Xavla binti al-Azvar sahifasining manbasini koʻrish

{{Harbiy arbob bilgiqutisi
| name          = Xavla binti al-Azvar <br />خولة بنت الازور
| vafot_sanasi   = 639
| tugʻilgan_joyi  = [[Makka]], [[Saudiya Arabistoni]]
| vafot_joyi  = [[Bilod ash-Shom]]
| allegiance    = [[Roshidun xalifaligi]]
| branch        = Roshidun qoʻshini
| service_years = 629–636
| battles       = [[Saniyat al-Uqob jangi]] (634)<br />[[Ajnadayn jangi]] (634)<br />[[Yarmuk jangi]] (636)
}}
'''Xavla bint al-Azvar''' ({{Lang-ar|خولة بنت الازور}}; 639-yilda vafot etgan) — [[Roshidun xalifaligi]]da xizmat qilgan [[musulmon]] jangchi ayol. [[Musulmonlarning Suriyani fath etishi|Suriyaning musulmonlar tomonidan fath etilishida]] muhim rol oʻynagan va akasi [[Diror ibn al-Azvar]] bilan yelkama-yelka jang qilgan. Tarixdagi eng buyuk ayol askarlardan biri sifatida taʼriflanadi. [[Islom]] [[Paygʻambar|paygʻambari]] [[Muhammad]]ning [[Sahoba|sahobasi]]<ref name="IT" />.

Xavla VII asrda [[Makka]]da tugʻilgan boʻlib, [[Banu Asad]] qabilasi boshliqlaridan biri Azvar al-Asadiyning qizi edi. U Shom ([[Levant]]) mintaqasidagi musulmonlarning fath yurishlarida oʻzining jasorati bilan tanilgan. Xavla koʻplab janglarda akasi Diror bilan yonma-yon kurashgan<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Mariam |date=7 March 2020 |title=Inside the untold history of revolutionary Muslim women |url=https://www.newarab.com/features/inside-untold-history-revolutionary-muslim-women |access-date=1 February 2024 |website=[[The New Arab]] |language=en}}</ref>, jumladan, 636-yilda [[Vizantiya imperiyasi]]ga qarshi hal qiluvchi [[Yarmuk jangi]]da ham ishtirok etgan. Jangning toʻrtinchi kunida u ayollar guruhiga boshchilik qilib, Vizantiya qoʻshiniga qarshi hujum qilgan va uning bosh qoʻmondonini magʻlub etgan. Keyinroq uning oʻzi yunon askari bilan olishuvda yaralangan.

== Harbiy faoliyati ==
=== Kelib chiqishi ===
Xavla VII asrda tugʻilgan boʻlishi mumkin. Uning otasi al-Azvar [[Banu Asad]] qabilasining yirik boshliqlaridan biri boʻlgan. Xavlaning akasi [[Diror ibn al-Azvar|Diror]] [[Xandaq jangi]]dan keyin [[musulmon]] boʻlgan. Uning oilasi ham [[islom]]ni birinchilardan boʻlib qabul qilganlar qatorida edi. Diror juda mohir jangchi boʻlib, Xavlaga jang qilishga oid barcha bilimlarini, jumladan, nayza ishlatish, qilichbozlik va jang sanʼatlarini oʻrgatgan<ref>https://worldhijabday.com/khawla-the-warrior-princess/</ref>.

=== Suriyaning zabt etilishi ===
Uning jangovor mahorati ilk bor 634-yilda [[Saniyat al-Uqob jangi]] chogʻida namoyon boʻlgan. Shu yili kechgan [[Damashq qamali (634)|Damashq qamali]] paytida uning akasi Diror musulmon kuchlariga boshchilik qilayotgan edi, biroq yaralanib, Vizantiya qoʻshini tomonidan asirga olingan. [[Xolid ibn Valid]] uni qutqarish uchun oʻzining tezkor suvoriy boʻlinmasini olib borgan. Xavla ham qoʻshinga hamroh boʻlib, Vizantiya qoʻshining orqa safiga yolgʻiz oʻzi hujum qilgan. Arab jangchilariga xos zirh va keng kiyimda boʻlgani uchun Xolid undan shaxsini soʻrab aniqlashtirmaguniga qadar Xavlaning ayol kishi ekanini bilishmagan.

[[Ajnadayn jangi]]da Xavla yarador askarlarga tibbiy yordam koʻrsatish uchun musulmon qoʻshiniga hamroh boʻlgan. Akasi Diror [[Vizantiya imperiyasi|vizantiyaliklar]] tomonidan asir olingach, Xavla yashil shol roʻmolga oʻranib, jangchining sovuti, qurol-yarogʻlari va baytalini olgan. U musulmon askarlariga hujum qilayotgan [[Vizantiya imperiyasi|vizantiyaliklar]] qoʻshiniga qarshi jang qilgan. Musulmon qoʻshinlari yetakchisi Xolid ibn Valid askarlarga vizantiyaliklarga hujum qilishni buyurgan. Koʻplab musulmon askarlar to Xolidning oʻzi koʻringunicha Xavlani Xolid deb oʻylagan. Musulmon qoʻshini vizantiyaliklarni magʻlub etgan va dushman jang maydonidan qochib ketgan. Xolid esa qoʻshiniga qochayotgan raqib kuchlarini quvishni buyurgan. Qidiruvdan soʻng musulmon asirlari topilib, ozod qilingan<ref name="Abul Husn">{{Cite web|url = http://www.alshindagah.com/mayjun2003/woman.html|title = Khawla Bint Al-Azwar: The Islamic Heroine|date = May 2003|accessdate = |website = |publisher = |last = Abul Husn|first = Ma'an}}</ref>. Roshidun qoʻshini qoʻmondonlaridan biri [[Shurahbil ibn Hasana]] bu haqida shunday degani rivoyat qilinadi:
{{Cquote|Bu jangchi [[Xolid ibn Valid]] kabi jang qiladi, ammo men uning Xolid emasligiga aminman.}}
Damashq qamali paytida Xavla vizantiyaliklar tomonidan asirga olingan. Biroq u qamoqdan qochishga muvaffaq boʻlgan{{Sfn|Ezzati|2002|p=215}}.

