Ziyosfera

Xaybar jangi

Хайбар жанги (арабча: غَزْوَة خَيْبَر‎‎) – 628-йилда Муҳаммад бошчилигидаги илк мусулмонлар ва Хайбар воҳасида яшовчи яҳудийлар ўртасида 150-йилда жанг бўлган. Арабистон ярим оролининг шимоли-г'арбий қисмидаги Мадина шаҳрида (ҳозирги Саудия Арабистони). Хабарларга ко'ра, яҳудий қабилалари Ҳижоз ҳудудига яҳудий-рим урушлари ортидан келиб, қишлоқ хо'жалигини ё'лга қо'йган ва бу уларни маданий, иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан устунлик қилган[1][2]. Исломий манбаларга ко'ра, мусулмон қо'шинлари Хайбарга юриш қилиб, мусулмонлар билан келишувни бузганидан кейин қал'аларда то'сиқ о'рнатган яҳудийлар билан жангга киришган[3].

Тарихи

Исломий манбалар Хайбар яҳудийларини Бану Води Қурра, Тайма ва Фадак қабилалари, шунингдек, Гатафан (араб қабиласи) билан Мадинага ҳужум уюштириш учун фитна уюштирганликда айблайди[4]. Шотландия тарихчиси Уилям М. Ватт Хайбарда қо'шни араб қабилалари билан бирга Мадина мусулмон жамоасидан ҳимояланиш учун ишлаётган, аввалроқ яҳудий қабилаларига ҳужум қилиб, уларни Мадина Низомини бузганликда айблаган ва сургун қилган Бану Нодирнинг борлигини та'кидлайди. пайг'амбарлик ко'ринишига асосланган) Муҳаммадни о'лдириш учун фитна уюштириш[5][6][7]. Италиялик шарқшунос Лаура В. Ваглиэрининг та'кидлашича, мусулмонларга ҳужум қилишнинг бошқа сабаблари Муҳаммадга унинг издошлари орасида обро'-э'тибор бериши, шунингдек, келажакдаги кампанияларни то'лдириш учун ишлатилиши мумкин бо'лган о'лжа ҳам бо'лиши мумкин[8][9].

Жанг Хайбар яҳудийларининг таслим бўлиши билан тугади ва улар ўз маҳсулотининг ярмини мусулмонларга бериш шарти билан минтақада яшашни давом эттиришга рухсат олдилар. Хайбар яҳудийлари иккинчи рошидун халифаси Умар томонидан қувиб чиқарилгунига қадар яна бир неча йил воҳада яшашни давом эттирдилар. Мусулмонлар томонидан яҳудийларга о'лпон ундирилиши ислом қонунчилигида мусулмонлар ҳукмронлиги остидаги ҳудудларда яшовчи зиммий бо'лмаган мусулмонлардан мунтазам равишда солиқ ундиришни, я'ни жизя деб аталадиган о'лпонни талаб қилади. Мусулмон жамиятининг (умматнинг) умумий мулкига қо'шилиши учун мусулмон бо'лмаганларга тегишли эрлар[8][10][11].

Хайбар ВИИ асрда

Қомус қал'аси, яҳудий қабилалари конфедерациясининг Хайбардаги саккизта қал'аларидан бири

ВИИ асрда Хайбарда яҳудийлар яшаган. Аҳоли Хайбардаги редутда қамал двигатели, қилич, найза, қалқон ва бошқа қурол-ярог'ларни сақлашган. Илгари ба'зи олимлар қуролларнинг мавжудлигини тушунтиришга ҳаракат қилиб, улар жамоа оилалари о'ртасидаги жанжалларни ҳал қилиш учун ишлатилган деб тахмин қилишган. Ваглиэрининг та'кидлашича, қуроллар келажакда сотиш учун омборда сақланган деб тахмин қилиш мантиқийроқ. Худди шундай, яҳудийлар сотиш учун 20 о'рам мато, 500 та плаш ва бошқа ҳашаматли буюмларни сақлашган. Ваглиэрининг та'кидлашича, бу тижорат фаолияти душманлик сабаби сифатида тарих давомида бошқа ко'плаб мамлакатлардаги та'қиблар ортидаги иқтисодий сабабларга о'хшайди.[8]

Воҳа уч минтақага бо'линган: ал-Натат, ал-Шикк ва ал-Катиба, эҳтимол, чо'л, лава ко'чиши ва ботқоқлик каби табиий бо'линишлар билан ажратилган. Ушбу ҳудудларнинг ҳар бирида бир нечта қал'алар ёки редутлар, жумладан уйлар, омборлар ва отхоналар мавжуд эди. Ҳар бир қал'ани алоҳида оила эгаллаб, атрофи экин майдонлари ва палмазорлар билан о'ралган эди. Уларнинг мудофаа қобилиятини ошириш учун қал'алар тепаликлар ёки базалт қоялар устига ко'тарилган.[8]

Али ас-Саллабий, Сафиур Раҳмон Муборакпурий, Ал- Мавардий ва Муҳаммад Саид Рамазон ал-Бутий ва бошқа йилномачилар мусулмонлар қамал қилган Хайбардаги умумий қал'аларни ҳисоблаб, саккиз-о'н учта алоҳида қал'адан иборат бо'лган:[12][13][14][15][16]

  1. ал-Барий қал'аси
  2. Кутайба қал'аси
  3. ал-Қамуш қал'аси
  4. ал-Қуллоҳ қал'аси
  5. ал-Ватин қал'аси
  6. ан-Натҳаҳ қал'аси
  7. ас-Салолим қал'аси
  8. Зубайр қал'аси
  9. аш-Шиққ қал'аси
  10. Иккинчи Барий қал'аси
  11. Наим қал'аси
  12. Ша'б қал'аси
  13. Убай қал'аси

