Xalil Rahmatullin

Халил Раҳматуллин
Файл:Рахматулин ХА.жпг
Таваллуди	23-апрел 1909-йил Тўқмоқ, Қирғизистон
Вафоти	10-январ 1988-йил(1988-01-10) (78 ёшда) Тошкент, ЎзССР
Истиқомат жойлари	Тошкент, Москва
Фуқаролиги	СССР
Соҳаси	Аэродинамика, тўлқинлар динамикаси
Иш жойлари	Машинасозлик марказий илмий-тадқиқот институти
Таълими	Москва давлат университети
Академик раҳбарлари	Ф. И. Франкл
Машҳур шогирдлари	Р. И. Нигматуллин, Й. А. Демянов, В. В. Лунёв, А. М. Аллавердиев
Машҳур ишлари	Раҳматуллин тўлқинлари
Мукофотлари

Халил Аҳмедович Раҳматуллин (1909-йил 23-апрел, Тўқмоқ, Қирғизистон – 1988-йил 10-январ, Тошкент, ЎзССР) – механика соҳасидаги олим. Ўзбекистон Фанлар академияси академиги (1947), Ўзбекистон ва РСФСР да хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1959, 1967). Меҳнат Қаҳрамони (1979), физика-математика фанлари доктори (1943), профессор (1943). Москва университетини тугатган (1934). Шу институтда аэродинамика лаборатория (1937—1952), газ ва тўлқинлар динамикаси кафедраси мудири (1952—1988). Ўзбекистон Фанлар академияси президиуми аъзоси ва техника фанлари бўлими раиси (1947—1952).

Ўзбекистонда кўп фазали муҳитлар гидродинамикаси илмий мактаби асосчиси. Асосий илмий ишлари эластик ва эластикпластик муҳитларда тўлқинлар тарқалишининг динамик назарияси, эластик боғланишлар бўйича кўндаланг зарба назарияси, тупроқ динамикаси, сингдирувчи жисмлар аэродинамикаси, парашютлар назарияси ва кўп фазали тизимлар механикасига доир. Раҳматуллин юк тушадиган (нагрузкали) ва юк тушмайдиган (нагрузкасиз) тўлқинлар мавжудлигини кашф қилди (улар „Раҳматуллин тўлқинлари“ номини олди). Бу кашфиёт иншоотлар заминини ҳисоблаш ва уларни лойиҳалашда, кема зирҳи мустаҳкамлигини аниқлаш ва бошқа масалаларни ҳал қилишда қўлланади. Раҳматуллиннинг аэростатларнинг тросларга кўндаланг урилишига бағишланган ишлари Иккинчи жаҳон уруши йилларида Москва мудофааси тизимини тайёрлашда кенг қўлланди. Раҳматуллин раҳбарлигида пахта чигитидан линт (калта толалар) ни аэрокимёвий усул билан ажратиб олиш технологией ва назарияси ишлаб чиқилди.

Ўзбек олимлари Ф. Абуталиев, Е. И. Бузин, Г. А. Кошевников, Ж. Файзуллаев ва бошқалар Раҳматуллиннинг шогирдлари ҳисобланади. Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1968). Тошкентдаги кўчалардан бири Раҳматуллин номи билан аталган. Кўча номи 2010-йил январда Шаҳриобод кўчаси деб қайта номланган.

Таржимаи ҳоли

1909-йилда Қирғизистоннинг Тўқмоқ шаҳрида туғилган. Татар ва ўзбекнинг ўғли, оиланинг тўртинчи (кенжа) фарзанди. У туғилмасданоқ отаси Раҳматулла акадан айрилган, бир неча йил ўтиб онаси вафот этган. Отасининг исмини Халилнинг фамилиясига айланди, шарифи эса уни тарбиялаган акасининг исми ҳисобланади. Онасининг опасининг катта (9 болали) оиласида тарбияланган. Боланинг ўқиш қобилиятини опасининг эри, ўқитувчи Давлет ака пайқаб, Халилда математикага қизиқиш уйғотди.

У 10 ёшида ишлай бошлаган. 1925-йилда Тошкент педагогика техникумига ўқишга кириб, битиргач шу ерда дарс берган. Тошкентдаги Ўрта Осиё давлат университетининг физика-математика факултетида ўқишни давом эттирди. Кутилмаганда унинг танлаган ихтисослиги – механика йўналиши Тошкент университетида ёпилди. Раҳматуллинга бошқа йўналишни танлаш таклиф қилинди, лекин у характер кўрсатиб, Москва университетида ўқишга қарор қилди.

1931-йилда А. В. Луначарскийнинг шахсий ёрдами билан Раҳматуллин Москва давлат университетига ўқишга ўтди.

Москва давлат университетининг механика-математика факултетини тугатган (1934).

