Ziyosfera

Xazir jangi

Хазир жанги (арабча: يوم الخازر‎‎) – 686-йилнинг август ойида Мосулнинг шарқий қисмидаги Хазир дарёси яқинида, ҳозирги Ироқда содир бўлган жанг. Иккинчи фитна даврида бўлиб ўтган ва Сурияда жойлашган Дамашқ халифалиги, Мухтор ас-Сақафийнинг Куфадаги Алийпараст кучлари ва Маккада жойлашган Абдуллоҳ ибн Зубайр халифалиги ўртасида Ироқни назорат қилиш учун олиб борилган кенг кўламли курашнинг бир қисми. Жанг Умавийларнинг мағлубияти билан якунланган. Мухтор ас-Сақафий ҳукмронлиги Мосул ҳудудига қадар кенгайган.

Хазир жанги
Иккинчи фитнанинг бир қисми
Саналар 686-йил 6-август
Уруш ери Баръита, Хазир дарёси бўйлаб
Натижа Алилар тарафдорларининг ғалабаси
Қўмондонлар
Убайдуллоҳ ибн Зиёд †
Ҳусайн ибн Нумайр ас-Сакуний †
Ҳумайд ибн Ҳурайс ал-Калбий
Умайр ибн ал-Ҳубоб ал-Суламий  †
Шураҳбил ибн Зиъл Калаъ ал-Ҳимярий †
Робиъа ибн ал-Мухариқ ал-Ғанавий  † 		Иброҳим ибн ал-Аштар
Туфайл ибн Лақит
Суфён ибн Язид ал-Аздий
Али ибн Молик ал-Жушамий †
Абдулраҳмон ибн Абдуллоҳ ал-Нахаъий
Кучлар
80.000 10.000

Мусулмонлар ўртасидаги ички уруш натижасида Умавийлар салтанати Дамашқ ва унинг атрофидаги ҳудуд билан чегараланиб қолди, чунки уларнинг аксарият ҳудудлари Ибн ал-Зубайр томонга ўтган эди. Бироқ Умавийларнинг қайта тикланиши халифа Марвон И нинг тахтга келиши билан бошланди. Марвон И Убайдуллоҳ ибн Зиёд бошчилигидаги қўшинни Ироқни қайтариб олиш учун юборди. Бу қўшиннинг Мосулга юриши Хазир жангини тезлаштирди. Қўшин қўмондони Убайдуллоҳ Мухторнинг Алийпараст кучларига душман эди. Шундай қилиб, Мухтор Умавийларнинг юришини тўхтатиш мақсадида тезда ҳаракатга киришди. Иброҳим ибн ал-Аштар бошчилигидаги форс маволийлари ҳукмрон бўлган кучларни Умавийларнинг Сурия араб армиясига қарши туриш учун юборди. Дастлабки жангда Ибн ал-Аштар қўшинларининг бир қисми қочиб кетди, бироқ кейин унинг қўмондонлиги остида қайта тўпланиб, Умавийлар марказига қарши айблов бошланди. Бу нарса ҳар икки томон учун катта талофат олиб келди ҳамда Убайдуллоҳ ва унинг бир қанча қўмондонларининг ўлдирилишига сабаб бўлди. Умавийлар қўмондони Умайр ибн ал-Ҳубоб ва унинг Сулаймий қабиладошлари қочиб кетишди, Алилар тарафдорлари эса қолган Умавий қўшинларини таъқиб қилишди, уларнинг кўплари Хазир дарёсида чўкиб кетди.

Хазир жанги Умавийлар учун катта муваффақияцизлик бўлди, улар 691-йилгача Ироққа бошқа босқин уюштирмадилар. Бироқ Мухторнинг ғалабаси узоқ давом этмади. Орадан бир йил ўтиб, Зубайрийлар Куфани эгаллаб олишганда Мухтор ўлдирилди. Дамашқ халифалигининг Қайсий ва Яманий қабилавий унсурлари ўртасидаги қон низоси Умайрнинг жанг ўрталарида қочиб кетиши ҳамда Тағлиб ва Калб қабилаларига қарши ҳужумларга бошчилик қилиши туфайли янада кучайиб кетди. Шундан сўнг, кейинги жангларда Калбга Хазирдан омон қолган Умавийлар қўмондони Ҳумайд ибн Ҳурайс ал-Калбий бошчилик қилди.

