Xierozavr
Хиэрозавр[1] (лотинча: Ҳиэросаурус, қадимги юнонча: ἱερόν — маъбад, муқаддас ва σαῦρος [саурос] — калтакесак, панголин, сўзма-сўз: муқаддас калтакесак) — юқори бўр даврида яшаган анкилозавр инфратузилмасидан бўлган динозаврлар туркуми. Жинсга битта тур, Ҳиэросаурус стернбергии киради.
| Хиэрозавр | |
|---|---|
|
| |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Эукариотлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Динозаврлар |
| Оила: | †Орнитҳисчидаэ |
| Уруғ: | Хиэрозавр |
| Халқаро илмий номи | |
| Ҳиэросаурус Wиэланд, 1909 | |
Ягона тур
| |
| |
Ўрганиш тарихи
1906 ва 1908-йилларда қазилма овчиси Чарлз Ҳазелиус Стернберг ва унинг ўғиллари Канзас штатининг Триго жануби-ғарбий қазилмалар устида иш олиб борди. Иккала йилда ҳам нодосауридларнинг остеодермаси (оссификацияси) топилди, аммо улар тошбақаларнинг қолдиқлари билан янглишдилар. Аниқлаш зонаси Cастле Роcкдан 8,05 километр жанубда ва Ҳакберрй Крикдан уч мил жанубда эди. Улар топилмаларни каплумбаğа мутахассиси Жорж Ребер Виландга сотишди. У уларни Ел Пеабоди музейига совға қилди. 1906-йилдаги иккита пластинкага ЙПМ 55419 инвентар рақами, 1908-йилдагиларга эса ЙПМ 1847 инвентар рақами берилди. Виланд тез орада бу анкилозавр деган хулосага келди.


1909-йилда Виланд Ҳиэросаурус стернбергии турини номлади ва тавсифлади. қадимги юнонча: ἱερόν ном келиб чиқади қадимги юнонча: ἱερόν, „маъбад“, „муқаддас“ деган маънони англатади ва афтидан Қал’анинг маъбадга ўхшаш қоя шаклланишига ишора қилади; Виланд этимологияни келтирмади. Махсус белги Стернберг шарафига берилган[2].
ЙПМ 1847 ҳолотипи Ниобар формациясининг Смокй Ҳилл зонаси қатламида топилган бўлиб, кеч бўр кониак даврига оид, тахминан 85 млн. У бош суяги ва қовурға қисмларидан ташқари камида 34 та пластинкадан иборат. Виланд томонидан эслатиб ўтилган вертебра ва фаланжлар кейинчалик йўқолган. Бош суягининг элементларига чап зигоматик суяк ва суяк деворининг бир қисми киради. Ламеллар иккинчи ва учинчи бўйин умуртқаларининг катта овал сегментларини, кичикроқ остеодермаларни ва катта учбурчак умуртқа поғонасини ўз ичига олади. Овал сегментлар анча баланд, бир оз ассиметрик килга эга бўлиб, у орқага қараб орқа четидан осилган нуқтага чўзилган. Учбурчак умуртқалари текис. ЙПМ 55419 биринчи бўйинли иккита қўшни тўртбурчаклар ўрта остеодерма сегментларидан иборат. Улар Wиэланд томонидан тасвирланган, лекин батафсил кўриб чиқилмаган.
1936-йилда Мауриcе Голдсмитҳ Меҳл иккинчи турни тасвирлаб берди: Ҳиэросаурус cолеии, худди шу шаклланишда топилган етарлича тўлиқ скелетга асосланган[3].
1978-йилда Уолтер Престон Кумбс иккала таксонни Нодосаурусга тайинлади, натижада Нодосаурус стернберги ва Нодосаурус cолеии пайдо бўлди .
1995-йилда Кеннет Карпентер Иэросаурус стернберги номен дубиум деган хулосага келди, чунки ЙПМ 1847 бошқа нодозаврлардан унчалик фарқ қилмайди. У ЙПМ 55419 ни дизайндаги ноёб деб ҳисоблади, аммо боғловчи материаллар йўқлиги сабабли ҳолотип билан боғлиқлиги исботланмаган. У Ҳ. cолеии учун алоҳида Ниобрарасаурус жинсини тасвирлаб берди[4].
Виланд дастлаб анкилозаврларни тайинлаган. Кейинчалик у нодозаврлар аъзоси деб тахмин қилинган, аммо ҳозирда у материал етишмаслиги туфайли тўғридан-тўғри анкилозаврларга тегишли[5].
Манбалар
- ↑ Туманова Т. А. Пансирниэ динозаври Монголии. Остеодермалний пансир анкилозавров. — М. : Наука, 1987. — 80 с. — (Труди Совместной совецко-монголской палеонтологической экспедиции; вип. 32).
- ↑ Wиэланд, Г.Р. А неw арморед сауриан фром тҳе Ниобрара (англ.) // Америcан Жоурнал оф Сcиэнcе. — 1909. — Вол. 27. — П. 250—252.
- ↑ Меҳл, М.Г. Ҳиэросаурус cолеии: а неw ақуатиc диносаур фром тҳе Ниобрара Cретаcеоус оф Кансас (англ.) // Буллетин оф тҳе сcиэнтифиc лабораториэс оф Денисон Университй. — 1936. — Вол. 15. — П. 1—20.
- ↑ Cарпентер, К., Д. Дилкес, анд Д.Б. Wеишампел. Тҳе диносаурс оф тҳе Ниобрара Чалк Форматион (уппер Cретаcеоус, Кансас) // Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. — 1995. — Т. 15 (2). — С. 275—297.
- ↑ М. К. Виcкарёус, Т. Марянска, анд Д. Б. Wеишампел. 2004. Анкйлосауриа. Ин Д. Б. Wеишампел, П. Додсон, анд Ҳ. Осмолска (эдс.), Тҳе Диносауриа (сеcонд эдитион). Университй оф Cалифорниа Пресс, Беркелей 363-392.