Ziyosfera

Wilhelm Keitel

Вилгелм Бодевин Иоганн Густав Кейтел (немисча талаффузи: [ˈкаɪ̯тл̩]; 1882-йил 22-сентабр — 1946-йил 16-октабр) немис фелдмаршали ва уруш жиноятчиси бўлиб, Иккинчи Жаҳон уруши даврида фашистлар Германияси Қуролли Кучларининг олий қўмондонлиги (олмонча: Оберкоммандо дер Wеҳрмачт (ОКW) ) бошлиғи лавозимида ишлаган. Бу лавозимда Кейтел кўплаб ҳарбий жиноятларга олиб келган бир қатор жиноий буйруқ ва кўрсатмаларни имзолаган.

Вилгелм Кейтел
олмонча: Wилҳелм Бодеwин Жоҳанн Густав Кеител

фелд маршал Кейтел 1942-йилда
Олий Бош Қўмондонлик бошлиғи
Мансаб даври
4-феврал 1938-йил – 8-май 1945-йил
Ўтмишдоши

Wернер вон Бломберг

(Рейх Ҳарбий Вазири сифатида)
Вориси Алфред Жодл
Қуролли Кучлар бўлинма бошлиғи
Мансаб даври
1-октабр 1935-йил – 4-феврал 1938-йил
Ўтмишдоши Wалтер вон Реиченау
Вориси лавозим тугатилган
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 22-сентябр 1882-йил
Ҳелмшерод, Брюнсвик, Германия империяси
Вафоти 16-октябр 1946-йил(1946-10-16)
(64 ёшда)
Нюремберг қамоқхонаси, Нюрнберг, Бавария, Иттифоқчилар томонидан босиб олинган Германия
Ўлим сабаби Қатл қилинган
Фуқаролиги →Germaniya→
Миллати немис
Турмуш ўртоғи
Лиса Фонтаине (турм. 1909)
Онаси Аполлония Виссеринг (1855—1888)
Отаси Карл Кейтел (1854—1934)
Қариндошлари Бодеwин Кеител (акаси)
Имзоси
Мансублиги Германия империяси
Germaniya Веймар Республикаси
Нацислар Германияси
Қўшин тури Германия империяси
Рейхсвер
Вермахт
Хизмат йиллари 1901–1945
Унвони Генералфелдмаршал
Мукофотлари Германия Империяси

Нацислар Германияси

Австрия-Венгрия мукофотлари
Лақаби "Лейкител"
Жанглар

Биринчи Жаҳон уруши

Иккинчи Жаҳон уруши
Суд Халқаро ҳарбий трибунал
Жазо Ўлим

Кейтелнинг Вермахт олий қўмондонлигига кўтарилиши 1935-йилда Рейх уруш вазирлиги қошидаги Қуролли кучлар бошқармаси бошлиғи этиб тайинланиши билан бошланди. 1938-йилда Вермахт қўмондонлигини ўз зиммасига олган Гитлер вазирликни ОКW билан алмаштирди ва Кейтел унинг бошлиғи бўлди. У ҳарбий ҳамкасблари орасида Гитлернинг „ҳўп бўлади“си (лаганбардор) сифатида танилган.

Урушдан кейин Кейтел Нюрнбергдаги Халқаро ҳарбий трибунал томонидан „йирик уруш жиноятчилари“ дан бири сифатида айбланган. У айблов хулосасининг барча бандлари: инсониятга қарши жиноятлар, тинчликка қарши жиноятлар, жиноий фитна ва уруш жиноятлари бўйича айбдор деб топилган. У ўлимга ҳукм қилинган ва 1946-йилда осиш йўли билан қатл этилган[1].

