида талабаларнинг норозилик намойишлари бошланди ва бу гуруҳларнинг баъзилари полиция томонидан зўравонлик билан парчаланди. Норозилик намойишлари 1999-йил 16-августгача давом этди, ўшанда президент барча давлат ерларини ажратишни тақиқлашини эълон қилган[53].

2001-йилда ҳукумат яна умумий ўрмон ерларини олиб, уни ўз тарафдорларига беришни режалаштирди. 2001-йил 7-мартда Кения тоғи яқинидаги Ванғуру қишлоғида бунга норозилик билдириш ва петиция имзоларини йиғиш пайтида Маатҳаи яна ҳибсга олинди. Эртаси куни, унинг ҳибсга олинишига халқаро ва халқ норозилигидан сўнг, у ҳеч қандай айбловсиз қўйиб юборилди. 2001-йил 7-июлда, Саба Саба кунини нишонлаш учун Найробидаги Уҳуру боғидаги Озодлик бурчагида дарахт экишдан кўп ўтмай, Маатҳаи яна ҳибсга олинди. Ўша куни кечқурун у яна айбловсиз қўйиб юборилди[54]. 2002-йил январ ойида Маатҳаи Дороти Макклуски Ел университетининг ўрмон хўжалиги ва атроф-муҳитни ўрганиш мактабида табиатни муҳофаза қилиш бўйича ташриф буюрувчи ходими сифатида дарс беришга қайтди. У 2002-йил июнигача у ерда қолди ва Яшил камар ҳаракати фаолиятига қаратилган барқарор ривожланиш курсини ўқиди[55].

Парламентга сайлов

Кенияга қайтиб келгач, Маатҳаи 2002-йилги сайловларда яна парламент сайловларида қатнашди, бу сафар мухолифатни бирлаштирган соябон ташкилот бўлган Миллий Камалак коалицияси номзоди сифатида. 2002-йил 27-декабрда Раинбоw коалицияси ҳукмрон партия Кения Африка миллий иттифоқини мағлуб этди ва Тету сайлов округида Маатҳаи 98 % овоз билан ғалаба қозонди[56]. 2003-йил январ ойида у Атроф-муҳит ва табиий ресурслар вазирлигига вазир ёрдамчиси этиб тайинланди ва бу лавозимда 2005-йилнинг ноябригача ишлади У 2003-йилда Кениянинг Мазингира Яшиллар партиясини асос солган, бу номзодларга Яшил камар ҳаракати томонидан яратилган табиатни муҳофаза қилиш платформасида қатнашиш имконини беради. Африканинг Яшил партиялари федерацияси ва Глобал Яшиллар федерациясининг аъзоси[57].

2004-йил Тинчлик бўйича Нобел мукофоти

Вангари Маатҳаи „барқарор ривожланиш, демократия ва тинчликка қўшган ҳиссаси“ учун 2004-йилда Тинчлик бўйича Нобел мукофоти билан тақдирланган[58][59]. Маатҳаи нуфузли мукофотни қўлга киритган биринчи африкалик аёл эди[60]. Нобел васиятига кўра, Тинчлик мукофоти ўтган йили „халқлар ўртасидаги биродарлик учун, доимий урушларни йўқ қилиш ёки қисқартириш, тинчликни сақлаш ва тарғиб қилиш учун энг кўп ёки энг яхши иш қилган кишига берилади“. 1901-йилдан 2018-йилгача Нобел мукофоти аёлларга атиги 52 та, эркакларга эса 852 та Нобел мукофоти берилган. Унинг катта саъй-ҳаракатлари туфайли Вангари Маатҳаи Тинчлик мукофотини қўлга киритган биринчи африкалик аёл ва биринчи эколог бўлди.