Тарихи

Дамашқ халифалиги Иккинчи фитна даврида халифа Язид И ва унинг вориси Муовия ИИ нинг мос равишда 683 ва 684-йилларда вафот этиши билан заифлаша бошлади[1]. Оқибатда улар Ироқ (Месопотамиянинг Тикритдан жанубдаги қисми[2]) устидан ҳокимиятни йўқотдилар, Шимолий Сурия ва Фаластин ҳокимлари эса халифаликка даъвогар, Умавийларга қарши шахс Абдуллоҳ ибн ал-Зубайрга бай’ат қилишди[3]. Натижада, Умавийлар ҳукмронлиги Дамашқ минтақаси билан чекланиб қолди[3]. Умавийларнинг Ироқ ҳокими Убайдуллоҳ ибн Зиёд ўз вилоятидан қувиб чиқарилгандан сўнг, Умавийлар ҳукмронлигини мустаҳкамлаш мақсадида Дамашққа жўнаб кетди[4]. Унинг саъй-ҳаракатлари ва содиқ араб қабилаларининг келишуви натижасида кейинчалик „Яман“ номи билан машҳур бўлган Умавий оқсоқоли Марвон ибн ал-Ҳакам 684-йилнинг июнида халифаликка тайинланди[3].

684-йилнинг август ойида Умавийлар ва уларнинг қабилавий иттифоқчилари Марж Раҳит жангида Зубайрийлар тарафдори Қайсий қабилаларини тор-мор қилди[3]. Умавийларнинг ғалабаси бутун Сурияни Марвон ҳукмронлиги остига ўтказди[3], аммо Қайс ва Яман ўртасида узоқ давом этган адоватга ҳам сабаб бўлди[1]. Кейинроқ Марвон Ироқни қайтариб олиш мақсадида Убайдуллоҳ бошчилигида қўшин жўнатди[3]. Уммавийларга қарши бўлган бир қанча гуруҳлар, жумладан, Мухтор ас-Сақафий, яна бошқа бир қанча Алилар ва Ибн аз-Зубайр тарафдорлари ҳудуд устидан назоратни бўлиб ташладилар[5]. Марвон Убайдуллоҳга ўзи босиб олган барча ҳудудларга ҳокимлик қилишини ваъда қилди[5]. 685-йил январ ойи бошида Убайдуллоҳ ўз қўшинларини Фурот дарёси бўйидаги Гиерапол шаҳрига сафарбар қилган эди. Тахминан ўша пайтда унинг иккинчи қўмондони Ҳусайн ибн Нумайр ас-Сакуний ҳозирги Рас ал-Айндаги Айн ал-Варда жангида Сулаймон ибн Сурод бошчилигидаги Алилар тарафдорлари гуруҳини йўқ қилди[5]. Марвон 685-йилнинг баҳорида вафот этди. Убайдуллоҳнинг қўшини Раққада қароргоҳ қуриб, унинг ўрнига Марвоннинг ўғли Абдулмалик халифа бўлди[3].

