Xalqaro sud
Халқаро суд - Бирлашган Миллатлар ташкилотининг олтита асосий органларидан бири бо'либ, давлатларнинг о'ртасидаги муаммолар билан шуг'илланади ва халқаро ҳуқуқ асосида о'зининг холис маслаҳатларини беради. Халқаро суд дунёда давлатларнинг о'заро муаммолари билан бевосита иш ко'радиган ва унинг маслаҳатлари ва қарорлари халқаро ҳуқуқнинг бошланг'ич асослари сифатида фояланадиган дунёдаги ягона суд саналади.
Халқаро суд 1920 - йилда Миллатлар Лигаси томонидан ташкил этилган Доимий Халқаро Суд вориси ҳисобланади. Иккинчи Жаҳон Урушидан кейин Миллатлар Лига Бирлашган Миллатлар таскилотига , Доимий халқаро суд эса Халқаро судга алмаштирилди. Халқаро суднинг мақсади ва тузилишини белгилаб берувчи низоми о'зидан олдинги ташкилот низомидан о'з кучини сақлаб қолган ко'плаб қарорлари олади. Бирлашган Миллатлар Ташкилотига а'зо барча давлатлар Халқаро суд низомининг иштирокчисилари саналиб, о'зларига доир бўлган турли хил муаммоларни қо'зг'атиши мумкин. Шунга қармай, маслаҳат жараёнлари фақат БМТнинг айрим органлари ва агентликлари томонидан тақдим этилиши мумкин.
Халқаро суд БМТ Бош Ассамблеяси ва Хавфсизлик Кенгаши томонидан тўққиз йил муддатга сайланадиган 15 нафар судядан ташкил топган ҳай’атдан иборат. Судда бир вақтнинг о'зида ҳар бир миллатнинг бирдан ортиқ судяси вакил бо'лиши мумкин эмас ва судялар биргаликда дунёнинг асосий сивилизациялари ва ҳуқуқий тизимларини акс эттиришлари керак. Суд Нидерландиянинг Гаага шаҳридаги Тинчлик саройида жойлашган И[1] Унинг расмий иш тиллари инглиз ва франсуз тилларидир.
1947-йил 22-майда бошлаб Халқаро суд 2022-йил сентабргача 184 та ишни кўриб чиқди [2]
Тарих
Биринчи жаҳон урушидаги мисли ко'рилмаган қон то'килиши 1919-йилдаги Париж тинчлик конференссияси томонидан тинчлик ва жамоавий хавфсизликни сақлашга қаратилган биринчи жаҳон миқёсидаги ҳукуматлараро ташкилот сифатида Миллатлар Лигасининг тузилишига олиб келди. 14-модда Лиганинг пактида ҳар қандай халқаро низоларни ҳал қилиш, шунингдек, ҳар қандай низо ёки ко'рсатилган савол бо'йича маслаҳат хулосасини тақдим этиш учун мас'ул бўлган Доимий Халқаро Судни ташкил этишга чақирди.
Доимий Халқаро Суд бир неча жиҳатдан халқаро ҳуқуқшуносликга янгиликлар олиб келди :
- Олдинги халқаро арбитраж судларидан фарқли о'лароқ у о'зининг қонун ҳужжатлари ва ҳуқуқий нормалари билан бошқариладиган доимий орган эди.
- Унинг ҳукуматлар ва халқаро органлар билан алоқа о'рнатувчи доимий алоқа тизими мавжуд эди;
- Унинг муҳокамаси асосан да'волар, ог'заки далиллар ва барча ҳужжатли далиллар халқнинг бевосита иштироки билан амалга оширилган.
- Доимий Халқаро суд низоми биринчи бо'либ у фойдаланадиган ҳуқуқ манбаларини санаб о'тди ва бу о'з навбатида халқаро ҳуқуқ манбаларига айланди.
- Судялар ҳар қандай олдинги халқаро суд органига қараганда дунё ва унинг ҳуқуқий тизимларининг вакили ҳисобланган.
Икккинчи Жаҳон уруши якунланиши билан Доимий Халқаро суд 1945 йил октябр ойида йиг'илди ва о'з архивларини Тинчлик саройидаги о'рнини эгаллаган меросхо'рга топширишга қарор қилди. 1946- йил апрел ойида Доимий суд расман тарқатиб юборилди ва Халқаро суд о'зининг биринчи йиг'илишида собиқ суднинг со'нгги президенти бо'либ ишлаган Салвадор президенти Хосе Густаво Геррерони судя ҳа'яти раис этиб сайланди.
Таркиби
Халқаро суд БМТ Бош Ассамблеяси ва Хавфсизлик Кенгаши томонидан сайланган шахслар ро'йхатидан то'ққиз йил муддатга сайланган о'н беш судядан иборат. Сайлов жараёни суд низомининг 4–19-моддаларида белгиланган тартибда, я'ни сайловлар суд фаолиятиниинг узлуксиз ҳолда давом эттириш учун ҳар уч йилда 5 нафардан судяларни босқичма -босқич сайлаб борилади. Агар судя вафот эца, амалиётда одатда судяни муддатини якунлаш учун махсус сайлов чақиришдан иборат бо'лади.
Икки нафар судя бир вақтнинг о'зида бир мамлакат фуқароси бо'лиши мумкин эмас. 9-моддага ко'ра, Халқаро судга а'золик "сивилизациянинг асосий шакллари ва дунёнинг асосий ҳуқуқий тизимлари" ни ифодалаши зарур. Бу умумий , фуқаролики ва социал ҳуқуқни англатади.
Низомнинг 6-моддага ко'ра барча судялар “миллатидан қатъи назар, ўз давлатларида олий судялик лавозимига муносиб бўлган ёки халқаро ҳуқуқ соҳасида етарли малакага эга бўлган адвокат бўлган олий маънавиятли шахслар орасидан сайланиши” белгиланган. Низомнинг 16–18-моддаларига ко'ра судялари бошқа лавозимни эгаллаши ёки маслаҳатчи вазифасини бажариши мумкин эмас [3].
Манбалар
- ↑ „Тҳе Cоурт“ (эн). www.иcж-cиж.орг. 2018-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-январ.
- ↑ „Cасес“. www.иcж-cиж.орг. Қаралди: 2022-йил 6-декабр.
- ↑ ИCЖ Статуте, Артиcле 18(1)