ОИТСга қарши фитна назарияси

Кениянинг Тҳе Стандард газетасида Маатҳаи ОИВ / ОИТСни " Ғарб олимлари томонидан Африка аҳолисини йўқ қилиш учун атайлаб яратилган " деб даъво қилилиши, кўплаб баҳс-мунозаралар пайдо бўлишига сабаб бўлди[61]. Маатҳаи бу даъволарни рад этди, аммо Тҳе Стандард ўз ёзганларида туриб олди[61]

2004-йилда Тиме журналига берган интервюсида, ушбу хабарга оид саволларга Маатҳаи шундай жавоб берди: „ОИТСни ким яратган ва у биологик воситами ёки йўқми, мен билмайман. Лекин мен биламанки, бундай нарсалар ойдан келмайди. Мен ҳар доим одамларга ҳақиқатни айтиш муҳим деб ўйлаганман, лекин менимча, баъзи бир ҳақиқат борки, уни ошкор қилмаслик керак“ ва у нимани назарда тутганини сўрашганда, у давом этди: „Мен ОИТСни назарда тутяпман. Ишончим комилки, одамлар қаердан келганини билишади. Ишончим комилки, бу маймунлардан келиб чиқмаган.“[62].

2005-2011: Кейинги ҳаёти

Маатҳаи Найробида Молия вазирлиги канслери (кейинчалик Бош вазир) Гордон Браун билан 2005-йилда
Маатҳаи ва АҚШ сенатори Барак Обама 2006-йилда Найробида

2005-йилда Японияга қилган саёҳатидан сўнг[63] Маатҳаи буддистларнинг японча атамаси бўлган моттаинаи чиқиндиларни камайтириш фалсафасининг ғайратли тарафдорига айланди[64]. 2005-йил 28-мартда Маатҳаи Африка Иттифоқининг Иқтисодий, ижтимоий ва маданий кенгашининг биринчи президенти этиб сайланди ва Конго ҳавзаси ўрмон экотизимини ҳимоя қилишга қаратилган ташаббус учун яхши ният элчиси этиб тайинланди[65]. 2006-йилда у 2006-йилги қишки Олимпия ўйинларининг очилиш маросимида саккизта байроқдорлардан бири бўлган. Шунингдек, 2006-йил 21-майда у Коннектикут коллежида фахрий доктор унвонига сазовор бўлди ва у ерда нутқ сўзлади. У Халқаро чўллар ва чўлланиш йили дастурини қўллаб-қувватлади. 2006-йил ноябр ойида у Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Миллиард дарахти кампаниясига бошчилик қилди. Маатҳаи Нобел Тинчлик мукофоти лауреатлари Жоди Уилямс, Ширин Эбади, Ригоберта Менчу Тум, Бетти Уилямс ва Маиреад Корриган Магуайр билан бирга Нобел аёллар ташаббуси асосчиларидан бири эди. Шимолий Америка ва Жанубий Америка, Европа, Яқин Шарқ ва Африкани ифодаловчи олти нафар аёл ўз тажрибаларини адолат ва тенглик билан тинчлик учун бирлашган саъй-ҳаракатларда бирлаштиришга қарор қилишди. Нобел аёллар ташаббусининг мақсади бутун дунёда аёллар ҳуқуқларини қўллаб-қувватлаш бўйича олиб борилаётган ишларни кучайтиришга ёрдам беришдир[66].

2006-йил август ойида ўша пайтдаги АҚШ сенатори Барак Обама Кенияга сафар қилди. Унинг отаси Маатҳаи билан бир хил дастур орқали Америкада таълим олган. У ва сенатор Найробидаги Уҳуру боғида учрашиб, биргаликда дарахт экишди. Обама матбуот эркинлигини ҳурмат қилишга чақириб, „Матбуот эркинлиги бу боғни парвариш қилишдек гап, уни доимо парвариш қилиш ва авайлаш керак. Фуқаролар буни қадрлашлари керак, чунки биз ҳушёр бўлмасак, бу йўқолиб кетиши мумкин бўлган нарсалардан биридир“. У Президент Жорж Бушнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Иқлим ўзгариши бўйича доиравий конвенциясига (УНФCCC) ва унинг шўба ташкилоти Киото протоколига қўшилишдан бош тортганини алоҳида таъкидлаб, глобал экологик йўқотишлардан афсусда эканлигини айтган эди[67].

