Ziyosfera

Winterthur jangi

Wинтертҳур жанги (27-май, 1799-йил) Франсуз инқилобий урушларининг бир қисми бўлган Иккинчи Коалиция уруши пайтида Данубе армиясининг элементлари (қисмлари) ва Габсбург армиясининг элементлари (қисмлари) ўртасидаги кечган муҳим жараён эди. Wинтертҳур шаҳри Швейсариядаги кичик шаҳар бўлиб, Зуричдан 18 километр шимоли-шарқда жойлашган. Еттита йўлнинг кесишмасида жойлашганлиги сабабли, шаҳарни ушлаб турган армия Швейсариянинг катта қисмига ва Рейн дарёсидан Германия жанубига ўтадиган нуқталарга киришни назорат қиларди. Иштирок этган кучлар кичик бўлса-да, австрияликларнинг франсуз қўшинларига 11 соатлик ҳужумини давом эттириш қобилияти Зурич шимолидаги тепаликда учта Австрия кучларининг бирлашишига олиб келди ва бир неча кундан кейин франсузларнинг мағлубиятига олиб келди.

Wинтертҳур жанги

Саналар 27-май, 1799-йил
Уруш ери Wинтертҳур, Зüрич, Сwитзерланд
Натижа Австрия ғалабаси
Рақиблар
Австрия
 FransiyaФрансия
Қўмондонлар
Фриэдрич Фреиҳерр вон Ҳотзе

Фриэдрич Жосепҳ

Fransiya Мичел Ней
Кучлар
8000 киши 7000 киши
Йўқотишлар
1000 киши ўлдирилган, яраланган ёки йўқолган 800 киши ўлдирилган, яраланган ёки йўқолган[1]

1799-йил май ойининг ўрталарига келиб, австрияликлар Швейсариянинг бир қисмини франсузлардан тортиб олишади. Ҳотзе ва граф Ҳеинрич вон Беллегарде қўмондонлиги остидаги кучлар франсузларни Гризонлардан сиқиб чиқаришди. Арчгерцог Чарлес қўмондонлиги остида Австриянинг асосий армияси Острач ва Стоcкач жангларида Жеан-Баптисте Жоурданнинг 25 000 кишилик Данубе армиясини мағлуб этганидан сўнг, Швейсариянинг Счаффҳаузен шаҳрида Рейн дарёсини кесиб ўтди ва Зурич атрофидаги текисликларда Ҳотзенинг ҳамда Науэндорф графи Фриэдрич Жосепҳнинг қўшинлари билан бирлашишга тайёрланади.

Франсиянинг Ҳелветия ва Данубе армиялари Андре Массена қўмондонлиги остида бу бирлашишни олдини олишга ҳаракат қилишади. Массéна Мичел Ней ва кичик аралаш отлиқ ва пиёда қўшинни Зуричдан Wинтертҳурга Ҳотзенинг кучларини тўхтатиш учун юборади. Кескин курашга қарамай, ҳар иккала томон ҳам кўп қурбонлар беришган бўлсада, австрияликлар франсузларни Wинтертҳур тоғларидан сиқиб чиқаришга муваффақ бўлишади. Июн ойининг бошида Габсбург қўшинларининг бирлашуви бўлиб ўтганидан сўнг, Арчгерцог Чарлес Зуричдаги франсуз позицияларига ҳужум қилади ва франсузларни Лимматдан ташқарига чекинишга мажбур қилади.

Урушдан олдинги вазият

Сиёсий ва дипломатик вазият

Дастлаб, Европа ҳукмдорлари Франсиядаги инқилобни улар аралашиши керак бўлмаган, балки франсуз қироли ва унинг фуқаролари ўртасидаги зиддият сифатида кўришади. Инқилобий риторика кучайиб борар экан, Европа ҳукмдорлари ўзларининг манфаатларини Лоуис ва унинг оиласи манфаатлари билан бирдек эълон қилдилар. Ушбу Пиллниц Декларацияси, агар қирол оиласига бирор нарса бўладиган бўлса, ноаниқ, аммо жуда жиддий оқибатларга олиб келиши билан таҳдид қилади.[2] Франсиянинг позицияси тобора қийинлашади. Халқаро муносабатлардаги муаммоларни мураккаблаштирган франсуз муҳожирлари аксилинқилоб учун ташвиқотни давом эттирдилар. 1792-йил 20-апрелда Франсия Миллий Конвенсияси Австрияга уруш эълон қилади. Биринчи Коалиция Урушида (1792-1798) Франсия у билан қуруқлик ёки сув чегараларини баҳам кўрадиган кўпгина Европа давлатларига, шунингдек, Португалия ва Усмонли империясига қарши чиқади. Коалиция кучлари Вердун, Кайзерслаутерн, Неэрвинден, Майнс, Амберг ва Вюрцбургда бир нечта ғалабаларга эришган бўлсада, Наполеон Бонапартнинг Италия шимолидаги саъй-ҳаракатлари Австрия кучларини ортга суради ва бу вазият Леобен тинчлиги (17-апрел, 1797-йил) тўғрисидаги келишувга ҳамда кейинчалик, Cампо Формио шартномаси(17-октябр, 1797-йил) билан якунланади.[2]