Ёшлиги ва Wеҳрмачтдан олдинги лавозими

Вилгелм Кейтел Германиянинг Брунсвик герсоглигидаги Гандершейм яқинидаги Ҳелмсчероде қишлоғида туғилган. У ўрта синф ер эгаси Карл Кейтел (1854—1934) ва унинг рафиқаси Аполлония Виссеринг (1855—1888) нинг тўнғич ўғли эди. Дастлаб у гимназиядаги ўқишни тугатгандан сўнг, оиласининг мулкини эгалик қилишни хоҳлади. Лекин бу амалга ошмади, чунки отаси нафақага чиқишни хоҳламади. Бунинг ўрнига, у 1901-йилда Пруссия армиясининг офицер курсанти бўлиб, ҳарбий карерасини бошлади. Оддий одам сифатида у отлиқлар сафига эмас, балки 1908-йилдан адютант бўлиб Волфенбüттелдаги дала артиллерия полкига қўшилди[2]. 1909-йил 18-апрелда Кейтел Ҳанновер яқинидаги Вулфелда бадавлат ер эгасининг қизи Лиза Фонтейнга уйланди[3].

Кейтелнинг бўйи 1,85 м (6 фут 1 дюйм) эди[4].

Биринчи жаҳон уруши пайтида Кейтел Ғарбий фронтда хизмат қилган ва Фландриядаги жангларда қатнашиб, у ерда оғир яраланган[2]. Капитан унвонига кўтарилгандан сўнг, Кейтел 1915-йилда пиёдалар дивизиясининг штабига юборилди[3]. Урушдан кейин Кейтел Веймар Республикасининг янги ташкил этилган рейхсверида қолди ва Полша чегарасидаги ҳарбийлаштирилган бўлинмалар Фрейкорпсни ташкил қилишда иштирок этди. 1924-йилда Кейтел Берлиндаги Рейхсвер вазирлигига ўтди. у Труппенамт („Қўшинлар идораси“)да хизмат қилди. Уч йилдан сўнг у яна дала қўмондонлигига қайтди[2].

Энди подполковник Кейтел 1929-йилда яна Уруш вазирлигига ўтказилди ва тез орада ташкилий бўлим бошлиғи („Т-2“) лавозимига тайинланиб, 1933-йилда Адолф Гитлер ҳокимиятни қўлга киритгунга қадар бу лавозимда ишлади. Германияни қайта қуроллантиришда муҳим рол ўйнаб, у камида бир марта Совет Иттифоқига Рейхсвернинг яширин ўқув лагерларини текшириш учун сафар қилган. 1932-йилнинг кузида у юрак хуружи ва икки марта пневмонияга учради[2]. Соғайиб кетганидан кўп ўтмай, 1933-йил октабр ойида Кейтел 3-пиёда дивизияси командирининг ўринбосари этиб тайинланди. 1934-йилда унга Бремендаги 22-пиёда дивизияси қўмондонлиги берилди[5].

Wеҳрмачт Олий қўмондонлигига кўтарилиш

1935-йилда генерал Вернер фон Фрицч тавсиясига кўра Кейтелга генерал-маёр унвони берилди ва Рейх Ҳарбий Вазирлиги Қуролли Кучлари бошқармаси (Вермачцамт) бошлиғи этиб тайинланди. У армия, денгиз флоти ва ҳаво кучларини бошқарди[6][7]. Ушбу лавозимга келганидан кейин Кейтелга 1936-йил 1-январда генерал-лейтенант унвони берилди[5].

1938-йил 21-январда Кейтел ўзининг бошлиғи, уруш вазири Вернер фон Бломбергнинг хотини собиқ фоҳиша бўлганлигини тасдиқловчи далилларни қўлга киритди[5]. Ушбу маълумотни кўриб чиқган Кейтел уларнини Гитлернинг ўринбосари Ҳерманн Герингга юборишни таклиф қилди. Горинг эса ўз навбатида ушбу маълумотлардан Бломбергни истеъфога чиқариш учун фойдаланди[8].