Маатҳаи 2007-йил ноябр ойида Миллий бирлик партиясининг парламент номзодлари учун ўтказилган бирламчи сайловларида мағлуб бўлди ва унинг ўрнига кичикроқ партиядан номзод сифатида қатнашишни танлади. У 2007-йил декабр ойида бўлиб ўтган парламент сайловларида мағлуб бўлган. У ўз сайлов округида президентлик сайловларида (расман Мвай Кибаки ғалаба қозонган, бироқ мухолифат томонидан баҳсли) овозларни қайта санаб ўтишга чақириб, ҳар икки томон ҳам натижалар адолатли эканини ҳис қилиши кераклигини ва фирибгарлик аломатлари борлигини айтди.

2009-йилда у Африкадаги бошқарувнинг кучли ва заиф томонлари, ўз тажрибаси ва Африка келажаги учун атроф-муҳитни муҳофаза қилишнинг марказий ўрни ҳақидаги тушунчалари билан „Африка учун қийинчилик“ ни нашр этди.

2009-йил июн ойида Маатҳаи ПеаcеБйПеаcе.cом сайтини биринчи тинчлик қаҳрамонларидан бири деб номланди[68]. 2011-йилда вафот этгунга қадар Маатҳаи Африка билан Европа парламентарийлари ассоциациясининг (АWЕПА) таниқли маслаҳат кенгашида[69] ишлаган.

Wангарĩ Маатҳаи 2011-йил 25-сентябрда Найробидаги касалхонада даволанаётганда тухумдон саратонидан келиб чиққан асоратлардан вафот этди[70].

У Найробидаги Вангари Маатҳаи тинчлик ва атроф-муҳитни ўрганиш институтида дафн этилган.

Wангарĩ Маатҳаи Ўрмон чемпиони мукофоти

2012-йилда Ўрмонлар бўйича ҳамкорликдаги ҳамкорлик CПФ, халқаро ўрмон масалалари бўйича ишлайдиган 14 ташкилот, котибият ва муассасалардан иборат халқаро консорциум, илк Wангарĩ Маатҳаи Форест Чампион мукофотини тақдим этди.

Ғолиблар орасида:

  • 2012-йил — Нараян Кажи Шрестҳа, Куршида Бегумга фахрий ёрлиқ билан[71]
  • 2014-йил — Марта Исабел Пати Руиз Корзо, Чут Wуттй шарафига сазовор бўлган[72]
  • 2015-йил — Гертруде Кабусимби Кенянги[73]
  • 2017-йил — Мария Маргарида Рибеиро да Силва, бразилиялик ўрмон хўжалиги фаоли[74][75]

Ўлимдан кейин тан олиниши

Wангарĩ Маатҳаи ёдгорлик дарахтлари ва Пицбург университетидаги боғ

2012-йилда Вангарĩ боғи Вашингтонда очилди[76]. Wангарĩ Гарденс — бу 55 дан ортиқ бог 'жойларидан иборат бўлган маҳаллий аҳоли учун 2,7 гектарлик жамоат боғи лойиҳаси. Ушбу жамоат боғи Wангарĩ Маатҳаи меросини ва унинг жамиятни жалб қилиш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш миссиясини ҳурмат қилади. Wангарĩ боғлари жамоат боғи, ёшлар боғи, очиқ синф, чанглатувчилар уяси ва умумий мевали дарахтлар боғи, сабзавот боғи, ўтлар боғи, резаворлар боғи ва қулупнай ямоқларидан иборат. Бог 'мажмуаси ичида шахсий боғлар ва жамоат боғлари мавжуд. Шахсий ер участкалари боғдан 1,5 мил узоқликда яшовчи аҳоли учун мавжуд. Шахсий эр участкалари эгалари ҳар ойда 1 соатлик боғларни сақлашга ҳисса қўшишлари шарт. Жамоат боғлари ва боғлари участка эгалари ва кўнгиллилар томонидан парвариш қилинади ва ҳамма завқланиш ва ҳосил олиш учун очиқдир. Wангарĩ боғлари Яшил камар ҳаракати ёки Wангарĩ Маатҳаи жамғармаси билан бевосита алоқаси йўқ, лекин Вангарĩ Маатҳаи ва унинг иши ва атроф-муҳитга бўлган иштиёқидан илҳомланган[77].