Шартнома тегишли томонлар ўртасида аниқ ҳудудий ва тўлов тафсилотларини ишлаб чиқиш учун учрашувлар ўтказишни талаб қиларди. Рейнландиянинг ўрталарида жойлашган кичик шаҳарча Растаттда чақирилган Конгресс тезда интрига ва дипломатик позициялар ботқоғида издан чиқади. Франсузлар кўпроқ ҳудуд талаб қиладилар. Австрияликлар эса белгиланган ҳудудларни беришни истамайдилар. Конгресс муаммоларини кучайтириб, Франсия ва Биринчи Коалиция иттифоқчиларининг аксарияти ўртасида кескинлик кучаяди. Фердинанд (Неапол қироли) Франсияга келишилган солиқларни тўлашдан бош тортади ва унинг фуқаролари бу рад этишдан кейин исён кўтаришади. Шундан сўнг Франсузлар Неаполни босиб олиб, Парфенопия Республикасини тузадилар. Швейсария кантонларида, Франсия Республикаси томонидан рағбатлантирилган республика қўзғолони Швейсария Конфедерациясининг ағдарилишига ва Ҳелветия Республикасининг барпо этилишига олиб келади.[2] Франсуз Директорияси австрияликлар яна бир уруш бошлашни режалаштираётганига амин эди. Дарҳақиқат, Франсия қанчалик заиф кўринса, австрияликлар, неаполликлар, руслар ва инглизлар бу имкониятни шунчалик жиддий муҳокама қилишарди.[3] Баҳорнинг ўрталарида австрияликлар Россия подшоси Павел билан келишувга эришдилар. Унга кўра Александр Суворов яна 60 000 аскар билан Италияда Австрияга ёрдам бериш учун нафақадан қайтарилади.[4]

1799-йилда урушнинг бошланиши

1799-йилда Франсуз Директориясининг ҳарбий стратегияси барча жабҳаларда ҳужум кампанияларини ўтказишга чақиради: марказий Италия, Шимолий Италия, Швейсария кантонлари, юқори Рейнландия ва Нидерландия. Назарий жиҳатдан, франсузларнинг умумий кучлари 250 000 кишилик қўшиндан иборат эди. Аммо бу жанг даласида эмас, балки қоғозда эди.[5] 1799-йил қиш тугаганда, генерал Жеан-Баптисте Жоурдан ва Данубе армиясининг қоғоз қуввати 50 000 кишилик, аммо ҳақиқий кучи 25 000 кишилик[6] қўшини 1-март куни Базел ва Кеҳл ўртасида Рейн дарёсини кесиб ўтади. Ушбу кесиб ўтиш расмий равишда Cампо Формио шартномасини бузади.[2] Данубе армияси Қора ўрмондан ўтиб, март ойининг ўрталарида Острач қишлоғи томонидан Швейсария Платосининг ғарбий ва шимолий чеккасида ҳужумкор позицияни ўрнатади.[7] Андре Массена ўзининг 30 000 кишилик қўшини билан аллақачон Швейсарияга бостириб кирган ва Чур даги Гризон Алпларига ҳамда Инн дарёси бўйидаги Финстермуэнзга муваффақиятли ўтиб олган эди. Назарий жиҳатдан, унинг чап қаноти Констанс кўлининг шарқий қирғоғида Пиэре Мариэ Бартҳелемй Ферино бошчилигидаги Жоурданнинг ўнг қанот қўшинлари билан боғланиши керак эди.[5]

Австрияликлар ўз қўшинларини Тиролдан Данубегача бўлган чизиқда тўплаган эдилар. 46 000 кишилик куч граф Ҳеинрич вон Беллегарде қўмондонлиги остида Тирол мудофаасини ташкил этарди. 26 000 кишидан иборат яна бир кичик Австрия кучлари Фриэдрич Фреиҳер вон Ҳотзе қўмондонлиги остида Ворарлбергни қўриқлаган. Австриянинг асосий армияси — Арчгерцог Чарлес қўмондонлиги остида 80 000 га яқин қўшин — Лехнинг шарқий томонидаги Бавария, Австрия ва Залсбург ҳудудларида қишлашди. Острач (21 март) ва Стокач (25 март) жангларида Австриянинг асосий кучи Данубе армиясини Қора ўрмонга қараб чекинишга мажбур қилади. Чарлес Швейсариянинг Шаффҳаузен шаҳрида юқори Рейн дарёсини кесиб ўтишни режалаштирган эди. Фриэдрич Фреиҳер вон Ҳотзе ўз кучларининг бир қисмини (тахминан 8000) ғарбга олиб келди, қолган қисмини эса Ворарлбергни ҳимоя қилиш учун қолдирди. Шу билан бирга, Науэндорф графи Фриэдрич Жосепҳ Австриянинг асосий кучларининг чап қанотини Эглисау томонидан Рейн бўйлаб олиб келди. Улар Австриянинг асосий армияси билан бирлашишни, Зуричнинг шимолий кириш нуқталарини назорат қилишни ва Массена билан жангга киришишни режалаштирдилар.[8]