Бану Нодир қабиласи

625 йилда мусулмон қўшинлари томонидан Мадинадан сургунга жўнатилгандан сўнг, Бану Нодирлар Хайбарга жойлашдилар. 627 йилда Нодир бошлиг'и Ҳуяй ибн Ахтаб о'з о'г'ли билан Хандақ жангида Мадинани қамал қилган Макка ва бадавийларга қо'шилди.[17] Қолаверса, Нодир араб қабилаларига мусулмонларга қарши уруш олиб бориш учун пул тўлаган. Бану Гатафонга ҳосилининг ярмини пора бериб, Бану Нодир қабиладан 2000 киши ва 300 отлиқни Муҳаммадга[18][19] ҳужум қилиш учун ажратди ва худди шундай Бани Асадни ҳам кўндиради.[20] Улар Бану Сулайм қабиласини мусулмонларга ҳужум қилишга ундашга уриндилар, бироқ қабила уларга атиги 700 киши берди, чунки унинг ба'зи раҳбарлари Исломга хайрихоҳ эдилар. Бани амирлар Муҳаммад билан аҳд қилганлари учун уларнинг ҳаммасини бирлаштиришдан бош тортдилар.[21] Жанг бошланганидан кейин Ҳуяй ибн Ахтаб Бану Қурайзани Муҳаммад билан қилган аҳдларига қарши чиқишга ва жанг пайтида унга қарши чиқишга ко'ндиради.[22] Жангда иттифоқчилар маг'лубиятга учрагач, Қурайза таслим бо'лганидан кейин Ҳуяй (о'ша пайтда Мадинанинг Қурайза қо'рг'онларида бо'лган) қурайзаликлар билан бирга о'лдирилди. Ҳуяй вафотидан кейин Абу ар-Рофи ибн Абу ал-Ҳуқайқ Хайбардаги Бану Нодир қабиласини бошқарган. Тез орада Ал-Ҳуқайқ Муҳаммадга қарши қўшин тўплаш учун қўшни қабилаларга яқинлашади.[23][24] Бундан хабар топган мусулмонлар яҳудий лаҳжасига эга арабнинг ёрдами билан уни ўлдиришди.[25]

Ал- Ҳуқайқдан кейин Усайр ибн Зарим тахтга ўтирди. Бир манбада[26] қайд этилишича, Усайр ҳам Ғатафонийга яқинлашиб, “Муҳаммаднинг пойтахти”га ҳужум қилмоқчи бўлган деган миш-мишлар тарқалди. Иккинчиси Абдуллоҳ ибн Равоҳани бир қанча саҳобалари билан юборди, улар орасида яҳудийларга душман бо'лган Бану Салима қабиласининг иттифоқчиси Абдуллоҳ ибн Унайс ҳам бор эди. Улар Усайрнинг олдига келганларида, агар Муҳаммаднинг ҳузурига келсангиз, Муҳаммад унга бир муддат тайинлаб, ҳурматини қозонишини айтишди. У бир қанча яҳудийлар билан бирга боргунига қадар улар унга эргашишди. Абдуллоҳ ибн Унайс уни йиртқич ҳайвонига миндириб, Хайбардан олти миля яқиндаги Қарқарага етиб келди. Усайр бирдан улар билан бориш фикридан қайтди. Абдуллоҳ Усайр қиличини суг'урмоқчи бо'лганида унинг ёмон ниятини сезди. Шунда Абдуллоҳ унинг олдига бориб, қилич билан уриб, оёғини кесиб ташлади. Усайр қўлидаги шауҳат ёғочи билан Абдуллоҳни уриб, бошини яралади. Муҳаммад алайҳиссаломнинг барча элчилари ўттизта яҳудий саҳобанинг устига тушиб, уларни ўлдиришди, фақат бир киши оёққа туриб қочиб қутулди.[27] Абдуллоҳ ибн Унайс о'з ихтиёри билан Бану Нодир қабиласидан бо'лган Саллам ибн Абу ал-Ҳуқайқни Хайбарда о'лдиришга рухсат олган қотилдир.

Кўпчилик олимлар Нодирнинг юқоридаги ҳийла-найрангларини жангга сабаб сифатида кўришган. Монтгомери Ваттнинг со'зларига ко'ра, уларнинг интригалари ва бойликларини Муҳаммадга қарши қабилаларни қо'зг'атиш учун ишлатишлари унга ҳужум қилишдан бошқа чора қолмаган.[28] Ваглиэри, ҳужумнинг сабабларидан бири Хайбар яҳудийлари Хандақ жанги пайтида мусулмонларга ҳужум қилган конфедерациялар учун мас'ул эканлигига қо'шилади.[8] Шибли Ну’моний Хайбарнинг Хандақ жангидаги ҳаракатларини ҳам кўриб, Бану Нодирнинг бошлиғи Ҳуяй ибн Ахтабга алоҳида э’тибор қаратади, у жангда Бану Қурайзага бориб, уларни Муҳаммадга ҳужум қилишга ундаган эди.[23]

Ҳудайбия шартномаси

628-йилда мусулмонлар умра (кичик ҳаж) зиёратини[29] адо этишга уринганларида, кўп музокаралардан сўнг мусулмонлар Қурайш билан тинчлик шартномаси тузиб, мусулмон-қурайш урушларига барҳам бердилар. Шартнома, шунингдек, Муҳаммадга экспедиция пайтида Маккаликлар томонидан орқа томондан ҳужумга учрамаслигига кафолат берди.[8]

Сиёсий вазият

Муҳаммад билан уруш яқинлашиб қолгандек туюлар экан, Хайбар яҳудийлари Фадак воҳаси яҳудийлари билан иттифоқ туздилар. Улар, шунингдек, бадавийлар Гҳатафан қабиласини о'з маҳсулотининг ярми эвазига урушга қо'шилишга ко'ндиришди. Бироқ, шимолнинг қудрати билан солиштирганда, Муҳаммад қо'шини Хайбар учун бо'лажак жангга этарлича тайёргарлик ко'риш учун этарлича хавф туг'дирмаганга о'хшайди. Муҳаммаднинг қўшини оз бўлиб, ресурсларга муҳтож эканини билиш билан бирга, Хайбарда марказий ҳокимиятнинг йўқлиги ҳар қандай ягона мудофаа тайёргарлигига тўсқинлик қилди ва турли оилалар ўртасидаги низолар яҳудийларни тартибсизликка олиб келди.[8] Мусулмонлар билан олиб борган музокаралари муваффақияциз якунлангандан со'нг, Г'атафонийга алоқадор Бану Фазоралар ҳам Хайбарга ёрдам таклиф қилишди.[23]

