Xan Mingdi sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi|name=Xan Mingdi|predecessor=[[Xan sulolasi imperatori Guangvu]]|successor=[[Xan sulolasi imperatori Chjan]]|succession=|reign=57-yil 29-mart－75-yil 5-sentabr（{{ yashagan umri |57|3|29|75|9|5| yosh = noma'lum}}）|coronation=57-yil 29-mart|full name=Liu Zhuang|era dates='''[[Yongping (Xan sulolasi imperatori Ming)|Yongping]]'''：58-75 yosh|temple name=[[Sianzong]]|posthumous name=Imperator Xiaomiing|house=[[Xan sulolasi]]（[[Sharqiy Xan sulolasi]]）|father=[[Xan sulolasi imperatori Guangvu]] Liu Xiu|mother=[[Qirolicha]] [[Yin Lixua]]}}
'''Liu Zhuang, Xan sulolasi imperatori Min''' ( 28-yil ), ilgari '''Liu Yang''' nomi bilan tanilgan, uni '''Zili''' deb ham atashgamn.  U Sharqiy Xan sulolasining ikkinchi [[imperator]]i bo'lgan va o'n sakkiz yil hukmronlik qilgan. Uning vafotidan keyin rasmiy nomi "Imperator Xiaoming" bo'lib, undan keyingi avlodlar uni "Xan imperatori Ming" deb atash uchun "taqvodor" ( "孝") so'zini tashlab qo'yishgan. Uning ibodatxonada qo'yilgan asl ismi '''Sianzong''' edi. Xan sulolasi imperatori Guangvu Lyu Xiuning to'rtinchi o'g'li.  Uning onasi Yin Lixua, imperator Guangli edi.

== Hayot yo'li ==
Imperator Xan Ming Jianvu hukmronligining toʻrtinchi yili may oyida ( 28-yil 15-iyun) Jiashen shahrida tugʻilgan <ref>《太平御覽》卷91註引《東觀漢記》：建武四年五月甲申，皇子陽生，豐下銳上，顏赤色，有似於堯，上以赤色名之曰陽。</ref>. U bolaligidanoq aqlli, o'qish va o'rganishga ishtiyoqli baland bo‘lib, o‘n yoshidayoq “Lu davri yilnomalari ”ni o‘qiy olgan.

Jianvu hukmronligining o‘n beshinchi yilida (39-yil) unga Dongxay gersogi (qabilaning harbiy dohiysi) harbiy unvoni berildi, o‘n yettinchi yili (41-yil) Sharqiy Xitoy dengizi qo'mondoni bo‘ldi, o‘n to‘qqizinchi yili (43-yil) esa u valiahd shahzoda sifatida taht vorisi bo'ldi. Jianwu Zhongyuanning ikkinchi yilining beshinchi kuni (57 yil 29 mart) 30-yoshda bo'lgan Liu Juang imperator bo'ldi.

Imperator Ming taxtga o'tirgandan so'ng, har bir qarorida Xan sulolasi imperatori Guangvu tizimiga ergashdi. Imperator Ming konfutsiylikni ishtiyoq bilan targʻib qildi, jinoyat ismlarining grammatikasiga eʼtibor berdi (maʼnosi: urush bo'layotgan davlatlar davridan boshlab byurokratik tizimning oʻrnatilishi bilan shakllangan byurokratik jazo turi boʻlib, uning asosiy belgilari xoʻjayinni hurmat qilish, qonunni bilish, murakkab rasmiy hujjatlar va muayyan ishlarni qonun hujjatlariga muvofiq boshqarishda mohir boʻlishdan iborat bo'lgan qonun), hukumatni senzura qildi va hokimiyatni qarz olmasdan oʻz qoʻliga oldi. U kanizakning oilasini markiz va hukumatga qo‘ymaslikni qat’iy buyurgan, olijanob qarindoshlar va xizmatkorlarga nisbatan ham ehtiyot choralarini ko‘rgan. Shu bilan birga, Van Mang zulmidan kelib chiqqan vahshiylar bosqinining tahdidini bartaraf etishni asosiy maqsad qildi, Xan va uning atrofidagi varvarlar o‘rtasidagi do‘stona munosabatlar tikladi va rivojlantirdi.