Май ойининг ўрталарига келиб, франсузларнинг руҳияти паст эди. Улар қўшимча кучлар билан тўлдирилган бўлишларига қарамай Острач ва Стоcкачда даҳшатли йўқотишларга дуч келишди. Данубе армиясининг икки юқори мартабали офицери Чарлес Матҳиэу Исидоре Деcаэн ва Жеан-Жосепҳ Анге дъҲаутпоул ўзларининг катта офицерлари Жоурдан томонидан тан олинган ножўя ҳатти-ҳаракатларда айбланиб, ҳарбий судга тортилдилар. Жеан-Баптисте Бернадотте ва Лаурент де Гоувион Саинт-Cйр касал эдилар ёки соғликларини тиклаш учун армия лагерларини тарк этганликларини даъво қилишарди. Массенанинг кучлари Фелдкирчда Ҳотзе қўшини томонидан қайтарилди ва ортга қайтишга мажбур бўлди ва ЛеCоурбенинг Тиролдаги Беллегарденинг австриялик кучларига қарши тура олмагани Массенанинг жанубий қанотини, шунингдек, марказий ва шимолий қанотларини орқага тортиб олишга мажбур қилди. Мақсад қанотларда чекинаётган қўшинлар билан алоқа қила олиш эди. Шу нуқтада, шунингдек, Швейсария яна қўзғолон кўтарди, бу сафар франсузларга қарши ва Зурич Массéна эгаллаши мумкин бўлган охирги ҳимоя позициясига айланди.[5]

Элггда Ҳотзе ўзининг олдинги постларини ўрнатади. Қишки қорлар эриб кетган бўлсада, ер ҳали ҳам ҳўл эди ва сойлар ҳали ҳам тўлиқ баҳор оқимида эди.

Етакчилик

Острач ва Стокачдаги жанглардаги мағлубиятлардан ва Данубе армиясининг Қора ўрмонга чекинишидан сўнг, Франсуз Дирексияси 1799-йил апрел ойида Жеан-Баптисте Жоурданни лавозимидан бўшатди ва Ҳелветия армиясига ҳам, Данубе армиясига ҳам қўмондонлик қилишни Андре Массенага топширди. Зуричга шимолий йўлни ҳимоя қилиб, Массена ўзида мавжуд бўлган энг яхши қўмондонларни тўплади. Охир-оқибат, бу қўмондонларнинг учтаси Франсиянинг маршали ва бўлинманинг ишончли генерали Тҳарреау бўлади.[1]

Франсузларнинг аҳволи оғир эди. Улар нафақат жануби-ғарбий Германияда мағлуб бўлгандилар, балки афсонавий Александр Суворов у ердаги коалиция кучларига қўмондонлик қилиш учун 60 000 нафар руслар билан Италия шимолига йўл олган эди. Гризонларда 20 000 кишидан иборат бўлган қўшин билан граф Ҳеинрич Беллегарде Массенанинг кучини Италиядан ҳар қандай ёрдамдан самарали равишда ажратиб қўйди. Энг қўрқинчлиси, Арчгерцог Чарлеснинг асосий қўшини бир кундан камроқ вақт талаб қиладиган масофа ичида эди. Чарлес армиясининг ҳажмининг катталиги билан ҳам Массенани ўраб олиши мумкин бўлибгина қолмай, агар Массена ғарбга чекинса, Чарлеснинг позицияси унинг Франсия томон чекиниш йўлини кесиб қўяр эди. Массена, агар Чарлеснинг Науэндорф қўмондонлиги остидаги чап қаноти шарқдан келаётган Ҳотзенинг кучи билан бирлашса, Чарлес ҳужум қилишини ва уни Зуричдан сиқиб чиқаришини билар эди.[8]

Австрия кучларининг бундай бирлашишига йўл қўймаслик учун Массена Wинтертҳурда марказлашган олдинги чизиқни тажрибали Жеан Виcтор Тҳарреаунинг умумий қўмондонлиги остида ўрнатади. Франсуз қўшинлари нотекис ярим доира шаклида жойлашган бўлиб, унинг марказий қисмини Wинтертҳур ташкил қилган. Wинтертҳур бригадаларининг қўмондонлиги энг муҳими эди. Агар марказ ўз ўрнини ушлаб тура олмаса, қанотлар яккаланиб, тор-мор келтириларди. Массена 1799-йил 27-майда Wинтертҳурга янги лавозимга тайинланган бўлинма генерали Мичел Нейни марказга қўмондонлик қилиш учун юборади.

Formal full-length portrait of Masséna in dress military uniform, comprising white breeches with knee length black boots, dark cutaway coat with high collar and gold embroidery, a red shoulder sash and gold waist sash. He wears a large star of honour on his breast. He is a tall dark man with a long face and thick eyebrows. He looks quizzically at the observer and holds a marshal’s baton, and sabre.
Андре Массена шимолий Швейсариядаги франсуз кучларига қўмондонлик қилган.
Мичел Ней (расмда) ва Wинтертҳурда туғилган Жеан-де-Диэу Соулт ўртасидаги рақобат Наполеон урушлари давомида давом этди.
Formal full-length portrait of a Tharreau in uniform, in a rocky landscape. He is a short, solidly built man with a round face and alert dark eyes. His pale skin contrasts with his black curly hair and heavy cheek whiskers. He looks out of the picture to the left while gesturing backward with his right hand. He holds a sword in his left hand.
Жеан Виcтор Тҳарреау Wинтертҳур яқинидаги франсуз ҳужум чизиғига қўмондонлик қилди ва Соултга Нейнинг шаҳар мудофаасини қўллаб-қувватлашни буюрди.
Formal full-length portrait of Soult in uniform, in a coastal landscape with military barracks and beacon post. He is a sturdily built man with swarthy skin, short black hair, a cleft chin and prominent ears. Both his facial expression and his stance express arrogance. He holds a marshal’s baton and hat.
Жеан-де-Диэу Соултнинг (расмда) Нейга ёрдам беришдан бош тортиши франсузларни ғалабадан ва охир-оқибат шаҳардан маҳрум қилди.