Гитлер 1938-йилда Вермахт қўмондонлигини ўз зиммасига олди ва Уруш вазирлигини Қуролли Кучлар Олий қўмондонлиги (Оберкоммандо дер Wеҳрмачт) билан алмаштирди, унинг бошлиғи Кейтел эди[9]. Унинг тайинланиши натижасида Кейтел Германия уруш вазирининг мас’улиятини ўз зиммасига олди[9]. Расмий равишда Рейхсминистр этиб тайинланмаган бўлса-да, Кейтелга вазирлар маҳкамаси даражасидаги унвон берилди[10]. Кейинчалик Гитлер фон Бломбергдан (1938-йилда ишдан бўшатилганидан кейин унга ҳурмат юзасидан) унинг ўрнига кимни тавсия қилишини сўраганида, у ҳеч кимни таклиф қилмайди ва Гитлернинг ўзи бу ишни бажариши кераклигини айтган. Аммо у Гитлерга Кейтел (унинг куёвининг отаси бўлган) ҳақида „у менинг идорамни бошқарадиган одам“, дейди. Шунда Гитлер бармоқларини шақиллатиб қўяди ва „Мен излаётган одам айнан шу“, дейди. Шундай қилиб, 1938-йил 4-февралда Гитлер Қуролли Кучлар Бош Қўмондони бўлганида, Кейтел Бош штаб бошлиғи бўлди[4].

Лавозими кўтарилганидан кўп ўтмай, Кейтел Гитлерни фон Фрицч ўрнига Валтер фон Браухицҳни Армия бош қўмондони этиб тайинлашга ишонтирди[9]. Кейтел 1938-йил ноябрида Генералоберст (генерал-полковник) унвонига кўтарилган ва 1939-йил апрелида Гитлер томонидан „ Олтин партия“ нишони билан тақдирланган[11].

Кейтел (чапда) ва Германия олий қўмондонлигининг бошқа аъзолари Адолф Гитлер билан ҳарбий йиғилишда (тахминан 1940-йил).

Имкониятларни танқид қилиш

Фелдмаршал Эвалд фон Клейст Кейтелни Гитлерга нисбатан беғубор муносабати учун „Гитлернинг аҳмоқ издоши“ деб атаган. Унинг пахтақўювчилиги армияда яхши маълум эди ва у „ Лакаи тел“ лақабини олди, бу Лакаи (" Лакей „) сўзидан келиб чиққан ва унинг фамилиясининг давомидан ясалган лақаб эди[12][13]. Ҳерманн Горингнинг Кейтелни „фелдмаршал танасида сержант ақли“ деб таърифлаган. У Гитлернинг оғзи бўлиб ишлашга тайёрлиги учун ушбу лавозимга кўтарилган эди[14]. У ўз тенгдошлари томонидан „Никгесел“ лақабли Гитлернинг “кўр-кўрона садоқатли қурбақаси" сифатида танилган. Ўша даврда машҳур бўлган бошини чайқайдиган эшак — металл ўйинчоғи „Ниcкесел“ номи билан аталган. Уруш пайтида у Гитлернинг бошқа зобитларга қарата шундай дейди: (Герд фон Рундстедтнинг сўзларига кўра)

Биласизми, у кино бошловчиси миясига эга … (лекин у Армиядаги энг юқори даражага кўтарилган офицер) … чунки бу одам ит каби содиқдир“ (Гитлер айёр табассум қилади)[4].

Кейтел ақли чекланганлиги ва асабий мойиллиги туфайли манипуляцияга мойил эди. Гитлер унинг меҳнацеварлиги ва итоаткорлигини қадрлаган[15]. Бир куни Буркҳарт Мюллер-Ҳиллебранд Кейтел кимлигини сўради: буни билиб, у ўз бошлиғига салом бермаганидан даҳшатга тушди. Бироқ, Франц Холдер унга:

Хавотир олманг, бу шунчаки Кейтел

деди. Немис офицерлари уни доимий равишда четлаб ўтиб, тўғридан-тўғри Гитлерга боришарди[16][15].