Imperator Min shimoliy xunn qabilalarining bir-biri bilan savdo qilish iltimosiga rozi bo'lgan edi, ammo bu shimoliy xun qabilalarining talon-toroj qilinishini bartaraf etmadi, balki ularga tegishli bo'lgan janubiy [[Xunnlar davlati|xunn]] qabilalarining noroziligiga sabab bo'ldi. Guangvu davrida qo'shinlarni dam olish va xalqni qo'llab-quvvatlash strategiyalarini o'zgartirishga to'g'ri keldi va Xiongnularga qarshi yana urush boshladi. Yongpin hukmronligining 16-yilida (73 yil) u Jixu, Dou Gu, Geng Bing va Lay Miaoga Shimoliy Xunlarni zabt etishni buyurdi. Xan qoʻshini [[Tyan-Shan|Tyanshan togʻlariga]] kirib, qirol Xuyanga hujum qilib, mingdan ortiq saflarini oldirib tashladi va uni Puleyxayga (hozirgi Bali, Shinjon) Kun ko'li tomonga haydab yubordi) va Yivulu  yerini egallab oldi.<ref name="xmdj">《後漢書 顯宗孝明帝紀》</ref> Yongpingning o'n yettinchi yilida (74-yil), Dou Gu, Geng Bing va Lyu Chjanchjenga Pu Leyxaydagi Bayshan nomli hududni qo'lga kiritish va G'arbiy mintaqalarni boshqarish uchun G'arbiy hududlar protektoratini tiklash buyurildi.  Keyinchalik Dou Gu Banchaoni G'arbiy mintaqalarga elchi sifatida ishlatdi va [[G'arbiy hudud (Xitoy)|G'arbiy mintaqadagi]] barcha davlatlarga o'z o'g'illarini unga xizmat qilishlari uchun yubordi. Yangi sulolaning imperatori Dixuanning to'rtinchi yilidan (23-yil) boshlab, G'arbiy mintaqalar va Markaziy tekisliklar bilan 50-yil davomida munosabatlarni uzganidan keyin normal kelishuvni tikladilar. Pan Chaoning o'ttiz olti kishi bilan Shanshanni zabt etishi, Yuji Juguo va Geng Gongning xun qabilalariga qarshilik ko'rsatish uchun Shule shahrini mudofaasi haqidagi voqealarning barchasi shu davrda sodir bo'lgan.

Imperator Ming imperator Chjan davrida imperator saroyidagi amaldorlardan biri Dou Gu va boshqalarni Xiongnuga hujum qilish uchun yubordi. Shu bilan birga Ipak yo'lini qayta tiklash uchun Banchao ismli xizmatchisini G'arbiy mintaqalarga elchi sifatida yubordi.

Imperator Ming davrida amaldorlarni boshqarishni juda aniq va tinch yo'l bilan uddalar edi. U qochqinlarni tinchlantirish uchun ko'plab farmonlar chiqardi, kambag'allarga davlat mulkidagi jamoat erlarini berdi, oziq-ovqat etishtirish uchun ularga qarz berdi va suvni muhofaza qilish inshootlarini qurdi. Shu bois tarix kitoblarida yozilishicha, o‘sha davrda odamlar o‘z ish joyiga o‘rnashib qolgan va ishlilarning ro‘yxati ko‘paygan. "Keyingi Xan sulolasi kitobi"ga ko'ra, imperator Guangvuning Tszyanvu Chjungyuan hukmronligining ikkinchi yilida (57-yil) aholi soni 21 million edi. Yongpinning o'n sakkizinchi yilida esa (75-yil) 20 yildan kamroq vaqt ichida 34 milliondan oshdi.  Bu Imperator Ming va undan keyingi imperator Chjan hukmronligi davriga to'g'ri keladi.  Bu davr tarixda "Ming Chjan hukmronligi " nomi bilan mashhur.

Yongpingning o'n sakkizinchi yilida (1975-yil 5-sentyabr) avgust oyining oltinchi kuni imperator Xan Ming qirq sakkiz yoshida Luoyang Sharqiy saroyining yuqori qismida vafot etdi. Avgust oyida  Renxuda (15-sentyabr) '''Sianjie maqbarasiga''' (hozirgi [[Loyan|Luoyang]] shahridan janubi-sharqda, [[Xenan]] ) dafn qilindi. Maqbara nomi '''Xianzong''', vafotidan keyin esa '''imperator Xiaoming''' nomi berilgan. Uning hukmronligidagi aholi soni 5 million 860 ming 573 ta xonadon va 34 million 125 ming 21 ta aholiga yetdi <ref>[[司馬彪]]《續漢書·郡國志》注引[[伏無忌]]所記：明帝永平十八年，戶五百八十六萬五百七十三，口三千四百一十二萬五千二十一。</ref> .

== havolalar ==
<references group=""></references>

{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}