Умавийларнинг Айн ал-Вардадаги ғалабасидан кейин ўн саккиз ой ичида Убайдуллоҳнинг қўшинлари Зубайрий тарафдори Зуфар ибн ал-Ҳорис ал-Килобий бошчилигидаги Жазиранинг (Юқори Месопотамия) Қайсий қабилалари билан курашларда ботқоқликка тушиб қолди[5]. 686-йилнинг ёзида Убайдуллоҳнинг қўшинлари Ироқни забт этишни мақсад қилган[5], узоқ вақтдан бери Куфан ҳарбий элитаси томонидан бошқарилиб келадиган[4] Мосул томон юриш бошлади[5]. Бир неча ҳафта олдин Куфани Ибн аз-Зубайр волийсидан тортиб олган Мухтор тезда Умавийлар қўшинига қарши туриш учун ўз қўмондони Иброҳим ибн ал-Аштар бошчилигидаги қўшинни сафарбар қилди[5]. Убайдуллоҳ бу қўшинни 686-йил 9–10-июл кунларида мағлуб этишга эришди[5]. Бу орада Мус’аб ибн Зубайр ва Куфа ашрафлари (араб қабила зодагонлари) Мухтор қўшинларининг йўқлигидан фойдаланиб, Куфани қайтариб олишди[6]. Мухтор июл ойининг охиригача ўз қўшинларини қайтариб олиб, Зубайрийпараст кучларни мағлуб эта олгани учун уриниш муваффақияцизликка учради[6]. Мухтор Куфани қўлга киритгач, яна Ибн ал-Аштарни Убайдуллоҳнинг қўшинига қарши чиқиш учун жўнатди[6].

Томонлар

Умавийлар

Убайдуллоҳнинг 60 000 кишилик қўшини сафлари Суриядан келган араб қабиладошларидан иборат бўлиб, ўрта аср манбаларида улар жумъу аҳл аш-Шом (сурияликлар мезбони) деб аталган[7]. Ўша пайтда, ИХ аср тарихчиси ат-Табарий келтирган бир маълумотга кўра, „(халифа) Марвоннинг қўшини Калбдан бўлиб, уларнинг қўмондони Ибн Баҳдал эди ва бутун Қайс ал-Жазирада Марвон ва унинг оиласи уларга қарши эди“[7].

Алилар

Мухторнинг қўшинлари Убайдуллоҳникидан[2] камроқ эди, лекин Куфадаги ғалаба ва йўқотишлар сабаб Ҳусайн ибн Али ва Ибн Суроднинг Таввабинларидан қасос олишга бўлган интилиш Убайдуллоҳнинг аскарлари руҳиятини кўтариб юборган эди[6]. Араб тарихчиси Абу Михнаф (вафоти: 774) томонидан берилган манбаларда Ибн ал-Аштар қўшини 20 000 кишилик отлиқ қўшин сифатида яхши ташкил этилганлиги айтилади. Бироқ замонавий суриялик тарихчи Жоҳн бар Пенкае уларнинг кучини 13 000 пиёда аскардан иборат армия дея паст баҳо берган[8]. Мухторнинг қўшинидаги пиёда аскарлар шурṭа (танланган қўшинлар) деб номланган[8].

Мухторнинг Ибн ал-Аштар қўмондонлиги остида юборилган қўшини, асосан, маволийлардан (маwлā, яъни араб қабилаларининг араб бўлмаган мижозларидан) иборат эди[9]. Маволийлар сафида Абу Амра Кайсон бошчилигидаги куфалик форслар ҳукмрон бўлган бўлса[9], Бажила қабиласининг мавлоси шуртога ёки Мухторнинг ҳаросига (шахсий қўриқчиси) буйруқ берган[8]. Мухтор қўшинида форсларнинг ҳукмронлиги Умавийлар томонидан Ибн ал-Аштарга ўтиб кетганлар томонидан қайд этилган. Улар Мухтор аскарларининг арабчада сўзлашмасликларига норозилик билдирган ва уларнинг Умавийлар қўшини элита қисмига қарши туришга яроқсиз деб ҳисоблаганлар[9]. ИХ аср тарихчиси Абу Ҳанифа Динаварий Аҳмад ибн Довуд томонидан берилган маълумотларга кўра, Ибн ал-Аштар унинг қўшинлари зодагон жангчилар ва форс бошлиқларининг ўғиллари деб жавоб берган[9]. Араб отлиқ қўшинлари ҳам Ибн ал-Аштар қўшинларининг салмоқли қисмини ташкил қилган, унинг лейтенант қўмондонлари ҳам араблар бўлган[9].