Бану Гатафаннинг маг'лубияти

Жанг пайтида мусулмонлар Хайбарнинг ғатафонлик иттифоқчилари (4000 кишидан иборат) уларга қўшимча кучлар етказиб беришларига тўсқинлик қила олдилар.  Бунинг сабабларидан бири мусулмонлар яҳудийларнинг бадавий иттифоқчиларини сотиб олишга муваффақ бо'лишди. Ваттнинг та'кидлашича, мусулмонларнинг Гатафан қал'аларига ҳужум қилгани ҳақидаги миш-мишлар ҳам бунда рол о'йнаган бо'лиши мумкин.[30][31] Табарийнинг ёзишича, Муҳаммаднинг Хайбарни забт этишидаги биринчи тўхташ жойи тўғридан-тўғри Ғатафонлар ва Хайбар ўртасида жойлашган ар-Рожи водийси бўлган. Мусулмон қўшинининг мавқеи ҳақидаги хабарни эшитган ғатафонлар уюштириб, Хайбар билан бўлган иттифоқни ҳурмат қилиш учун отландилар. Бир кунлик саёҳатдан сўнг ғатафонлар душманларини орқаларидан эшитдилар, деб ўйладилар ва ўз оилалари ва мол-мулкини ҳимоя қилиш учун ортларига қайтдилар ва шу тариқа Муҳаммад қўшини учун йўл очдилар.[32] Бошқа бир ҳикояда айтилишича, сирли овоз Гҳатафани хавфдан огоҳлантирган ва уларни уйларига қайтишга ишонтирган.[33]

Жанг

Мусулмонлар ҳижрий 7 Муҳаррам ойининг 628-йил мартида Хайбарга йўл олдилар[34] Турли манбаларга ко'ра, мусулмон қо'шинининг кучи 1400 дан 1800 кишигача ва 100 дан 200 отгача бо'лган. Ба'зи жумладан, Умму Салама) ярадорларга ёрдам бериш учун қо'шинга қо'шилишди.[23] 10 000 кишилик рамзий Хайбар жанговар кучи билан солиштирганда, мусулмонлар контингенти кичик эди, аммо бу уларга тез ва тинчгина Хайбарга юришга (атиги уч кун ичида)[35] имкон бериб, шаҳарни ҳайратда қолдирди. Бу Хайбарни ҳам о'зига ортиқча ишонтирди.[36] Натижада, яҳудийлар марказлаштирилган тарзда ташкил этилган мудофаани о'рната олмадилар ва ҳар бир оила о'зининг мустаҳкамланган редутуни ҳимоя қилиш учун қолдирди.[8][30] Мусулмонларнинг бундай паст баҳоланиши Муҳаммадга ҳар бир қал'ани нисбатан осонлик билан бирин-кетин забт этишига имкон берди, у борган сари озиқ-овқат, қурол-ярог' ва ерга да'во қилди.[37]

Бир мусулмон ривоят қилади: “Биз эрталаб белкурак ва сават билан чиқиб келаётган Хайбар ишчиларини учратдик. Пайг'амбар ва лашкарни ко'рганларида: «Муҳаммад о'з кучи билан», деб бақирдилар ва думини буриб, қочиб кетишди. Расулуллоҳ: «Аллоҳи Акбар! Хайбар вайрон бо'лди. Халқ майдонига етиб борсак, огоҳлантирилганлар учун ёмон тонг бўлади”[38]

Қал'алардан бири олдида қонли то'қнашувдан со'нг яҳудийлар очиқ майдонда жанг қилишдан қочдилар. Жангларнинг аксарияти узоқ масофага о'қларни отишдан иборат эди. Ҳеч бо'лмаганда бир марта мусулмонлар қал'аларни босиб олишга муваффақ бо'лишди. Қамал қилинган яҳудийлар қаршиликларини янада самаралироқ қилиш учун зулмат ниқоби остида одамлар ва хазиналарни бир қал'адан иккинчи қал'ага ко'чиришни ташкил этишга муваффақ бо'лишди.[8]

Яҳудийлар ҳам, мусулмонлар ҳам узоқ қамалга тайёр эмас эдилар ва иккаласи ҳам озиқ-овқат етишмаслигидан азият чекдилар. Аввалига о'з кучларига ҳаддан ташқари ишонган яҳудийлар қисқа қамал учун ҳатто етарлича сув захирасини ҳам тайёрлай олмадилар.[39] Кампаниянинг бошида мусулмонлар очлик туфайли фатҳ пайтида олиб кетган бир қанча эшакларни со'йиб, пиширишга мажбур бо'лдилар. От, хачир ва эшак гўштини эйишни ҳаром деб белгилаган Муҳаммад, танқислик бошқа илож қолмас экан, ҳаром таомларни ейиш мумкинлигини истисно қилган.[33]

Ал-Қомус қал'асининг қулаши

Ан-Натот ва аш-Шиққдаги қал'алар қо'лга киритилгандан со'нг, қамалда о'н уч кундан о'н то'ққиз кунгача давом этган охирги ва қаттиқ қо'риқланадиган Ал-Қамус қал'аси қолди.[37]

Мусулмонларнинг бу қал'ани қо'лга киритишга бо'лган бир неча уринишлари ба'зи бир жангларда муваффақияцизликка учради.[40] Биринчи уринишни Абу Бакр амалга оширди, у байроқни олиб, жанг қилди, аммо муваффақиятга эриша олмади. Кейин Умар олдинга о'тиб, Абу Бакрдан ко'ра кучлироқ жанг қилди, аммо барибир муваффақияцизликка учради. О'ша кечада Муҳаммад айтдилар: "Аллоҳга қасамки, эртага уни (байроқни) Аллоҳ ва Унинг Расули яхши ко'радиган, Аллоҳ ва Унинг Расули яхши ко'радиган кишига бераман. Аллоҳ таоло унга ғалаба беради”[41] О'ша куни эрталаб қурайшликлар байроқни ко'тариш шарафига ким эга бо'лиши керак, деб ҳайрон бо'лишди, лекин Муҳаммад Али ибн Абу Талибни чақирди.[42] Бу вақт давомида Муҳаммаднинг куёви ва амакиваччаси Али касал эди ва муваффақияциз уринишларда қатнаша олмади. Ҳаворий уни ўз байроғи билан жўнатди ва Али янги куч билан Муҳаммад байроғини кўтариб, душманни кутиб олишга йўл олди. У қал'ага яқинлашганда, гарнизон чиқди ва у улар билан жанг қилди. Ба'зи шиа манбаларида жанг пайтида бир яҳудий уни уриб, қалқони қо'лидан тушиб кетгани ва Али қалқонидан айрилгани айтилади. О'ринбосарга муҳтож бо'либ, у эшикни олди ва о'зини ҳимоя қилиш учун фойдаланди.[33] Баъзи шиа манбаларида қалъани бузиб ўтиш вақти келганида қўшини қўрғонга ўтиб, сўнгги остонани забт этиш учун кўприк сифатида эшикни улоқтиргани ҳам айтилади. Расулуллоҳ «Аллоҳнинг шер» (Асадулла) фамилиясини берган Алининг мисоли билан уларнинг иймонларини жонлантирди.[43]