Иккинчи жаҳон уруши

1939-йил 30-августда, Иккинчи жаҳон уруши бошланишидан олдин, Кейтел Гитлер томонидан „ҳарбий кабинет“ сифатида тузилган олти кишидан иборат бўлган Рейх мудофаа вазирлигининг аъзоси этиб тайинланди[17]. Франсия учун бўлган жангда Германия Франсияни олти ҳафта ичида мағлуб этганидан сўнг Кейтел Гитлерни „барча даврларнинг энг буюк саркардаси“ деб таърифлади[18]. Кейтел франсузлар билан сулҳ бўйича музокараларни олиб борди. 1940-йил 19-июлда «генералфелдмаршалл» (фелдмаршал) лавозимига кўтарилди[11].

Барбаросса операциясини режалаштириш, 1941-йилда Совет Иттифоқига бостириб кириш, Холдер томонидан шартли равишда 18-армиянинг Совет Иттифоқига қарши ҳужумкор позициясига қайта жойлаштирилиши билан бошланган[12]. 1940-йил 31-июлда Гитлер Кейтел, Холдер, Алфред Жодл, Эрич Раэдер, Браучицч ва Ханс Жесхоннекни ўз ичига олган йирик конференсия ўтказди ва унда бўлажак ҳужум ҳақида сўз юритилди. Гитлер уруш бўйича иўрганишларни якунлашни сўради[12] ва Георг Томасга иқтисодий масалалар бўйича иккита тадқиқотни якунлаш вазифаси қўйилди. Томас томонидан олиб борилган биринчи тадқиқот ёнилғи қуйиш ва каучук таъминоти билан боғлиқ жиддий муаммоларни батафсил баён қилди. Кейтел Томасга Гитлер буни кўришни истамаслигини айтиб, ушбу муаммоларни очиқчасига рад этди. Бу Томаснинг иккинчи тадқиқотига таъсир қилди. Унда ҳужум қилиш учун ёрқин тавсия берилган ва ушбу тадқиқот қалбакилаштирилган иқтисодий манфаатларга асосланган эди[12].

1943-йил январ ойида, Сталинградда якуний таслим бўлишдан олдин, Гитлер уруш иқтисодиёти ва ундан кўпроқ назоратни марказлаштиришга уриниш учун давлат вакиллари, Қуролли Кучлар Олий қўмондонлиги ва партия вакилларидан иборат уч кишилик қўмита тузишга рози бўлди. Қўмита аъзолари Кейтел, (ОКW бошлиғи) Ҳанс Ламмерс (Рейх канцлери бошлиғи) ва Мартин Борманн (партия канслери бошлиғи) эди. Тез орада «Дреиэрауссчуß» (Учлик қўмитаси) номи билан танилган қўмита 1943-йил январ ва август ойлари орасида ўн бир марта йиғилди. Бироқ, у жуда оз автономияга эга эди, Гитлер кўп қарорларни ўзи ҳал қиларди. Натижада ҳеч нарса ўзгармади ва Қўмита ўз аҳамиятини йўқотди[19].

Кейтел, 1945-йил 8/9-май, Берлинда Германия армиясининг таслим бўлиш шартларини имзолади.

Кейтел 1944-йил 20-июлдаги муваффақияциз фитнадан кейин муҳим рол ўйнади. У армиянинг " шарафли судида " қатнашди. Ушбу фитнада иштирок этган кўплаб офицерлар, шу жумладан дала маршали Эрвин фон Вицлебен, Роланд Фреислер машҳур халқ судига топширилди. Тахминан 7000 киши ҳибсга олиниб, уларнинг кўплари Гестапо томонидан қийноққа солинди ва 5000 га яқини қатл этилди[16].