Жанг

Жанг бўлиб ўтган Хазир дарёси бўйи (2010-йилги сурат)

686-йилнинг август ойи бошида Ибн ал-Аштар қўшинлари Умавийлар қўшинининг Ироққа юришини тўсиб қўйиш мақсадида шимолга Заб дарёси томон юрди[5]. Ибн ал-Аштар қўшинни отлиқ ва пиёда аскарларга бўлмасдан, шимолга томон юришини Умавийлар қароргоҳи яқинидан давом эттирди ва бу орқали Убайдуллоҳнинг қўмондонларидан Ҳумайд ибн Ҳурайс ал-Калбий қўшинларини ўзига қаратди[2]. Кейин Ибн ал-Аштар Туфайл ибн Лақит[а] бошчилигидаги қўшинларини Мосулдан тахминан 15 ми (24 км) шарқда, Заб ирмоғи бўлган Хазир дарёси қирғоғида жойлашган Бар’ита қишлоғини эгаллаш учун юборди[2]. Улар Бар’итада қароргоҳ қуришган бўлса, Убайдуллоҳ ва унинг лашкарлари олдинга силжиб, яқинроқ жойда қароргоҳ қуришди[2]. Ўша кечада Убайдуллоҳнинг чап қанот қўмондони Умайр ибн ал-Ҳубоб ас-Суламий яширинча учрашиб, Ибн ал-Аштар ҳузурига борди. Унга ўзи ва Қайсийлар бошчилигидаги қўшин уруш ўрталарида Убайдуллоҳни тарк этишини ваъда қилди. Ал-Аштар кучлари Умавийларнинг чап қанотига ҳужум қилди[2]. Кейин Умайр Умавийлар қароргоҳига қайтиб келди, Ибн ал-Аштар эса туннинг қолган қисмида ўз соқчиларни ҳушёр бўлишга ундади[2].

6-август куни тонг саҳарда Ибн ал-Аштар одамларини урушга сафарбар қилди ва ўз бўлинмаларини тузди[7]. Суфён ибн Язид ал-Аздийни ўнг қанотга, Али ибн Молик ал-Жушамийни чап қанотга, унинг ўгай укаси Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳни отлиқ қўшинларга, Туфайл ибн Лақитни эса пиёда аскарлар қўмондонлигига тайинлади[7]. Отлиқлар жуда оз бўлгани сабабли Ибн ал-Аштар уларни ўнг қанотда ўзига яқин тутди[7]. Унинг қўшинлари Умавийлар қароргоҳига қараган тепаликка пиёда юриш қилганда[7] Ибн ал-Аштар ўзининг отлиқларидан бири Абдуллоҳ ибн Зуҳайр ас-Салулийни Убайдуллоҳнинг қўшинлари ҳақида маълумот тўплаш учун юборди[2]. Ас-Салулий Ибн ал-Аштар ҳузурига Умавийлар даҳшат ва саросимада экани ҳақидаги хабар билан қайтди[2]. Ибн ал-Аштар ўз қўшинларини кўздан кечирди ва уларни „Ҳусайннинг қотили“ яъни Убайдуллоҳга қарши жиҳод (муқаддас уруш) қилиш учун тўплади[7].

Ибн ал-Аштар ўз жойига қайтгач, Умавийлар олдинга ўтдилар[7]. Умавийларнинг ўнг қанотига Ҳусайн ибн Нумайр, чап қанотга Умайр ибн ал-Ҳубоб, отлиқ қўшинларга Шураҳбил ибн Зил Калаъ ал-Ҳимёрий бошчилик қилди[2]. Убайдуллоҳ пиёда аскарлари билан бирга юриш қилди. Жанг чизиғига яқинлашган сари Ҳусайн ибн Нумайрнинг ўнг қаноти ал-Жушамийнинг чап қанотига ҳужум қилди. Ҳужум натижасида ал-Жушамий яраланди, унинг ортидан эса ўғли Қурра ва уларнинг қўриқчилари етиб келди[2]. Натижада, Ибн ал-Аштарнинг чап қаноти орқага сурилди, лекин Абдуллоҳ ибн Варқў ас-Салулий қўл остида йиғилиб, Ибн ал-Аштарнинг ўнг қанотига қўшилишди[2]. Шундан сўнг, Ибн ал-Аштар ал-Аздий қўл остидаги ўнг қанотга Умайр ибн ал-Ҳубоб берган ваъдасини бажариб, келишилгандек чекиниши умидида Умавийларнинг чап қанотига ҳужум қилишни буюрди[2]. Бироқ Умайр ўз жойида турди ва натижада шиддатли жанг бошланди[2].