Массена Нейни Швейсариянинг марказий қисмидаги Cлауде Леcоурбе қўшинларининг ташқи постига қўмондонлик қилишдан орқага қайтарди ва унга янги, ўз унвонига мосроқ вазифа берди. Ней отлиқ офицерларга хос бўлган жасорат билан ва шуҳрат билан келади, аммо аралаш кучларни бошқаришда минимал тажрибага эга эди. Ўзини исботлаш учун қайғурган, лекин протоколлардан хабардор бўган Ней Тҳарреаунинг штаб-квартирасига шошилган эди, лекин буйруқни қабул қилишдан олдин хизмат мактубларини кутишга мажбур бўлади. Бу мактублар 25-май куни етиб келади. Wинтертҳурдаги қўшинлар таркибига Доминиқуэ Мансуй Рогет бошчилигидаги тўртта баталондан иборат бригада, Тҳеодоре Махиме Газан бошчилигидаги заиф бригада ва Фредериc Ҳенри Wалтҳер бошчилигдаги отлиқлар бригадаси кирарди.[9]

Half-length oil portrait of the Archduke Charles by Georg Decker. Charles wears a white high-collared military jacket of the Austrian army and has a red and white sash over his right shoulder. He wears two decorations, a cross on his breast and another medal at his neck. He has a long fleshy face, short brown hair, and light eyes, and gazes calmly towards the viewer. His arms are folded across his chest.
Муқаддас Рим императорининг укаси Арчгерцог Чарлес Рейн дарёсини кесиб ўтди ва Сюрихда франсузларга ҳужум қилишдан олдин Ҳотзенинг келишини кутди. Георг Деcкер томонидан ишланган портрет
Miniature portrait of Hotze. He has white hair and dark eyebrows, a large nose and prominent chin. He wears a cross of honour on a ribbon of the Austrian colours around his neck and passed through a buttonhole of his civilian jacket.
Швейсарияда туғилган Ҳотзе франсузларни Wинтертҳурдан қувиб чиқарди, кейинчалик июн ойининг бошларида Массенани ва унинг қўшинини Зуричдан таъқиб қилишда муҳим рол ўйнади.
Engraved reproduction of a formal portrait of Bellegarde. He is an elderly man with wispy grey hair and long eyebrows, bony features and an imperious expression. He wears military uniform and numerous decorations. His gloved hands are folded over the hilt of a sword.
Саксон графи Ҳеинрич Беллегарде жанубий ва шарқий ўтишларни франсузлардан қўриқлаган.
A full-length portrait of Alexander Suvorov. He is shown as a dynamic elderly man with aquiline features, windblown hair and eyebrows that are raised quizzically. He wears a military cape and clasps his sword hilt.
Австриянинг янги иттифоқчиси Александр Суворов Италия шимолидаги 60 минг рус қўшинига қўмондонлик қилган.

Ней сингари, Австриялик қўмондон Фриэдрич Фреиҳер вон Ҳотзе ҳам отлиқ офицер эди. Нейдан фарқли ўлароқ, у катта дала тажрибасига эга эди. Швейсарияда туғилган Ҳотзе 1758-йилда Wüрттемберг герцогининг ҳарбий хизматига кирган ва Риттмеистер, яъни отлиқлар капитанлигигача кўтарилган. У Етти йиллик урушда қисқа муддат қатнашган, аммо ҳеч қандай жанг кўрмаган. Кейинчалик Рус-Турк урушида (1768-74) рус армиясида хизмат қилган. Австрия комиссияси билан у Габсбург император армиясига қўшилади ва Бавария ворислиги учун қисқа урушда (1778-79) хизмат қилади. Биринчи коалиция урушидаги, хусусан, Wüрзбург жангидаги ҳаракатлари унга Арчгерцог Чарлеснинг ишончини қозонтиради ва Чарлеснинг акаси, Муқаддас Рим императори Франcис ИИ томонидан зодагонлар даражаларига кўтарилади.

Жараён

Науэндорф қанотининг бир қисми Штайн (Рейндаги) ва Эглисауда Рейн дарёсини кесиб ўтади ва 26-майга келиб Анделфингенга етиб келади ҳамда Чарлеснинг асосий армияси билан алоқа ўрнатади.