Яҳудийлар таслим бо'лиш шартларини муҳокама қилиш учун Муҳаммад билан тезда учрашдилар.[40] Ватий ва Сулайим қавми мусулмонларга “юмшоқлик қилиш” шарти билан таслим бўлдилар, мусулмонлар эса уларнинг қонини тўкишдан сақлансинлар. Муҳаммад бу шартларга рози бўлиб, бу икки қал’анинг мол-мулкидан бирортасини олмади.[44]

Марҳаб ибн Абу Зайнабнинг о'лдирилиши

Али Хайбар дарвозаси олдида жанг қилмоқда, ХВИИ асрдаги фолбинлик китобидан расм чизмоқда

Тарихчилар Марҳаб о'лдирилиши билан бог'лиқ воқеа ҳақида турли та'рифлар берганлар.[45][46] Аксарият тарихий манбаларда, жумладан, “ Саҳиҳи Муслим ”да[47] Али Қомус қал’асини ёки Наим қал’асини забт этаётганда Марҳабни ўлдиргани айтилади. Бироқ, Ибн Ҳишом ҳақидаги дастлабки ма'лумотлар буни инкор этади ва Муҳаммад ибн Маслама Марҳабни Муҳаммаднинг буйруг'ига биноан Алининг топшириг'ига биноан о'лдирганлиги ҳақида хабар беради.[48][49]

Али билан бог'лиқ энг машҳур ривоят қуйида жами:

“Али Қомус қал’асига етиб келганида, уни дарвоза олдида жангда тажрибали яҳудий бошлиқ Марҳоб кутиб олди. Марҳоб хитоб қилди: “Хайбар менинг қуроли ўткир, синовдан ўтган марҳоб эканлигимни яхши билади. Ба'зан мен найза билан ураман; Ба’зида шерлар ғазаб билан олдинга ўца, қилич билан ураман”[50]

Саҳиҳи Муслим”да шундай ривоят қилинган: “Ҳайбар, албатта, мен Марҳабман, тўлиқ қуролланган ва синовдан ўтган жасур жангчи (қаҳрамон) эканлигимни, уруш келиб, алангани ёйиб, билади.

Ҳазрати Али бунга жавобан қичқирди:

Мен онаси унга Ҳайдар (шер) деб исм қо'йган одамман, (Ва мен) о'рмон шерига о'хшайман, чеҳраси даҳшатли. Мен рақибларимга са'(қадаҳ) эвазига сандара о'лчовини бераман (я'ни, уларнинг ҳужумини анча шиддатлироқ билан қайтараман).[47]

Икки аскар бир-бирига уришди, иккинчи зарбадан сўнг Али Марҳабнинг дубулғасини ёриб ўтиб, унинг бош суягини ёриб, қиличини рақибининг тишларига теккизди.[51] Бошқа бир ривоятда: “Али Мирҳобнинг бошига уриб, уни ўлдирди”[47] деб та’рифланади.

Ибн Ҳишомнинг пайг'амбарлик таржимаи ҳолидан Муҳаммад ибн Масламага оид ривоят қуйида келтирилган:

“Расулуллоҳ уларнинг бир қанча қалъаларини забт этиб, бир қанча мол-мулкига эга бўлгач, уларнинг энг охиргиси бўлган ал-Вотиҳ ва ас-Сулалим қалъаларига келдилар ва ҳаворий уларни ўн кечага яқин қамал қилди.

Марҳоб яҳудий қуролларини ко'тариб, уларнинг қал'асидан чиқиб, деди:

Хайбар менинг Марҳоб эканлигимни билади,
Бошдан оёқ қуролланган тажрибали жангчи,
Энди пирсинг, энди кесиш,
Шерлар г'азабда олдинга силжишгандай.
Қотиб қолган жангчи менинг ҳужумимдан олдин ё'л беради;
Менинг ҳимам (бут ёки зиёратгоҳнинг муқаддас ҳудуди ва шунинг учун одам яшайдиган ҳар қандай жой.

бузилишидан ҳимоя қилишга бог'лиқ) яқинлашиб бо'лмайди.

Бу со'злар билан ҳаммани якка курашга чорлади ва Ка'б ибн. Молик унга шундай жавоб берди:

Хайбар менинг Ка'б эканлигимни билади,
Қийинчиликларнинг юмшоқроқ, жасур ва даг'ал.
Уруш бошланганда, бошқаси келади.
Мен чақмоқдек чақнайдиган о'ткир қилични ко'тараман - Биз сизни охиригача босиб о'тамиз

кучли камтар;

О'лжа бо'лингунча то'лаймиз.
Танбеҳсиз жангчининг қо'лида.

Ҳаворий: «Бу одам билан ким муомала қилади?» — деди. Муҳаммад ибн Маслама бир кун олдин укасини о'лдирган одамдан о'ч олишини айтди. Расулуллоҳ унга боришни буюрдилар ва Аллоҳдан ёрдам сўраб дуо қилдилар. Улар бир-бирига яқинлашганда, уларнинг о'ртасида юмшоқ ёг'очли қари дарахт ётарди ва улар унинг орқасига яширина бошладилар. Ҳар бири бир-биридан бошпана олди. Бири дарахт орқасига яширинганида, иккинчиси қилич билан унга о'қ узди, шунда оралиқдаги шохлар узилиб, юзма-юз келиб қолди. Дарахт худди тик турган одамдек шохларидан бебаҳра қолди. Кейин Марҳоб Муҳаммад б. Маслама ва уни урди. У қалқонига зарба берди ва қилич тишлаб, тез турди. Кейин Муҳаммад (ибн Маслама) Марҳабга ҳалокатли яра берди.[49] ”

Гарчи кўпгина манбаларда Муҳаммад ибн Маслама Хайбарда Али ибн аби Толиб билан бир қаторда жасорат билан жанг қилган ва бир қанча таниқли яҳудий жангчиларни ҳам ўлдирганлиги қайд этилган.[48]

Оқибатда

Муҳаммад Бану Нодирнинг (ХИВ аср расми) топширилишини қабул қилади.