Ибн ал-Аштар Умавийларнинг чап қаноти мустаҳкам турганини кўргач, режани ўзгартирди. Агар Умавийлар қўшинининг марказий қисми тарқатиб юборилса, уларнинг ўнг ва чап қанотлари ҳам тарқалиб кетишига ишониб, ўз қўшинларига Умавийлар қўшинининг марказига ҳужум қилишни буюрди[2]. Ибн ал-Аштарнинг ҳужумда иштирок этгани ва яқин ҳамроҳлари билан бир неча Умавий аскарларини ўлдиргани айтилади[2]. Оғир тўқнашувлар пайтида ҳар икки томондан кўплаб аскарлар ҳалок бўлди ва Умавийлар тор-мор қилинди[7]. Мағлубиятга гувоҳ бўлган Умайр ибн ал-Ҳубоб Ибн ал-Аштардан ўз қароргоҳига қочиши ёки шу ерда қолиши кераклиги ҳақида маслаҳат сўради[2]. Ибн ал-Аштар эса унга кутишни маслаҳат берди, чунки одамлари Умайрдан ғазабланиб, унга зарар етказишидан қўрққан эди[2].

Ҳужум пайтида Убайдуллоҳ ўлдирилди[7]. Даҳҳок ибн Абдуллоҳ ал-Мишроқий томонидан берилган маълумотларга кўра, Убайдуллоҳнинг Ибн ал-Аштар томонидан ўлдирилгани, унинг танаси иккига бўлиниб, оёқлари шарққа, қўллари эса ғарбга юборилгани айтилади[2]. Шарик ибн Ҳудайр ат-Тағлибий исмли куфалик бир аскар Ҳусайн ибн Нумайрни Убайдуллоҳ билан адаштириб, унга ҳужум қилгани ва ўлдиргани тўғрисидаги маълумотлар ҳам мавжуд[7]. Шураҳбил ибн Зил Калў ва Убайдуллоҳнинг бошқа бир зобити Раби’а ибн ал-Мухориқ ал-Ғанавий ҳам ўлдирилди[7]. Ибн ал-Аштар қўшинлари Умавийлар қароргоҳини эгаллаб, мағлубиятга учраган аскарларини дарёгача қувиб етиб бордилар[2]. Умавийлар қўшинларининг бир қисми жангда вафот этган бўлса, кўп қисми Хазир дарёсига чўкиб кетган[2].

Уруш оқибати

Хазир жангида Алилар тарафдорларининг ғалабаси Умавийлар халифаси Абдулмаликнинг (тангада тасвирланган) Ироқни босиб олишга уринишларини 690–691-йилга қадар кечиктирган.

Мухтор ва унинг тарафдорлари 680-йили Карбалода Ҳусайн ибн Алининг ўлимида Убайдуллоҳнинг ҳам қўли бор деб ҳисоблашар эди. Шу сабабли унинг ўлимини Ҳусайн учун қасос ва адолат деб билишди[11]. Уруш натижасида Мухтор Мосул ва унинг атрофидаги ҳудудни эгаллаб олди[6] ва Ибн ал-Аштарни Мосулга ҳоким этиб тайинлади[8]. Умавийларнинг мағлубияти Абдулмаликнинг Ироқда Умавийлар ҳокимиятини ўрнатиш режаларига катта зарба бўлди[6].