=== Boshqa yurishlar ===
Baʼzi anʼanaviy manbalarda aytilishicha, boshqa bir jangda Xavla eshagidan yiqilib tushgach, dushman tomonidan asirga olingan. Xavlani boshqa ayol asirlar bilan birga qarorgohga olib borishganidan soʻng dushman yetakchisi uni zoʻrlash niyatida chodiriga olib ketmoqchi boʻlgan. Shunda Xavla boshqa asirlarni ham ruhlantirgan, ular chodir ustunlarini qurol qilib olib, vizantiyalik qoʻriqchilariga hujum qilgan. [[Al Voqidiy|Al-Voqidiy]]ning soʻzlariga koʻra<ref name="IT">{{Cite web|url = http://www.islamophobiatoday.com/2014/03/12/15-important-muslim-women-in-history/|title = 15 Important Muslim Women in History|date = 12 March 2014|accessdate = 21 November 2014|website = Islamophobia Today|publisher = |last = |first = |archive-date = 6 October 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211006023243/http://www.islamophobiatoday.com/2014/03/12/15-important-muslim-women-in-history/|url-status = dead}}</ref>, ular Xavlani haqorat qilgan askar bilan birga besh nafar vizantiyalikni oʻldirishga muvaffaq boʻlgan, ulardan bir nafarini Xavlaning oʻzi oʻldirgan.

== Merosi ==
[[Umar]] Xavlaning jangovar mahoratini maqtagan{{Sfn|Kurzman|2002|p=72}}. [[Saudiya Arabistoni]]da koʻplab koʻchalar va maktablar uning nomi bilan atalgan{{Manba kerak|date=January 2017}}. [[Urdun (Iordaniya)|Iordaniyada]] „Tarixdagi arab ayollari“ doirasida uning sharafiga marka chiqarilgan<ref>{{Cite web|url = http://www.delcampe.net/page/item/id,121127399,var,Khawla-Bint-Al-Azwar-Warrior-Famous-Arab-Woman-Islam-Religion-Horse-Animal-MNH-Jordan,language,E.html|title = Khawla Bint Al Azwar, Warrior, Famous Arab Woman, Islam Religion Horse Animal, MNH Jordan|date = 12 February 2011|accessdate = 21 November 2014|website = |publisher = Raju2001|last = |first = |archive-date = 29 November 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141129032541/http://www.delcampe.net/page/item/id,121127399,var,Khawla-Bint-Al-Azwar-Warrior-Famous-Arab-Woman-Islam-Religion-Horse-Animal-MNH-Jordan,language,E.html|url-status = dead}}</ref>. Koʻplab arab shaharlarida Xavla binti al-Azvar nomi bilan ataluvchi maktablar va muassasalar mavjud<ref name="Abul Husn"/>. [[Iroq]]da faqat ayollardan iborat harbiy boʻlinma Xavlaning sharafiga „Xavla binti al-Azvar boʻlinmasi“ deb atalgan. [[Birlashgan Arab Amirliklari]]da ayollar uchun ochilgan ilk harbiy kollej ham uning sharafiga Xavla binti al-Azvar tayyorgarlik kolleji nomi bilan ataladi<ref>{{Cite web|url = http://www.thenational.ae/uae/government/in-pictures-inside-the-uaes-first-military-college-for-women#1|archive-url = https://web.archive.org/web/20140819142210/http://www.thenational.ae/uae/government/in-pictures-inside-the-uaes-first-military-college-for-women#1|url-status = dead|archive-date = August 19, 2014|title = In pictures: Inside the UAE's first military college for women|date = |accessdate = August 17, 2014|website = The National UAE|publisher = |last = |first = }}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{Kitob manbasi|last=Kurzman |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=W4OKaz5dzdYC |title=Modernist Islam, 1840-1940: Manbalar toʻplami |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195154689}}
* {{Kitob manbasi|last=Ezzati |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=cPyl6WLVSuUC |title=Islomning yoyilishi: hissa qoʻshgan omillar |publisher=ICAS Press |year=2002 |isbn=9781904063018}}

== Havolalar ==
* [https://web.archive.org/web/20110928074453/http://www.islamicthinkers.com/index/index.php?option=com_content&task=view&id=256&Itemid=26 Islamic Thinkers]
* [http://www.siddiqi.org/khawla/khawla_bint_alazwar.htm Siddiqi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110116215759/http://www.siddiqi.org/khawla/khawla_bint_alazwar.htm |date=2011-01-16 }}
* [http://www.alshindagah.com/mayjun2003/woman.html Al Shindagah]
* [https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2005-07-24-iraq-women_x.htm USA Today]
* [http://www.guide2womenleaders.com/womeninpower/Womeninpower02.htm Guide2womenleaders.com saytidan „Hokimiyatdagi ayollar 500–750“]

{{Tashqi havolalar}}


{{DEFAULTSORT:al-Azwar, Khawlah bint}}
[[Turkum:7-asr arab xalqlari]]
[[Turkum:Ayol sahobalar]]
[[Turkum:Ayol askarlar]]
[[Turkum:639-yilda vafot etganlar]]