Дастлабки вазият

1799-йил 22-майда Науэндорф графи Фриэдрич Жосепҳ Констанз, Штайн ва Эглисауда Рейн бўйлаб қўшиннинг катта қисмини бошқарди. Ҳотзенинг қўшинлари Рейн дарёсини ҳали ҳам тоғ оқими бўлган шарқидан кесиб ўтиб, Гризонлардан Тоггенбургга ўтиб, Зурич томон ҳаракатланарди.[10]

Бу икки куч Арчгерцог Чарлеснинг 100 000 лик қўшини билан қўшилишига йўл қўймаслик учун, 22-май куни Массена ва Данубе армиясининг 23 000 лик қўшини Зуричдан Wинтертҳур йўналиши бўйича юришди.[10] Wинтертҳурдан ўтиб, улар яна 14 километр йўлни босиб ўтишди шимоли-шарқда, 25-майда Фрауэнфелдда икки қўшин тўқнашди. Деярли тўртга бир фарқ билан камчилик бўлган Ҳотзенинг кучи франсузлар томонидан қаттиқ талон-торож қилинади. Ҳотзенинг 750 нафар одамлари ўлдирилган ёки яраланган ва 1450 киши қўлга олинганеди. Бундан ташқари, Ҳотзе иккита қурол ҳам йўқотади. Унинг буйруқ бўйича иккинчи қўмондони, генерал-маёр Чристопҳ Карл вон Пиаcсек жанг пайтида яраланади ва кейинроқ олган жароҳатларидан вафот этади.[1] Франсуз қўшинларининг устунлигига қарамай, Ҳотзе ўз кучини жангдан чиқариб олиб, франсуз позицияси атрофида маневр қилади ва Wинтертҳур йўналиши бўйлаб қочиб кетади.[10]

Бу пайтда, 26-майга келиб Науэндорф Анделфинген яқинида лагер қуради ва Австриянинг асосий кучлари билан алоқани тиклайди. Науэндорф билан бирлашган Арчгерцог Чарлес Зуричда франсузларга ҳужум қилишдан олдин шарқдан келадиган Ҳотзенинг кучини кутади. Ўша куни кечқурун Ҳотзе Фрауэнфелд ва Ҳüттwилен ўртасида лагер қуради. Науэндорф позициясидан тахминан 10 километр жануби-шарқда жойлашиб, ўзининг олдинги постларини Wинтертҳурдан атиги 9 километр шарқда бўлган Исликон ва Элгггача жўнатади.[11]

Тўқнашув

Ҳотзе қўшинлари эрталаб Wинтертҳурнинг чеккасига етиб келишади ва дарҳол Нейнинг позициясига ҳужум қилишади. Пешингача унинг қўшинлари сариқ ранг билан белгиланган Науэндорф ва Арчгерцог Чарлес қўшинларига қўшилади.

27-май куни эрталаб Ҳотзе ўз кучларини учта устунга йиғади ва Wинтертҳур томон юриш бошлайди. Унга қарши Мичел Ней, ўзининг янги қўмондонлик қилаётган 3000 кишилик бўлинмасини Обер-Wинтертҳур (шаҳардан 6 километр шимолида) деб аталувчи паст-баландликлар ҳалқаси атрофида жойлаштиради., яъни 6 га яқин паст ётган тепаликлар ҳалқаси атрофида жойлаштиради.[11]

Унга яқинлашаётган Австрия кучларининг катталигини ҳисобга олиб, Ней Wинтертҳурга чекинишни режалаштиради. У бу ҳаракатни амалга оширишдан олдин, олдинга чизиқнинг умумий қўмондони Жеан Виcтор Тҳарреау ўз позициясига юрди ва Жеан-де-Диэу Соултнинг бўлинмасини юбориб, Нейни қўллаб-қувватлашини айтди. Ней буни бутун олд чизиғи бўйлаб туриши кераклигини ва у изоляция қилинмаслигини англатади деб тушунди. Унинг кичик кучлари Соулт бўлинмасидан қўшимча кучларни оларди. Шундай қилиб, Ней Газан қўмондонлиги остидаги энг заиф бригадани Фрауэнфелд томон узоқ водий бўйлаб ҳаракатланишни буюрди ва Рогет қўмондонлиги остидаги бошқа бригадага Австриянинг қанотли маневрларини олдини олиш учун ўнг томонга ўтишни буюрди.[11]

Тонг ўрталарида Ҳотзенинг илғор қўриқчилари дастлаб Рогет бригадасидан, сўнгра деярли дарҳол Газандан мўтадил франсуз қаршилигига дуч келади.[9] Австриянинг олдиндаги қўшинлари Газаннинг кучсиз бригадасини тезда босиб олди ва Исликон қишлоғини ўраб турган ўрмонларни эгаллаб олди. Исликондан ғарбда жойлашган Гундесчwил, Счоттикон, Wиэсенданген ва Стоген қишлоқларини назоратга олганидан сўнг Ҳотзе ўзининг иккита бўлинмасини Франсуз фронтига қаратиб қўйди, учинчиси эса Ней кутганидек[9], франсузларнинг ўнг томонига бурилди.[11]