1945-йил апрел ва май ойларида, Берлин жанги пайтида Кейтел Совет қўшинларини орқага қайтариш ва Берлинни озод қилиш учун қарши ҳужумга чақирди. Бироқ, бундай қарши ҳужумларни амалга ошириш учун немис кучлари етарли эмас эди. 30-апрелда Гитлер ўз жонига қасд қилганидан сўнг, Кейтел Буюк Адмирал Карл Дöнитз бошчилигидаги қисқа муддатли Фленсбург ҳукумати аъзоси сифатида қолди. Фленсбургга етиб келгач, Қурол-ярог 'ва уруш ишлаб чиқариш вазири Алберт Спеэр, Кейтел Гитлерга қандай лаганбардорлик қилган бўлса, Доницга ҳам худди шундай лаганбардорлик қилганини айтди. 1945-йил 7-майда Донитз номидан Алфред Жодл Германиянинг барча фронтларда сўзсиз таслим бўлиши ўғрисидаги ҳужжатни имзолади. Иосиф Сталин бу ишни ҳақорат деб ҳисоблади, шунинг учун 8-май куни Берлиннинг Карлшорст чеккасида иккинчи имзолаш маросими бўлиб ўтди. У ерда Кейтел Германиянинг таслим бўлиш тўғрисидаги ҳужжатини имзолади. Беш кундан сўнг, 13-май куни у АҚШ илтимосига биноан ҳибсга олинди ва Мондорф-лес-Баинсдаги Камп Ашканда сақланди[20]. Генерал Жодл 23-май куни Фленсбург ҳукумати якуний тарқатиб юборилгунга қадар ОКW бошлиғи лавозимида қолди.

Суд, ҳукм ва қатл

Вилгелм Кейтелнинг ҳибсга олинганлиги ҳақидаги ҳисобот 1945-йил июн

Урушдан сўнг Кейтел Халқаро Ҳарбий Трибуналга (ХҲТ) топширилди. У тўртта айблов бўйича: тинчликка қарши жиноятлар содир этиш учун фитна уюштириш, босқинчилик урушларини режалаштириш, бошлаш ва олиб бориш, уруш жиноятлари ва инсониятга қарши жиноятларда айбланди. Унга қарши ишларнинг аксарияти унинг аскарлар ва сиёсий маҳбусларни ўлдириш ёки " ўғирлаб кетиш " тўғрисидаги ўнлаб буйруқларга имзо қўйганига асосланган[21]. Судда Кейтел Гитлернинг кўплаб буйруқлари ноқонуний эканлигини билишини тан олди[22]. Уни адвакатлари у „раҳбар принсипи“ (Фюрерпринзип)га асосланиб ва Гитлерга содиқлик ҳақидаги шахсий қасамёдига мувофиқ шунчаки буйруқларни бажарган эди[14] деб уни ҳимоя қилишди.

ХҲТ бу ҳимояни рад этди ва уни барча айбловлар бўйича айбдор деб топди. Гарчи трибунал низомида „юқори буйруқлар“ни енгиллаштирувчи омил сифатида кўришга рухсат берилган бўлса-да, Кейтелнинг жиноятлари шунчалик даҳшатли бўлганидан, ҳукмни „юмшатишга ҳеч қандай асос йўқ эди“. ХҲТ унга қарши чиқарган ҳукмида шундай деб ёзган эди: „Бошлиқ буйруқлари, ҳатто аскарга ҳам, агар даҳшатли ва кенг қамровли жиноятлар онгли равишда, шафқациз ва ҳарбий баҳоналарсиз ёки асоссиз содир этилган бўлса, енгиллаштирилган ҳолда кўриб чиқилиши мумкин эмас“[21].

Трибунал олдида қилган баёнотида Кейтел шундай деди:

Бу ваҳшийликлар бирин-кетин, босқичма-босқич ва оқибатларини олдиндан билмасдан ривожланиб борар экан, тақдир ўзининг фожиали оқибатлари билан бирга ўзининг фожиали йўлида давом этди[23]

Кейтел ҳаракатларининг ҳарбий эмас, жиноий эканлигини таъкидлаш учун Иттифоқчилар унинг отиб ўлдириш ҳақидаги илтимосини рад этишди. Бунинг ўрнига у Нюрнберг қамоқхонасида осиб ўлдирилди[24].

Кейтелнинг жасади қатл қилинганидан кейин; бошини люк эшигига уриб олган жароҳатларига эътибор беринг.

Қатл куни Кейтел қамоқхона руҳонийси Генри Ф. Гереcкега шундай деган эди:

Сиз менга билганингиздан ҳам кўпроқ ёрдам бердингиз. Нажоткорим Масиҳ ҳар доим ёнимда турсин. Мен унга жуда муҳтожман.