Муҳаммад таслим бўлиш шартларини муҳокама қилиш учун Ибн Абу ал-Ҳуқайқ, ал-Катиба ва ал-Вотиҳ[52] билан учрашди. Келишувнинг бир қисми сифатида Хайбар яҳудийлари ҳудудни эвакуация қилишлари ва бойликларини топширишлари керак эди. Мусулмонлар урушни то'хтатиб, яҳудийларнинг ҳеч бирига озор бермасдилар. Келишувдан сўнг ба’зи яҳудийлар ўз боғларини етиштиришни давом эттириш ва воҳада қолишни илтимос қилиб, Муҳаммадга мурожаат қилишди. Бунинг эвазига ҳосилининг ярмини мусулмонларга берар эдилар.[52] Ибн Ҳишомнинг Хайбар билан тузган аҳдномасига кўра, “Мусулмонлар сизларни [Хайбар яҳудийларини] агар биз сизларни қувғин қилмоқчи бўлсак, ҳайдаб чиқариши мумкин” шарти билан тузилган. Норман Стиллманнинг фикрича, бу 642-йилда яҳудийларнинг қувғин қилинишини оқлаш учун мўлжалланган кейинги интерполяция бўлиши мумкин[44] Хайбар яҳудийлари билан тузилган келишув зиммийлар (мусулмонлар ҳукмронлиги остидаги мусулмон бо'лмаганлар) мақомини белгилашда ислом ҳуқуқи учун муҳим прецедент бо'либ хизмат қилди.[8][10][11]

Бу жанг ҳақида эшитган Фадак аҳли жангда Хайбар билан иттифоқ тузиб, Муҳаййиса ибн. Мас'уд Муҳаммадга. Фадак таслим бо'лиш эвазига "юмшоқ муносабатда бо'лишни" таклиф қилди. Фадак билан ҳам Хайбардаги каби аҳднома тузилди.[44]

Асирлар орасида о'лдирилган Бану Нодир қабиласининг бошлиг'и Ҳуяй ибн Ахтабнинг қизи ва Бану Нодир қабиласининг хазиначиси Кенона ибн ар-Рабийнинг беваси Сафия бинти Ҳуяй ҳам бор эди. Саҳобалар Муҳаммадга Сафийянинг яхши оилавий аҳволи ҳақида хабар бериб, унинг обро'-э'тибори ва мавқеини сақлаб қолиш учун уни хотини сифатида қабул қилишни илтимос қилишди. Муҳаммад бу илтимосни қабул қилди ва уни озод қилди ва турмушга чиқди.[53] Шу тариқа Сафийя мўминларнинг оналаридан бўлди.

Кенона ибн ар-Рабидан Мадинани тарк этаётганда ўзлари билан олиб келган хазина ҳақида сўрашганида, бундай хазина борлигини рад этди. Агар хазина яширинган бо'лса, унга ёлг'он ва'даси учун о'лим жазоси берилиши айтилган. Кенана бунга рози бо'лди. Бир яҳудий Муҳаммад ар-Рабини ҳар куни эрталаб ма'лум бир хароба ёнида ко'рганини айтди. Хароба қазилганда, унда хазинанинг бир қисми борлиги аниқланган. Натижада Кенана қатл этилди.[53][54][55] Шибли Но'моний бу ма'лумотни рад этади ва Кенана Муҳаммад ибн Масламанинг укаси Маҳмуд ибн Масламани о'лдиргани учун о'лдирилганини та'кидлайди.[23]

Бир неча мусулмон урф-одатларига ко'ра, яҳудий аёл Зайнаб бинт Ал-Ҳорис о'лдирилган қариндошларидан қасос олиш учун Муҳаммадни заҳарламоқчи бо'лган. У Муҳаммад ва унинг ҳамроҳлари учун пиширган қо'зичоқ го'штидан заҳарлаб, Муҳаммаднинг энг севимли жойи - елкасига заҳар қо'йди. Бу суиқасд уриниш муваффақияцизликка учради, чунки Муҳаммад қо'зичоқ заҳарланганини тан олди ва уни тупурди, лекин бир ҳамроҳ го'штни еб, вафот этди ва натижада Муҳаммаднинг сог'лиг'и ёмонлашди.[56][57]

Хайбардаги г'алаба Муҳаммаднинг издошлари ва маҳаллий бадавий қабилалари о'ртасидаги мавқеини сезиларли даражада оширди, улар унинг қудратини ко'риб, Муҳаммадга бай'ат қилдилар ва Исломни қабул қилдилар. Олинган ўлжа ва қуроллар унинг қўшинини кучайтирди ва Хайбардан 18 ой ўтиб Маккани эгаллади.[8][30]

Ислом адабиётида

Суннийларнинг асосий фикрига ко'ра, бу жанг " Саҳиҳи Бухорий "да зикр қилинган бо'либ, унда Муҳаммад "Эртага мен байроқни Аллоҳ унинг раҳбарлигида (мусулмонга) г'алаба қозонадиган кишига бераман" дегани. Кейин у байроқни Алига берди.[58] Шиа ан'аналарига ко'ра, Муҳаммад яҳудий бошлиқни қилич билан о'лдирган, дубулг'ани, боши ва жабрланувчининг танасини иккига бо'лган Алини чақирди. Айтишларича, қалқонини ё'қотиб қо'йган Али қал'анинг иккала эшигини илгакларидан ко'тариб, хандаққа чиқиб, уларни ко'прик қилиш учун ко'тарган ва бу орқали ҳужумчилар редобутга киришган. Эшик шунчалик ог'ир эдики, уни жойига қо'йиш учун қирқ киши керак эди. Бу ҳикоя шиаларнинг Алини қаҳрамонлар прототипи сифатида ко'ришларига асос бо'лади.[8][59]