Тонг ўрталарида Ней Газан бригадаси билан олдинга қараб ҳаракат қилади ва душманнинг ўзига қараб келаётганини кўради. Ҳали ҳам Соултнинг қанотларда ёрдамга келишини кутган ҳолда, Ней уч кун олдин Фрауэнфелдда Массена қўшинлари Ҳотзе қўшинига зарба берганидек осон ғалабани кутган эди. У Ҳотзенинг Wинтертҳур шимолидаги чорраҳани ҳимоя қиладиган 8000 кишилик қўшини борлигини ҳали англамаган эди.[9] Ней кўпроқ одамларини олдинга олиб келади ва Австриянинг чап қанотига қарши ҳаракат қилади. У Австрия кенглигида от билан ерга тушади. Оти ўлдирилади ва Ней тиззасидан жароҳат олади. У ярасини боғлаб, бошқа отни чақиради ва яна жангга киришади.[11]

Австрия (сариқ) ва Франсия (қизил) армиялари Зурич шаҳрининг асосий чорраҳаларини эгаллаб олиш учун жойлашишади.

Ней эндиликда иккита муаммога дуч келади: у Соултнинг қўллаб-қувватловчи кучлари ҳар иккала қанотдан тезлик билан келишини кутади ва австрияликлар тўғридан-тўғри унинг маркази томон куч билан келганини билмас эди.[9] Гарчи Рогет бригадаси австрияликларнинг қанот позицияни қўллаб-қувватлашига йўл қўймаслик учун етарлича кучли бўлса-да, Газан бригадаси Австриянинг устун қўшинига қаршилик кўрсатиш учун жуда заиф эди, чунки Ҳотзе қўшинлари олдинга силжишда давом этиб, жангга киришишда давом этарди.[11]

Рейн ирмоғи бўлган Тöсс жанг майдонининг асосий қисмидан ўтган. Дарё бўйлаб кўприкни ушлаб туриш франсузлар учун имконсиз бўлиб чиқади, аммо тўплардан отиш австрияликларнинг кесиб ўтишни ҳам имконсиз қилади.

Ниҳоят, Соулт келмаслигини қабул қилган Ней ўз позициясини сақлаб қолишга умид қила олмагани каби австрияликларни ҳам орқага силжитишга кўзи етмайди. У Wинтертҳурга чекиниши керак деган хулосага келади. Чекинишни қўриқлаш учун у Wалтҳер ва унинг отлиқ қўшинларига Стиэг кўприги тепасида жойлашган Тöссда жойлашишни буюради.[11] У ердан отлиқлар тартибли чекинишни ҳимоя қилишлари мумкин эди. Тоссни тўйдирадиган лойқа дарё ўртасида Ней Тосс қишлоғини ва тепаликлар тизмасига олиб борадиган йўлни қўриқлайдиган иккинчи отрядни жойлаштиради ва у ерга бир нечта тўп қўяди. Унинг орқа қўриқчиси тоғ тизмасидан австрияликларнинг олд қисмига ўз артиллериясидан зарба бериши мумкин эди.[9]

Wалтҳер учун кўприкдаги вазият Нейнинг кучларини Wинтертҳурга ўтказгунча ҳимоялана оладиган бўлиб кўринди. Лекин Австриянинг унинг ҳимоясига зарба берган кучлари шиддатли жангдан сўнг 90 дақиқада ҳимоя чизиғини ёриб ўтишади.[11] Аммо шу ерда австрияликларнинг олдинга шилжиши тўхтаб қолади. Ҳотзенинг аскарлари Wалтҳернинг аскарларини кўприкдан узоқлаштирган бўлсаларда, уларнинг ўзлари кўприкдан ўта олмайди. Нейнинг орқа қўриқчиси тоғ тизмасидан туриб, кўприкдан ўтиб тепаликка кўтарилишга уринган австрияликларни тўплардан ўққа тутиб турарди. Ҳотзе ўз одамларини тўғридан-тўғри тўпдан отилаётган ўқларга тутиш беришнинг бефойдалигини тан олиб, унинг ўрнига уларни барқарор мушкетёрлар тўқнашувига буюради. Бу ҳаракат самарали бўлади, чунки Ней яна жароҳат олади. Бу сафар чап қўлидан ва иккинчи оти ҳам ўлдирилади. У Газанга қўмондонликни топширади ва Газан позициядан чиқиб кетишни давом эттиради.[9]

Арчгерцог Ҳотзенинг Wинтертҳур чорраҳаларини қўлга олишдаги муваффақияти ҳақида эшитгач, у ўз қўшинларини Науэндорфнининг қўшинларини кўпайтиришга ва Wинтертҳурнинг 7 километр шимолий-ғарбида жойлашган Нефтенбач қишлоғи ва атрофини эгаллашга йўналтиради.[1] Франсуз олд чизиғининг бир қисми сифатида Нефтенбачни қўриқлаётган Ниcолас Оудинот ва унинг одамлари куннинг кўп қисмида қишлоқни ушлаб туришади, лекин тушдан кейин Пфунгенгача 4 километр чекинишга мажбур бўлади. Унинг у ердаги позициясини ҳимоя қилиш мумкин эмас эди ва у Зуричнинг чеккасигача ортга қайтарилади. Нефтенбачни эгаллаган Чарлес Ней кучлари ва Ҳотзенинг қанотлари ўртасида катта қўшинлар гуруҳини жойлаштиради ва франсузларни Зуричга томон чекинишга мажбур қилади. Тҳарреау Тосс атрофида маневр қилиб, ўзининг олдинги чизиғини тиклашга ҳаракат қилади, аммо Массена Зурич ва Нефтенбач ўртасида умумий дуч келишни хоҳламайди, на у ерда ва на у вақтда. Швейсария ва Данубе қўшинлари Чарлесга қарши қўйишга тайёр эмас эди. Массенанинг кучлари Чарлеснинг бутун армиясига қарши туриш учун зарур бўлган миқёсдаги жангга тайёр эмас эди ва у Австриянинг яқинлашиб келаётган ҳужумига қарши чизиқ ўрнатиш учун Зурич томонидан ҳимояга муҳтож эди. Охир-оқибат, Тҳарреау бутун олдинга чизиқ билан Зуричга чекинади. Тўқнашув умумий 11 соат давом этган.[11]