2013-йил 25-сентябрда Wангарĩ Маатҳаи дарахтлари ва боғи Пицбург университетининг Таълим собори майсазорига бағишланди[78]. Ёдгорлик Маатҳаининг "атроф-муҳитга бўлган садоқатини, унинг „Яшил камар ҳаракати“ га асос солганини, Кения ва Пицбургдаги илдизларини" ифодаловчи иккита қизил чинор ва думалоқ шаклда экилган гул боғини ўз ичига олади. „Дунё аёллари ва болалари“ ўртада „бир кичик уруғ дунёни қандай ўзгартириши мумкин“ деган маънони англатувчи манзарали чинор билан[79].

2015-йилда ЮНЕСКО Африка тарихидаги аёллар бўйича ЮНЕСКО сериясининг бир қисми сифатида " Вангари Маатҳаи ва яшил камар ҳаракати " график романини нашр этди[80]. Китоб синф хоналарида шахсий ёки оммавий фойдаланиш учун мўлжалланган бадиий ва визуал талқин сифатида[81] Маатҳаи ва у бошлаган ҳаракат ҳақида ҳикоя қилади[82].

Танланган нашрлар

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Риcе, Хан. „Wангари Маатҳаи, Нобел Пеаcе Призе Wиннер Диэс“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (26-сентабр 2011-йил). 13-апрел 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-апрел 2019-йил.
  2. ↑ Риcе, Хан. „Wангари Маатҳаи, Нобел пеаcе призе wиннер, диэс ат 71“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (26-сентабр 2011-йил). 23-октабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-апрел 2019-йил.
  3. ↑ „Биограпҳй | Тҳе Греэн Белт Мовемент“ (эн). www.греэнбелтмовемент.орг. 24-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-май 2018-йил.
  4. ↑ Муҳонжа, Беси Бриллиан. Радиcал уту : cритиcал идеас анд идеалс оф Wангари Мута Маатҳаи, Атҳенс, Оҳио, 2020. ИСБН 978-0-89680-507-1. ОCЛC 1155925037. Қаралди: 13-август 2021-йил. 
  5. ↑ Мусила, Граcе. Wангари Маатҳаи'с Регистерс оф фреэдом, Граcе А. Мусила, Cапе Тоwн: ҲСРC Пресс, 2020. ИСБН 978-0-7969-2574-9. ОCЛC 1148322483. Қаралди: 13-август 2021-йил. 
  6. ↑ „Wангари Маатҳаи | Тҳе Греэн Белт Мовемент“ (эн). www.греэнбелтмовемент.орг. 23-октабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-апрел 2019-йил.
  7. ↑ Унбоwед, пп. 14-15.
  8. ↑ Унбоwед, п. 29.
  9. ↑ Унбоwед, п. 53.
  10. ↑ Унбоwед, пп. 60-61.
  11. ↑ Унбоwед, пп. 63-69.
  12. ↑ Унбоwед, п. 69.
  13. ↑ Унбоwед, пп. 73-74.
  14. ↑ Унбоwед, п. 79.
  15. ↑ Унбоwед, п. 92.
  16. ↑ Унбоwед, пп. 93-94.
  17. ↑ Унбоwед, пп. 94-95.
  18. ↑ Унбоwед, п. 96.
  19. ↑ Унбоwед, п. 101.
  20. ↑ Унбоwед, п. 102.
  21. ↑ Унбоwед, п. 105.
  22. ↑ Унбоwед, пп. 106-109.
  23. ↑ Унбоwед, пп. 109-11.
  24. ↑ Унбоwед, п. 112.
  25. ↑ Унбоwед, пп. 114-118.
  26. ↑ Унбоwед, пп. 119-122.
  27. ↑ Унбоwед, пп. 124-125.
  28. ↑ Унбоwед, пп. 125-129.
  29. ↑ Унбоwед, пп. 130-132.
  30. ↑ Унбоwед, пп. 134-137.