1937-йилда Ф. И. Франкл раҳбарлигида (илмий раҳбар аспирантидан атиги 4 ёш катта эди) юқори тезликдаги аэродинамика бўйича номзодлик диссертациясини ҳимоя қилди ва механика-математика факултетида доцент ва аэродинамик лабораторияси мудири лавозимида ишда қолди. Москва давлат университетининг 1940-йилдаги илмий-тадқиқот ишлари тўғрисидаги маърузасида доцент Х. А. Раҳматуллиннинг парашют аэродинамикасини ўрганиш бўйича олиб борган ишлари энг ёрқин ишлар қаторида қайд этилган.

Москва давлат университети билан биргаликда 1941-йил октябр ойидан бошлаб Х. А. Раҳматуллин Ашхободга эвакуация қилинди ва у ерда 1943-йилда ҳимоя қилган „Парашют назарияси“ докторлик диссертациясини тайёрлади. Назария парашютнинг қаршилик коэффициэнтининг унинг конструктив параметрларига боғлиқлигини аниқлаш, парашют соябонининг кучланиш ҳолатини аниқлаш ва соябонни мустаҳкамлаш ва унинг кучланишини камайтиришнинг самарали усулларини таклиф қилиш имконини берди. Раҳматуллин ва унинг ҳамкасблари томонидан олиб борилган парашютларнинг аэродинамик ва мустаҳкамлик хусусиятларини ўрганиш натижаларига кўра, уруш йилларида парашют конструксияларининг бир нечта янги турлари ишлаб чиқилган, ишлаб чиқаришга киритилган ва фронтда кенг қўлланган{{сфн|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=88}.

Раҳматуллиннинг уруш арафасида ва уруш давридаги тадқиқот ишларининг муҳим йўналиши боғланган шарларнинг аэродинамикасини ўрганиш ва ҳаво тўсиқлари тизимларида кабелларнинг ишлашидаги нақшларни аниқлаш эди. Раҳматуллин жаҳон фанида биринчи марта бу муаммони эластик деформациялар пайдо бўлиши учун, кейин эса пластик деформациялар пайдо бўлиши учун ҳал қилишга муваффақ бўлди. Совет шаҳарлари, хусусан, пойтахт Москва учун ҳаво ҳужумига қарши тўсиқлар тизимини яратишда олимнинг назарий ишлари катта рол ўйнади, бу Раҳматуллин „Мудофаа учун“ медали билан тақдирланганида алоҳида таъкидланган.

Улуғ Ватан уруши давридаги илмий ишлари учун Раҳматуллин М. В. Ломоносов мукофоти (1945) ва иккинчи даражали Сталин мукофоти (1949) билан тақдирланган. Унинг фаолияти учта Ленин ордени, Меҳнат Қизил Байроқ ордени, „Ҳурмат Белгиси“ ордени билан тақдирланган ва Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвонига сазовор бўлган (1979).

Раҳматуллин Германиянинг ракета технологияси соҳасидаги ишланмаларини баҳоловчи комиссия аъзоси бўлган ва 1945-йилда Германияга ташриф буюрган. 1947-йилда Москва яқинидаги Королёв шаҳрида лойиҳа бўлими бошлиғи С. П. Королёв, фан бўйича бошлиқ ўринбосари А. А. Илюшин бўлган Ракета маркази ташкил этилди (НИИ-88, ҳозирги Марказий Машинасозлик илмий-тадқиқот институти), Илюшиннинг ташаббуси билан Раҳматулин ИТИ-88га ишга – жисмларнинг товушдан юқори тезликда ҳаракатини ўрганиш учун таклиф қилинди. Бундан бироз олдинроқ Х. А. Раҳматуллин Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг академиги этиб сайланган эди.

Урушдан сўнг Раҳматуллин раҳбарлигидаги етакчи ракета-космик саноат институти – Марказий машинасозлик илмий-тадқиқот институтида атмосферага биринчи ва иккинчи космик тезликларда кирадиган самолётларнинг тушиш муаммоларини ўрганиш учун ўша давр учун ноёб экспериментал база яратилди. Ўрнатиш лабораторияда космик кемаларнинг атмосферада юқори тезликда ҳаракатланиши учун шароит яратишга имкон берди ва оқимдаги газни 100 атмосферагача бўлган босимда 6000 ° С ҳароратгача қиздириш имконини берди. Унда космик кемаларнинг барча иссиқликдан ҳимоя қопламалари синовдан ўтказилди. Атмосферанинг зич қатламлари (ҳароратлари 11000 °C гача, тезлиги 11 км/с гача) бутун бўлагининг ўтишини симуляция учун катта диаметрли зарба қувурлари космик технологияларнинг ҳақиқий ўлчамдаги намуналарини ўрганиш имконини берди. Адиябатик сиқиш мосламаси ҳавони алюминий зичлигига олиб келди ва космик кеманинг атмосферага тушиши пайтидаги ҳароратга ўхшаш ҳароратга эришилди. Иссиқлик ўтказувчан материаллардан фойдаланиш ушбу шароитларда 3 дақиқагача давом этадиган тажрибаларни ўтказиш имконини берди. Х. А. Раҳматуллин раҳбарлигида ва бевосита иштирокида ушбу қурилмада олиб борилган экспериментал аэродинамика бўйича ишлар СССР Давлат мукофотига сазовор бўлди (1974).