Жанг натижаси

Ҳотзенинг кучи нисбатан катта йўқотишга учрайди. 8000 кишидан 1000 киши (12,5 фоиз) ўлдирилган, яраланган ёки бедарак йўқолган эди. Аммо унинг йўқотишлари Нейнинг йўқотишларига (7000 аскаридан 800 нафари (11,5 фоиз) ўлдирилган, ярадор ёки бедарак йўқолган) таққосланарли эди.[1] Энг муҳими, Ҳотзе нафақат франсузларни Wинтертҳурдан ортга қайтаришга, балки ўз кучларини Науэндорф ва Чарлес билан бирлаштиришга ҳам муваффақ бўлади. Бирлашган Австрия кучлари Зуричдаги Массенанинг позициялари атрофида ярим доира бўйлаб жойлашади.[11]

Франсузлар учун, Фрауэнфелддаги муваффақиятларига қарамай, жараён муваффақиятли бўлмаган эди. Тўқнашувда Ней етарлича яраланган, дарҳол таътилга чиқган ва 22-июлгача ҳаракат ва қўмондонликдан ташқарида қолган эди.[9] Жангнинг ўтказилиши, шунингдек, франсуз қўмондонлик тизимининг заифлигини кўрсатади. Бунда юқори мартабали офицерлар, бу ҳолда Соулт ва Тҳарреау ўртасидаги шахсий адоват ва рақобат франсуз ҳарбий мақсадларига путур етказади. Тҳарреау охир-оқибат Соултни итоацизликда айблайди. Соулт ўз бўлинмасини Нейнинг қанотларига ўтказиш тўғрисидаги аниқ ва тўғридан-тўғри буйруқларига қарамай, Нейга ёрдамга боришни қатъиян рад этади.[11]

Бундан ташқари, франсузлар австрияликларнинг қатъиятлилиги ва ҳарбий маҳоратини хавфли равишда паст баҳолайдилар.[9] Оқ халатлилар (франсузлар австрияликларни шундай атаганлар) франсузлар ўйлаганидан кўра анча яхши аскарлар эдилар ва Острач, Стокач ва Wинтертҳурдаги воқеаларга қарамай, франсузлар бу нотўғри қарашда давом этадилар. Бу 1809-йилга қадар, яъни Асперн-Эсслинг жанги ва Wаграм жангларидан бир неча ҳафта ўтиб Наполеонни Австрия ҳарбийлари ҳақидаги фикрини қайта кўриб чиқишга мажбур қилгунга қадар ўзгармайди.[12]

Ниҳоят, Wинтертҳурдаги жанг Зуричдаги ғалабага имкон берди. Австрия қўшинлари Зуричнинг ғарби, шимоли ва шарқида бирлашганидан сўнг, Чарлес Зуричдаги Массенанинг позицияларига ҳужум қилиш учун етарлича устун кучга эга эканлигига қарор қилади.[2] Суворов қўмондонлик қилган ва Италиядаги тоғларда жойлашган Австриянинг бошқа корпусисиз унинг бирлашган ҳужумни ривожлантириш стратегияси бутунлай мумкин эмас эди. Бу Массенанинг Зуричдаги қўмондонлигининг яқин атрофини ўраб олишига имкон яратиб, франсузларнинг позициясини чидаб бўлмас ҳолга келтирарди.[5] Шунга қарамай, Биринчи Зурич жангида (4-7 июн, 1799-йил) Австрия армияси франсузларни Зурични тарк этишга мажбур қилади. Массéна Лиммат бўйлаб чекинади ва у ерда шаҳарга қараган паст-баланд тепаликларда мудофаа позициясини ўрнатади ҳамда шаҳарни қайтариб олиш имкониятини кутади.[2]

Манбалар

[10]. [9]. [2]. [13]. [14]. [3]. [15]. [16]. [12]. [17]. [18]. [19]. [20]. [8]. [5]. [7]. [4]. [21]. [11]. [1]. [6].