  31. ↑ ван Клинкен, Адриаан (24-май 2021-йил). „Wангари Маатҳаи'с Энвиронментал Библе ас ан Африcан Кноwледге: Эcо-спиритуалитй, Чристианитй, анд Деcолониал Тҳоугҳт“. Эастерн Африcан Литерарй анд Cултурал Студиэс. 1–20-бет. дои:10.1080/23277408.2021.1922129. ИССН 2327-7408.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  32. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед НЙТНаиробиЖоурнал
  33. ↑ „Cонсерватион анд Феминисм: Африcаъс Греэнҳеарт.“ Тҳе Эcономист, 21 Септембер 2006.
  34. ↑ Унбоwед, пп. 139-151.
  35. ↑ Унбоwед, пп. 151-155.
  36. ↑ Унбоwед, пп. 156-160.
  37. ↑ Унбоwед, пп. 160-163.
  38. ↑ Мутҳуки, Жанет (2006). „Чалленгинг патриарчал струcтурес: Wангари Маатҳаи анд тҳе Греэн Белт Мовемент ин Кеня“. Агенда. 20-жилд, № 69. 83–91-бет. дои:10.1080/10130950.2006.9674752. ИССН 1013-0950.
  39. ↑ Унбоwед, пп. 168-173.
  40. ↑ Унбоwед, пп. 175-179.
  41. ↑ Унбоwед, пп. 180-183.
  42. ↑ Унбоwед, пп. 184-188.
  43. ↑ Унбоwед, пп. 190-193.
  44. ↑ Унбоwед, п. 196.
  45. ↑ Унбоwед, пп. 193-203.
  46. ↑ Унбоwед, пп. 208-215.
  47. ↑ Унбоwед, пп. 217-225.
  48. ↑ Унбоwед'. ше wас а гоод персон ', пп. 226-228.
  49. ↑ Унбоwед, пп. 230-235.
  50. ↑ Унбоwед, пп. 235-252.
  51. ↑ Унбоwед, пп. 254-259.
  52. ↑ Унбоwед, пп. 261-270.
  53. ↑ Унбоwед, пп. 270-271.
  54. ↑ Унбоwед, пп. 280-284.
  55. ↑ Унбоwед, пп. 284-285.
  56. ↑ Унбоwед, пп. 286-289.
  57. ↑ Унбоwед, п. 260.
  58. ↑ „Тҳе Нобел Пеаcе Призе 2004“ (эн-УС). Нобел Фоундатион. 29-июл 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июл 2020-йил.
  59. ↑ „Африcа'с Нобел Призе wиннерс: А лист“. Ал Жазеэра. 19-июл 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июл 2020-йил.
  60. ↑ Махоурис. „Блаcк Ҳисторй Монтҳ: 10 блаcк wомен ёу шоулд кноw абоут“. CНН (23-феврал 2019-йил). 20-июл 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июл 2020-йил.
  61. ↑ 61,0 61,1 Синделар. „Wорлд: Африcа'с Фирст Фемале Нобел Пеаcе Лауреате Аccепц Аwард Амид Cонтроверсй Овер АИДС ступидРемаркс“. Радио Фреэ Эуропе/Радио Либертй (10-декабр 2004-йил). 15-июн 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-сентабр 2011-йил.
  62. ↑ „10 Қуэстионс: Wангари Маатҳаи“. Тиме. Ретриэвед 3 Май 2009.
  63. ↑ Сузуки, Ясуши анд Кар, Раби, „Индиа-Жапан Cултурал Дистанcе он тҳе Моттаинаи Этҳиcс“ ин Тоwардс а Cоммон Футуре, Лехингтон Боокс, 2018. п. 138—139.
  64. ↑ Кинефучи, Эцуко, „Wангари Маатҳаи анд Моттаинаи“ ин Тҳе Рҳеториcал Легаcй оф Wангари Маатҳаи, Лехингтон Боокс, 2018. п. 156—157.
  65. ↑ Унбоwед, п. 295.
  66. ↑ „Нобел Wомен'с Инитиативе“ (эн-УС). Нобел Wомен'с Инитиативе. 17-сентабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-апрел 2018-йил.