Бир сафар мусулмон аскарлари Муҳаммаднинг фикри ва рухсатисиз фермадан қочиб кетган бир қанча эшакларни ўлдириб, пишириб беришди. Бу воқеа Муҳаммад алайҳиссаломни мусулмонларга от, хачир ва эшак гўштини, агар зарурат бўлмаса, исте’мол қилишни тақиқлашга олиб келди. Қамалдан бир ярим ой о'тгач, мусулмонлар иккита қал'адан бошқа барча қал'аларни босиб олгач, яҳудийлар таслим бо'лдилар.[8]

Замонавий фиқҳ тадқиқотчиларининг фикрича, Хайбар жангидан кейинги натижалар Довуд аз-Зоҳирий, Аҳмад ибн Ҳанбал, Молик ибн Анас ва Муҳаммад Шайбоний каби турли мазҳаблардан бўлган турли ислом ҳуқуқшунос олимлари томонидан мусодара қилиш ҳукмини асос қилиб олишган. Мусулмон босқинчиларининг Хайбар мулклари ва жангдан кейин бо'йсундирилган яҳудий аҳолисини Хайбар бог'лари ва плантацияларида ишчи сифатида ишлатиш.[60][61] О'ша фақиҳлар ва уларнинг издошлари қишлоқ хо'жалик ерларини этиштириш бо'йича исломий бизнес ҳамкорлигининг намунаси бо'лган амалиётга о'з мазҳабларига ко'ра рухсат берилган, деб ҳукм чиқардилар.[60][61]

Исломнинг асосий манбалари

Мусулмон олимлари Хайбарни қо'лга киритиш қуйидаги Қур'он 48:20 да назарда тутилган илоҳий ва'да эканлигини та'кидлайдилар:

«Аллоҳ сизларга ко'п о'лжаларни қо'лга киритишни ва'да қилган ва буни сизлар учун тезлаштиргандир». Андоза:Қур'они карим

[62][63]

Бу воқеа ко'плаб сунний ҳадис то'пламларида қайд этилган. Мусулмон олими Сафиур Раҳмон ал Муборакпурий Амирнинг тасодифий ўлими ҳақидаги қуйидаги ҳадис Хайбар билан боғлиқлигини эслатиб ўтади:

Ибн Салама розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган. У отасидан урф-одатни эшитди, у айтди:.... Аллоҳга қасамки, биз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Хайбарга йўлга чиққанимизда у ерда бор-йўғи уч кеча қолиб кетган эдик. (Йўлда) Амир амаким халқ учун қуйидаги ражаз мисраларни ўқий бошлади:

Аллоҳга қасамки, агар бизни то'г'ри ҳидоят қилмаганингда эди.

Биз на садақа, на намоз о'қиган бо'лардик.

(Эй Худо!) Биз Сенинг не'матингсиз қила олмаймиз.

Душманга дуч келганимизда бизни собит тутгин,

Ва бизга хотиржамликни ато эт.

Муҳаммад: Бу ким? Амир айтдилар: Бу Амирдир. У: «Аллоҳинг сени маг'фират қилсин! Ровий айтдилар: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон бирор киши учун истиг'фор айцалар, шаҳид бо'лишлари аниқ эди. Умар б. Туясига минган Хаттоб: «Эй Аллоҳнинг пайг'амбари, кошки, бизга Амирдан фойда ко'ришга изн берсанг эди», дедилар. Салама давом этди: “Биз Хайбарга етганимизда, унинг подшоси Марҳоб қилич кўтарганча олдинга келиб:

Хайбар менинг Марҳоб эканлигимни билади (о'зини шундай тутади)

То'лиқ қуролланган ва яхши синовдан о'тган жангчи.

Уруш келганда о'з алангасини ёяди.

Амаким Амир у билан жангга чиқди:

Хайбар менинг амир эканлигимни аниқ билади.

То'лиқ қуролланган ветеран жангга киришади.

Улар зарбалар алмашишди. Марбобнинг қиличи рақибига пастдан ҳужум қилиш учун олдинга эгилган Амирнинг қалқонига тегди, аммо қилич унга орқага қайтди ва асосий артерияни кесиб ташлади: унинг билагини о'лдирди. Салама айтдилар: «Мен ташқарига чиқдим ва Пайг'амбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан ба'зилари: «Амирнинг амали зоэ кетди. у о'зини о'лдирди. Шунда мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларига йиғлаб келдим ва: “Ё Расулаллоҳ”, дедим. Амирнинг қилмиши зоэ кетди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: Бу гапни ким о'тказди? Мен айтдим: Ба'зи саҳобаларингиз. У зот: “Бу гапдан ўтган бўлса, ёлғон гапирган бўлади, амирга икки баробар ажр бор”, дедилар.... Саҳиҳ Муслим   [63]

Муҳаммад бомдод намозини ҳали қоронғи бўлганида ўқиб, отга миниб: “Аллоҳи акбар! Хайбар вайрон бо'лди. Қачонки бир қавмга яқинлашсак, энг бахцизи огоҳлантирилганларнинг тонгидир”. Одамлар “Муҳаммад ва унинг қўшини” деб кўчага чиқишди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларни зо'рлик билан маг'луб этдилар ва жангчилари ҳалок бо'лдилар. болалар ва аёллар асирга олинди. Сафияни Диҳё ал-Калбий олиб, кейин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга тегишли бо'либ, унга турмушга чиқди ва унинг маҳри о'зининг ма'носи эди. Саҳиҳ ул-Бухорий

Замонавий ҳаволалар ва янги маданиятда

Яқин Шарқ,[64] Европа[65] ва Шимолий Америкадаги[65][66] норозилик намойишлари баъзан Исроил-Фаластин можароси контекстида Хайбар жангига ишора қилади. Қо'шиқнинг ба'зи версиялари:

  • Кҳайбар Кҳайбар йā Яҳūд, жайш-и Муḥаммад саwф-а яʻūд خيبر خيبر يايهود جيش محمد سوف يعود)—“Хайбар, Хайбар эй яҳудийлар, Муҳаммад лашкари қайтади”.[67]
  • Франсуз тилида Хайбар, Хайбар, Ô Жуифс, л'армéэ де Моҳаммад ва ревенир.[65]
  • Хайбар, Хайбар я яҳуд, жайш Муҳаммад қодимун. — “Хайбар, Хайбар, эй яҳудийлар, Муҳаммаднинг қўшини келяпти”.[68] Ҳизбуллоҳдан Аббос ал-Мусавийнинг со'зларига ко'ра, бу милодий ВИИ асрдаги асл жангда айтилган версия эди.
  • Хайбар, Хайбар я саҳюн, Ҳизбуллоҳ қодимун. — “Хайбар, Хайбар, сиз сионистлар, Ҳизбуллоҳ келяпти”.[68]

2006-йилги Ливан уруши пайтида Ливандаги шиа милицияси Ҳизбуллоҳ Хайбардан кейин Исроил шаҳарларига отилган ракеталарни атаган.[69]

Хайбар шунингдек, 2013-йил июл ойида (ўша йили Рамазон ойида) Яқин Шарқда эфирга узатила бошлаган телесериалнинг номидир. Хайбар жангида бўлиб ўтган бу драма Хайбар яҳудийлари билан ўша пайтдаги Мадинадаги яҳудий ва араб жамоалари ўртасидаги муносабатларни акс эттиради. МЕМРИ,[70] Симон Wиэсентҳал маркази[71] ва АДЛ[72] уни яҳудийларни ислом душмани сифатида илтифоциз тасвирлагани учун танқид қилган.[73]

Натижалар

  • Дамашқ савдо йўлининг назорати ва хавфсизлиги мусулмонлар қўлида мустаҳкам эди.
  • Яҳудийлар муаммоси ҳал қилинди.
  • Хайбар жанги мусулмонларнинг биринчи ҳужум урушидир.
  • Ал-Ҳорис ва Марҳаб қиличдан о'тилди.[74]