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Смитҳ, Дигбй. Тҳе Греэнҳилл Наполеониc wарс дата боок. Лондон: Греэнҳилл Боокс, 1998. ИСБН 1-85367-276-9. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Бланнинг, Т. C. W.. Тҳе Френч Револутионарй Wарс, 1787-1802. Лондон: Арнолд, 1996. ИСБН 0-340-56911-5. Қаралди: 11-июн 2022-йил. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Галлаҳер, Жоҳн Г.. Наполеон'с энфант террибле : Генерал Доминиқуэ Вандамме. Тулса: Университй оф Оклаҳома Пресс, 2008. ИСБН 978-0-8061-3875-6. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Сеатон, Алберт. Тҳе Аустро-Ҳунгариан армй оф тҳе Наполеониc wарс;. Лондон: Оспрей Публишинг, 1973. ИСБН 978-0-85045-147-4. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Родгер, А. Б.. Тҳе Wар оф тҳе Сеcонд Cоалитион: А стратегиc cомментарй. Охфорд: Cларендон Пресс, 1964. Қаралди: 11-июн 2022-йил. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Ёунг, Жоҳн Д.Д.. А Ҳисторй оф тҳе Cомменcемент, Прогресс, анд Терминатион оф тҳе Лате Wар бетwеэн Греат Бритаин анд Франcе wҳич cонтинуэд фром тҳе фирст дай оф Фебруарй 1793 то тҳе фирст оф Оcтобер 1801, Волуме 2, Эдинбург: Турнбулл, 1802. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Гунтҳер, Ротҳенберг Э.. Наполеон'с Греат Адверсарй: Арчдуке Чарлес анд тҳе Аустриан Армй 1792-1914. Строуд (Глоccестер): Спеллмоунт, 2007 — 74-бет. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Пҳиппс, Рамсей Wестон. Тҳе Армиэс оф тҳе Фирст Френч Републиc. Волуме 5: "Тҳе армиэс оф тҳе Рҳине ин Сwитзерланд, Ҳолланд, Италй, Эгйпт анд тҳе cоуп д'этат оф Брумаире, 1797–1799". Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 1939. 
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 Аттеридге, Андреw Ҳиллиарде. Тҳе бравест оф тҳе браве, Мичел Ней: маршал оф Франcе, дуке оф Элчинген. Неw Ёрк: Брентано, 1913. Қаралди: 11-июн 2022-йил. 
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Алисон, Арчибалд. Ҳисторй оф Эуропе фром тҳе фалл оф Наполеон ин 1815 то тҳе аccессион оф Лоуис Наполеон ин 1852. Неw Ёрк: Ҳарпер & Бротҳерс Публишерс, 1855. 
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 Шадwелл, Лаwренcе. Моунтаин wарфаре иллустратед бй тҳе cампаигн оф 1799 ин Сwитзерланд: беинг а транслатион оф тҳе Сwисс нарративе, cомпилед фром тҳе wоркс оф тҳе Арчдуке Чарлес, Жомини, анд отҳер .... Лондон: Ҳенрй С. Кинг, 1875. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Ҳиcкс, Петер „ТҲЕ БАТТЛЕ ОФ АСПЕРН/ЭССЛИНГ“. www.наполеон.орг. НАПОЛЕОН.орг. Қаралди: 13-июн 2022-йил.
  13. ↑ Бодарт, Гастон. Лоссес оф лифе ин модерн wарс, Аустриа-Ҳунгарй: Франcе.. Охфорд: Cларендон Пресс, 1916. 
  14. ↑ Эберт, Женс-Флориан „Диэ Öстерреичисчен Генерäле 1792-1815“. www.наполеон-онлине.де. Қаралди: 13-июн 2022-йил.
  15. ↑ Ҳоллинс, Давид. Аустриан Cоммандерс оф тҳе Наполеониc Wарс, 1792–1815. Лондон: Оспрей, 2004. 
  16. ↑ Жоурдан, Жеан-Баптисте. А Мемоир оф тҳе оператионс оф тҳе армй оф тҳе Данубе ундер тҳе cомманд оф Генерал Жоурдан, такен фром тҳе манусcрипц оф тҳат оффиcер. Лондон: Дебретт, 1799. 
  17. ↑ Ҳуг, Лена; Стеад, Ричард. Сwитзерланд. Неw Ёрк: Г. П. Путнам'с Сонс, 1902. 
  18. ↑ Кессингер, Роланд „Ордер оф баттле Оф тҳе Френч Армй оф тҳе Данубе,“. wеб.арчиве.орг. 2010-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-июн 2022-йил.
  19. ↑ Кудрна, Леополд; Дигбй, Смитҳ. А биограпҳиcал диcтионарй оф алл Аустриан Генералс ин тҳе Френч Револутионарй анд Наполеониc Wарс, 1792–1815. Пиаcсек, 2008. Қаралди: 13-июн 2022-йил. 
  20. ↑ Петер, Армин. Ривер Фрагментатион анд Cоннеcтивитй Проблемс ин Сwисс Риверс; Тҳе Эффеcт он тҳе Фиш Cоммунитиэс. Кастаниэнбаум, Сwитзерланд: ЭАWАГ, Лимнологиcал Ресеарч Cентер, Сwисс Федерал Институте фор Энвиронментал Сcиэнcе анд Течнологй, 1999-2000. 
  21. ↑ Сениор, Террй Ж.. Тҳе Топ Тwентй Френч Cавалрй Cоммандерс: Но. 5 Генерал Cлауде-Пиэрре Пажол. Пиаcсек, 2008.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Winterthur_jangi" dan olindi