Кейин у ўша куни қатл қилинди[25][26]. Кейтел Америка армияси сержанти Жон C. Вудс томонидан қатл этилган[27]. Унинг сўнгги сўзлари шундай бўлди:

Мен Қодир Тангрини немис халқига раҳм-шафқат қилишга чақираман. Мендан олдин икки миллиондан ортиқ немис аскари ватан учун ҳалок бўлди. Мен энди ўғилларимга эргашяпман — барчаси Германия учун[28][29]

Люк кичик бўлгани сабабли маҳбусларнинг бўйинларини қисилиб қоларди, буни Кейтел ва бошқа бир қанча маҳкумларнинг боши жароҳатланганидан билиш мумки эди. Кейтелнинг конвулсиялари[27] 24 дақиқа давом этган. Кейтел ва бошқа тўққизта қатл этилган кишининг жасадлари худди Ҳерманн Горинг сингари Остфридхофда (Мюнхен) куйдирилган ва уларнинг ҳоки Исор дарёсига сочилган[22].

Мерос

Қатл этилишидан олдин Кейтел инглиз тилида «Рейх хизматида» деб номланган хотираларини нашр этди. Кейинчалик у Валтер Горлиц томонидан «Фелдмаршал Кейтелнинг хотиралари» номи билан қайта таҳрирланган (ИСБН 978-0-8154-1072-0). Кейтелнинг кейинчалик инглиз тилида нашр этилган яна бир асари «Арденнес ҳужуми бўйича сўровнома» деб номланди[30].

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Эхеcутион оф Нази Wар Cриминалс“. фамоус-триалс.cом. Қаралди: 7-октабр 2021-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Митчам & Муэллер 2012.
  3. ↑ 3,0 3,1 Гоэрлитз 2003.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Маргаритис 2019.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Митчам Жр. 2001.
  6. ↑ Wҳеэлер-Беннетт 1980.
  7. ↑ Ҳилдебранд 1986.
  8. ↑ Ширер 1990.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Мегаргеэ 2000.
  10. ↑ „Нази Cонспираcй анд Аггрессион, Волуме ИВ, пп. 552-553, Доcумент 1915-ПС“. Оффиcе оф Унитед Статес Чиэф оф Cоунсел Фор Просеcутион оф Ахис Cриминалитй (1946). Қаралди: 22-апрел 2021-йил.
  11. ↑ 11,0 11,1 Wистрич 1982.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Стаҳел 2009.
  13. ↑ Кане 2004.
  14. ↑ 14,0 14,1 Wалкер 2006.
  15. ↑ 15,0 15,1 Шепҳерд 2016.
  16. ↑ 16,0 16,1 Туcкер 2005.
  17. ↑ Бросзат 1981.
  18. ↑ Кершаw 2001.
  19. ↑ Кершаw 2008.
  20. ↑ Кнопп 2001.
  21. ↑ 21,0 21,1 де Вабрес 2008.
  22. ↑ 22,0 22,1 Дарнстäдт 2005.
  23. ↑ Cонот 2000.
  24. ↑ Wилкес, Жр. 2002.
  25. ↑ Сервиcе. „Тҳе Странге Сторй Оф Тҳе Америcан Пастор Wҳо Министеред То Назис“ (инглизча). ҲуффПост (24-август 2014-йил). Қаралди: 5-август 2021-йил.
  26. ↑ Раилтон, Ничолас М. „Ҳенрй Гереcке анд тҳе Саинц оф Нуремберг“. Кирчличе Зеитгесчичте, вол. 13, но. 1, 2000, пп. 112-137. ЖСТОР, www.жстор.орг/стабле/43750887. Аccессед 8 Феб. 2021.
  27. ↑ 27,0 27,1 Зеллер Жр. 2007.
  28. ↑ Смитҳ 1946.
  29. ↑ Пипер 2007.
  30. ↑ Кеител 1949.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Wilhelm_Keitel" dan olindi