Бошқа манбаалар

Манбалар

  1. ↑ Wатт, Энcйcлопаэдиа оф Ислам, "Курайза, Бану".
  2. ↑ „Cоллаборатион он Эхпериэнтиал Эдуcатион (1827)“, Бест Праcтиcес, Америcан Соcиэтй оф Ҳеалтҳ-Сйстем Пҳармаcисц: 192ф, 2019-12-01, дои:10.37573/9781585286560.059, ИСБН 978-1-58528-656-0, қаралди: 2020-10-11
  3. ↑ "Али". Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. 
  4. ↑ Исламиc Ҳисториcал Новел: Перанг Кҳаибар (Кҳайбар Wар) бй Абдул Латип Талиб, 2011 (Малайсиа).
  5. ↑ Стиллман, Норман. Тҳе Жеwс оф Араб Ландс: А Ҳисторй анд Соурcе Боок. Пҳиладелпҳиа: Жеwиш Публиcатион Соcиэтй оф Америcа, 1979 — 14-бет. ИСБН 0-8276-0198-0. 
  6. ↑ ал-Ҳалаби, Нур ал-Дин „10“, . Сират-и-Ҳалбийяҳ. 2. Уттар Прадеш: Идараҳ Қасмийяҳ Деобанд — 34-бет. 
  7. ↑ Рубин, Ури. Тҳе Ассассинатион оф Каʿб б. ал-Ашраф. Вол. 32, 1990 — 65–71-бет. 
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 Веccиа Ваглиэри, Л. "Кҳайбар", Энcйcлопаэдиа оф Ислам
  9. ↑ Стиллман 19.
  10. ↑ 10,0 10,1 Стиллман 18–19.
  11. ↑ 11,0 11,1 Леwис 10.
  12. ↑ ал-Мубаракпури, Сафиур Раҳман. Сираҳ Набаwияҳ (Индонесиан). Гема Инсани, 2020 — 277-бет. ИСБН 9786022508502. Қаралди: 29-декабр 2021-йил. 
  13. ↑ Али ал-Саллаби, Муҳаммад. Сежараҳ Ленгкап Расулуллаҳ Жилид 2 (Эбоок), Фирст (Индонесиан), Пустака Ал-Кауцар, 2012 — 341-бет. ИСБН 9789795926542. Қаралди: 29-декабр 2021-йил. 
  14. ↑ ал-Маwарди, Имам. Ал-Аҳкам Ас-Султҳанийяҳ Ҳукум-Ҳукум Пенеленггараан Негара далам Сяриат Ислам (Индонесиан). Дарул Фалаҳ, 2020 — 292-бет. ИСБН 9789793036205. Қаралди: 29-декабр 2021-йил. 
  15. ↑ Чалил, Моэнаwар. Келенгкапан Тарикҳ Эдиси Лух Жилид 2 (Эбоок) (Индонесиан), Гема Инсани, 2001 — 571-бет. ИСБН 9789795617112. Қаралди: 29-декабр 2021-йил. 
  16. ↑ Ҳанеграаф, Ҳанк. МУСЛИМ Wҳат Ёу Неэд то Кноw Абоут тҳе Wорлд'с Фастест Гроwинг Религион. Тҳомас Нелсон, 2017 — 17-бет. ИСБН 9780785216032. Қаралди: 29-декабр 2021-йил. 
  17. ↑ Стиллман 14, 16-17.
  18. ↑ Wатт, Муҳаммад ат Медина, п. 34-37.
  19. ↑ Номани, Сират ал-Наби, п. 368-370.
  20. ↑ ал-Ҳалаби, Сират-и-Ҳалбийяҳ (Вол.
  21. ↑ Лингс, Муҳаммад: ҳис лифе басед он тҳе эарлиэст соурcес, п. 215-16.
  22. ↑ Петерсон, Муҳаммад: тҳе пропҳет оф Год, п. 127.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 Номани (1979), вол.
  24. ↑ Урwа, Фатҳ ал-Бари, Вол.
  25. ↑ Стиллман 17.
  26. ↑ Зурқани, Ала ал-Маwаҳиб, Вол.
  27. ↑ Ибн Ишақ, А. Гуиллауме, п. 665-666.
  28. ↑ Wатт (1956), п. 189.
  29. ↑ Лингс (1987), п. 249.
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 Стиллман 18.
  31. ↑ Wатт (1956), пг. 93.
  32. ↑ ал-Табари. Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари: Тҳе Виcторй оф Ислам. Албанй: Стате Университй Оф Неw Ёрк, 1997 — 116-бет. 
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 П. Беарман, эд. "Кҳайбар". Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион. Брилл Онлине. ҳттп://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/кҳайбар-CОМ_0503?с.нум=0&с.қ=Кҳайбар. Қаралди: Април 18, 2012. 
  34. ↑ Wатт 1956, пг. 341.
  35. ↑ Ҳайкал, Муҳаммад Ҳусайн.
  36. ↑ Лингс (1983), пг. 263.
  37. ↑ 37,0 37,1 ал-Табари. Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари: Тҳе Виcторй оф Ислам. Албанй: Стате Университй Оф Неw Ёрк, 1997 — 117-бет. 
  38. ↑ Спенcер, Роберт (14-август 2006-йил). „Кҳайбар, Кҳайбар, О Жеwс“. Ҳуман Эвенц. 62-жилд, № 27. 12-бет.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()[сайт ишламайди]
  39. ↑ Wатт (1956), пг. 219.
  40. ↑ 40,0 40,1 Wатт (1956), пг. 218.
  41. ↑ „Саҳиҳ Букҳари“. 16-май 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-май 2013-йил.
  42. ↑ ал-Табари. Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари: Тҳе Виcторй оф Ислам. Албанй: Стате Университй Оф Неw Ёрк, 1997 — 119–121-бет. 
  43. ↑ Эдwард Гиббон, Тҳе ҳисторй оф тҳе деcлине анд фалл оф тҳе Роман Эмпире, Вол В. паге 365.
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 Ибн Ҳишам.
  45. ↑ „Тҳе Cонқуэст оф Кҳйбер“. Аҳлул Байт Дигитал Исламиc Либрарй Прожеcт (2013-йил 10-ноябр). Қаралди: 18-июл 2015-йил.
  46. ↑ Сеэраҳ. „Тҳе Баттле оф Кҳайбар“. А2Ёутҳ. Қаралди: 6-феврал 2020-йил.
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 Андоза:Ҳадитҳ-усc
  48. ↑ 48,0 48,1 Букҳари, Чап.
  49. ↑ 49,0 49,1 Ҳарун, Абдус Салам. М.. Энглиш Транслатион оф Сират Ибн Ҳишам. Ал-Фалаҳ Фоундатион (ноте тҳис боок ис пагинатед фром ригҳт то лефт). 
  50. ↑ ал-Табари. Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари: Тҳе Виcторй оф Ислам. Албанй: Стате Университй Оф Неw Ёрк, 1997 — 120-бет. 
  51. ↑ ал-Табари. Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари: Тҳе Виcторй оф Ислам. Албанй: Стате Университй Оф Неw Ёрк, 1997 — 121-бет. 
  52. ↑ 52,0 52,1 Wатт 1956), пг. 218.
  53. ↑ 53,0 53,1 Ҳайкал (2008), п. 400.
  54. ↑ Ибн Ишақ, Гуиллауме, п. 515.
  55. ↑ Муҳаммад ибн Умар ал-Wақиди.
  56. ↑ Ибн Ишақ/Гуиллауме, пп. 515-516.
  57. ↑ Ибн Саад/Ҳақ, пп. 133, 143-144, 251-252.
  58. ↑ Cомпанионс оф Муҳаммад Букҳари :: Боок 5 :: Волуме 57 :: Ҳадитҳ 51.
  59. ↑ Жафри_
  60. ↑ 61,0 61,1 Насрун 2021, с. 170
  61. ↑ Тҳе Cонқуэст оф Кҳаибар, Wитнесс-Пионеэр.cом Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.
  62. ↑ 63,0 63,1 Тҳе Сеалед Неcтар, бй Сафиур Раҳман ал Мубаракпури, пг 433
  63. ↑ Шаран, Шломо. Cроссоверс: Анти-Зионисм анд Анти-Семитисм. Неw Брунсwиcк, Неw Жерсей: Трансаcтион Публишерс, 2010 — 6-бет. ИСБН 9781412844888. 
  64. ↑ 65,0 65,1 65,2 Рубенстеин, Ричард Л.. Жиҳад анд Геноcиде. Ланҳам, Марйланд: Роwман & Литтлефиэлд Публишерс, Инc., 2010 — 180-бет. ИСБН 9780742562035. 
  65. ↑ Эмерсон, Стевен. Америcан Жиҳад: Тҳе Террорисц Ливинг Амонг Ус. Неw Ёрк: Тҳе Фреэ Пресс, Симон & Счустер, Инc., 2002 — 187–8-бет. ИСБН 0-7434-7750-2. „кҳайбар кҳайбар я яҳуд.“ 
  66. ↑ „Флотилла партиcипанц чантед Исламиc баттле cрй инвокинг киллинг оф Жеwс“. Палестиниан Медиа Wатч (29-май 2010-йил).
  67. ↑ 68,0 68,1 Алагҳа, Жосепҳ Элиэ. Тҳе Шифц ин Ҳизбуллаҳ'с Идеологй: Религиоус Идеологй, Политиcал Идеологй, анд Политиcал Програм. Амстердам: Амстердам Университй Пресс, 2006 — 130-бет. ИСБН 9789053569108. 
  68. ↑ Ҳизбуллаҳ: Wе фиред Кҳаибар-1 роcкец ат Ҳадера, Йнетнеwс, Аугуст 8, 2006.
  69. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед МЕМРИ_Кҳайбар
  70. ↑ Понтз. „Симон Wиэсентҳал Cентер Сламс 'Кҳайбар' Минисериэс Афтер Видео оф Аcторс Спеwинг Ҳате Сурфаcес“. Алгемеинер (9-июл 2013-йил). Қаралди: 11-феврал 2020-йил.
  71. ↑ Понтз. „АДЛ Бласц 'Веҳементлй Анти-Семитиc' ТВ Шоw 'Кҳайбар' Cуррентлй Аиринг ин Миддле Эаст“. Алгемеинер (12-июл 2013-йил). Қаралди: 11-феврал 2020-йил.
  72. ↑ Бен Соломон. „Рамадан сериэс 'Кҳайбар' ис а баттле cрй агаинст Жеwс“. Жерусалем Пост (11-июл 2013-йил).
  73. ↑ ИсламСторй Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.

Библиография

Журнал

Энциклопедия

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xaybar_jangi" dan olindi