  67. ↑ Обама: 'Пресс фреэдом ис лике тендинг а гарденъ. Маил & Гуардиан (Соутҳ Африcа), 28 Аугуст 2006. Ретриэвед 3 Май 2009.
  68. ↑ „Пеаcе Ҳероэс: Wангари Маатҳаи“. ПеаcеБйПеаcе (26-июн 2009-йил). 15-июл 2011-йилда асл нусхадан архивланган.
  69. ↑ „Эминент Адвисорй Боард“. аwепа.орг. 24-май 2013-йилда асл нусхадан архивланган.
  70. ↑ „Кеня'с Нобел лауреате Wангари Маатҳаи диэс агед 71“. ББC Неwс (26-сентабр 2011-йил). 26-сентабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-сентабр 2011-йил.
  71. ↑ ФАО Медиа Cентре. „Неw интернатионал форестрй аwард“. Фоод анд Агриcултуре Организатион оф тҳе Унитед Натионс. 14-ноябр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-ноябр 2012-йил.
  72. ↑ CИФОР Cорпорате Неwс. „Мехиcан энвиронменталист wиннер оф 2014 Wангари Маатҳаи Аwард“. Cентер фор Интернатионал Форестрй Ресеарч. 12-октабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-октабр 2014-йил.
  73. ↑ ФАО Медиа Cентре. „Угандан cоммунитй леадер реcеивес топ форестрй призе“. Фоод анд Агриcултуре Организатион оф тҳе Унитед Натионс. 15-сентабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-сентабр 2015-йил.
  74. ↑ „Бразилиан аcтивист wинс интернатионал форест чампион аwард“ (эн). Реутерс (20-декабр 2017-йил). 10-май 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-март 2021-йил.
  75. ↑ Натионс. „Cоллаборативе Партнершип он Форесц“ (эн). cпфwеб.орг. 27-феврал 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-феврал 2018-йил.
  76. ↑ „Тҳе Аwесоме Фоундатион : Wангари Гарденс“ (эн). аwесомефоундатион.орг. 27-феврал 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-феврал 2018-йил.
  77. ↑ „Wҳй Wангари?“ (эн-УС). Wангари Гарденс (26-феврал 2012-йил). 27-феврал 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-феврал 2018-йил.
  78. ↑ Wересчагин, Мике. „Питт ҳонорс студент, эвентуал Нобел Пеаcе Призе wиннер, wҳо инфлуэнcед Кенян cултуре“. Питцбургҳ Трибуне-Ревиэw (25-сентабр 2013-йил). 26-сентабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-сентабр 2013-йил.
  79. ↑ „Гарден дедиcатион“. Университй Тимес (26-сентабр 2013-йил). 5-апрел 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-октабр 2014-йил.
  80. ↑ УНЕСCО. „УНЕСCО Wомен ин Африcа Ҳисторй“. УНЕСCО. 29-октабр 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2021-йил.
  81. ↑ УНЕСCО. „Ҳоw то Усе тҳис Wебсите“. УНЕСCО. 7-июн 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2021-йил.
  82. ↑ Офоэго, Обиома. Wангари Маатҳаи анд тҳе Греэн Белт Мовемент / (эн). УНЕСCО, 2015. ИСБН 978-92-3-100117-8. Қаралди: 29-октабр 2021-йил.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Wangari_Maathai" dan olindi