Қайсийлар ва Яманийлар ўртасидаги адоват Хазир жангидан кейин янада кучайди[7]. Зуфар бошчилигидаги жазиралик Қайсийларнинг ўз рақиблари Калбий ва Киндийлар ҳукмронлик қилувчи Умавийлар қўшинини мағлубиятга учртагач, ўзларига бўлган ишончлари янада ортди[5]. Уларнинг мавқеи Умайр ибн ал-Ҳубоб ва унинг Сулаймий қабилаларининг келиши билан мустаҳкамланди[5]. Умайр ва одамларининг қочиб кетиши Убайдуллоҳ қўшинининг мағлубиятига сабаб бўлди[6]. Калбийлар бошлиғи ва Хазир жангидан омон қолган умавий Ҳумайд ибн Ҳурайс жангдан кейинги йилларда Умайр ва Зуфарнинг Қайсий қабилалари билан бўлган ҳалокатли босқинларда ва жангларда Калбийларга бошчилик қилди[5]. Умайрнинг илгари бетараф бўлган Тағлиб қабиласига бостириб кириши уларни Яманийлар фраксияси таркибига кирган Калб, Ғассон, Лахм ҳамда Сакун ва Сакосикларнинг Киндий қабилаларига қўшилишга ундади. Қайсийларга қарама-қарши қабилаларга эса Килоб, Уқайл, Баҳила ва Сулаймлар кирар эди[7].

687-йил бошида Мус’аб ибн аз-Зубайр ва куфалик ашрафлар Мазар ҳамда Ҳарура жангларида Мухторнинг содиқ тарафдорларини мағлуб этиб, Куфани қамал қилишлари билан Мухторнинг ҳам тақдирига якун ясалди[6]. 687-йил апрел ойида Зубайрийлар тарафдорлари шаҳарга бостириб кирганида Мухтор ва унинг 6000 нафар тарафдорлари ҳалок бўлди[6]. Ибн ал-Аштар ўз қўшинлари билан Мосулда қолган ва Мухтор мағлубиятга учраганидан кейин Зубайрийлар қўлига ўтган эди[8]. Ибн аз-Зубайр Ироқ устидан назоратни қўлга киритган бўлса-да, тез орада вилоят ва бошқа жойларда хорижийлар қўзғолонларига қарши кураш олиб борди[6].

Абдулмалик Хазир жангидаги таназзулдан кейин Ироқни забт этишга бўлган кейинги уринишлардан воз кечди ва бунинг ўрнига бутун вилоятдаги норози қабила бошлиқларини мағлуб этишга эътибор қаратди[7]. 690–691-йилларда Абдулмалик Ироққа катта босқин бошлади, унинг қўмондонлиги, асосан, халифанинг оиласи, жумладан, Муҳаммад ибн Марвон ва Язид И нинг ўғиллари Холид ва Абдуллоҳдан иборат бўлган қўшинга шахсан раҳбарлик қилди[7]. Бу вақтга келиб, Ироқнинг кўплаб ашрафлари Умавийлар ҳукмронлигини қабул қилдилар. Мус’аб ва Ибн ал-Аштар ўлдирилган Маскин жангида Умавийларнинг ғалабасидан сўнг Ироқда Умавийлар ҳукмронлиги қайта тикланди[7].

Изоҳлар

  1. ↑ Туфайл ибн Лақит Иброҳим ибн ал-Аштар мансуб бўлган Нуха қабиласининг Ваҳбил уруғидан эди. Туфайл тарихчи Абу Михнаф (вафоти: 774) томонидан “мард ва жасур одам” деб та’рифланади.[10]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Кеннедй 2004.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 Фишбеин 1990.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Босwортҳ 1993.
  4. ↑ 4,0 4,1 Робинсон 2000а.
  5. ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 Wеллҳаусен 1927.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 Доннер 2010.
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 Кеннедй 2001.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Антҳонй 2012.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Закери 1995.
  10. ↑ Фишбеин 1990, с. 75.
  11. ↑ Ҳаwтинг 1987. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xazir_jangi" dan olindi