Парашют қўниш тизимлари илмий-тадқиқот институтининг илмий раҳбари бўлган. У тушаётган космик кемаларнинг юмшоқ қўниши учун ҳар хил турдаги парашютларни ишлаб чиқишда парашютларни синаб кўриш учун қуролни таклиф қилди. Унинг мослашувчан ипларга кўндаланг таъсир қилиш назарияси самолёт ташувчиларида самолётни ушлаб турувчи воситаларни яратиш учун ишлатилган.

Газ динамикаси (1951) ва тўлқинлар динамикаси (1954) кафедраларининг асосчиси бўлиб, кейинчалик газ ва тўлқинлар динамикаси кафедрасига бирлашди, Раҳматуллин умрининг охиригача ушбу кафедрага раҳбарлик қилди. Москва давлат университети механика институти асосчиларидан бири (1959).

СССР Назарий ва амалий механика миллий қўмитасининг дастлабки таркибига киритилган (1956).

Москвадаги Кунцево қабристонига дафн этилган.

Қизиқарли фактлар

• Х. А. Раҳматуллиннинг оилавий ҳаётида математик масалаларни ечиш қобилияти муҳим рол ўйнади: у бир ўзи математика факултети талабаси дўсти Татяна Белаянинг диссертация ишидаги муаммони тушуна олди ва уни тезда ҳал қила олди. Диплом, кўпчиликнинг, айниқса, ўша пайтдаги ёш профессор И. Г. Петровскийнинг эътиборига туҳган ва талаба қиз эса Х. А. Раҳматуллиннинг рафиқасига айланган.
• Имтиҳонлардаги дўстона ва мулойимлиги учун Х. А. Раҳматулин талабалар ва аспирантлар томонидан авлоддан-авлодга ўтиб келаётган ўйноқи лақабга эга эди – „халқ дўсти“.
• Раҳматуллин шогирди Й. А. Демяновнинг ёмон кайфиятига нима сабаб бўлганини сўради. У ўз ишида хато топдим, деб жавоб берди. „Демак, бу ажойиб!“ – Халил Ахмедович „Энди ишингизда битта хато кам бўлди!“ деб ҳайрон бўлди. (Ю. А. Демяновнинг оғзаки хотиралари)

Мукофотлари

• Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1979);
• тўртта Ленин ордени;
• Меҳнат Қизил Байроқ ордени;
• „Ҳурмат Белгиси“ ордени;
• „Москва мудофааси учун“ медали;
• РСФСР (1965) ва ЎзССРда хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1959);
• Иккинчи даражали Сталин мукофоти (1949);
• СССР Давлат мукофоти (1974);
• СССР Министрлар Совети мукофоти (1985, 1990);
• Беруний номидаги Ўзбекистон Республикаси давлат мукофоти;
• М. В. Ломоносов мукофоти, 2-даражали (1945) – "Эластиклик ва пластиклик назарияси муаммоларида чизиқли бўлмаган тўлқинларнинг тарқалишига бағишланган" иши учун.

Асосий асарлари

Раҳматуллин Х. А., Демянов Ю. А. Кучли қисқа муддатли юклар остида куч, 1961-йил.

Хотираси

Россиянинг Назарий ва амалий механика миллий қўмитаси Х. А. Раҳматуллин номидаги медални таъсис қилган[10].

Адабиёт

• Латипов Қ. Ш., Эргашев Э. В., Фан сўқмоқларидан, Т., 1969; Академик Халил Аҳмедович Раҳматуллин, Т., 1999.
• Газовая динамика, М., 1954; Основи гидродинамики взаимопроникаюших движений сжимаемих сред, М., 1956; Теория осесимметрического парашюта, М., 1980; Взаимодействие сред и полей, Т., 1985;
• Московский университет в Великой Отечественной войне, 4-е, переработанное и дополненное 1000 экз, М.: Издательство Московского университета, 2020 — 79, 80, 88–89, 287, 556-бет. ИСБН 978-5-19-011499-7. 
• Садовничий В. А. „Халил Ахметович Рахматулин (1909—1988)“, . О людях Московского университета, 3-е изд., дополненное 3000 экз, М.: Издательство Московского университета, 2019 — 264—270-бет. ИСБН 978-5-19-011397-6. 
• "Делси от науки и их покровители" // Газета „Правда“, 14 мая 1962
• Первий состав Российского националного комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редаксиэй д-ра физика-математика наук Г. К. Михайлова. – Москва: „КДУ“, „Университецкая книга“, 2018. – 70 с. ИСБН 978-5-91304-805-9

Ҳаволалар

• Халил Раҳматуллинга таъзиянома, „Совет Ўзбекистони“ газетаси