Хитой буддизми ёки Хан буддизми - санъат, сиёсат, адабиёт, фалсафа, тиббиёт ва моддий маданият каби турли соҳаларда Хитой маданиятини шакллантирган Маҳаяна буддизмининг Хитой шакли. Хитой буддизми материк Хитойдаги энг йирик институционал диндир.[1] Ҳозирги вақтда Хитой Халқ Республикасида 185 дан 250 миллионгача хитойлик буддистлар бор.[1] Бундан ташқари, Тайван, Сингапур ва Малайзияда, шунингдек, Хитой диаспораси орасида асосий дин ҳисобланади.[2]

Буддизм Хитойга биринчи марта Хан сулоласи даврида (милоддан аввалги 202-220) кириб келган. Ҳинд буддист ёзувларнинг катта қисмини хитой тилига таржима қилиш ва бу таржималарнинг (Таоистик ва конфуций асарлари билан бир қаторда) хитойлик буддист қонунига киритилиши буддизмнинг Шарқий Осиё маданий соҳаларида, шу жумладан Кореяда тарқалишига катта таъсир кўрсатди. Хитой буддизми буддизм тафаккури ва амалиётининг турли хил ноёб анъаналарини, жумладан Тиантай, Ҳуаян, Чан буддизми ва Соф ер буддизмини ишлаб чиқди.

Осиёда буддистларнинг кенгайиши : Маҳаяна буддизми биринчи марта Кушонлар даврида Ипак йўли орқали Хитой империясига (Хан сулоласи) кирган . Қуруқлик ва денгиз „Ипак йўллари“ ўзаро боғланган ва бир-бирини тўлдирувчи бўлиб, олимлар „буддизмнинг буюк доираси“ деб атаган йўлни ташкил қилган.[3]
Луоянгдаги Оқ от ибодатхонаси, энг қадимги Хитой буддист ибодатхоналаридан бири
Вутайшандаги Буддистлар ибодатхонаси
Дунхуангдаги (Гансу провинсияси) Могао ғорларидан олинган буддист санъати Дунхуанг эрамиздан аввалги 500-1000 йиллар орасида буддизмнинг гуллаб-яшнаган маркази бўлган.
Лонгмен Гроттоэсдаги ҳайкаллар, Луоянг

Хитойда буддизмнинг вужудга келиши

Буддист миссионерлар буддизмни Хитойга Хан сулоласи даврида (милоддан аввалги 202 – милоддан аввалги 220) олиб кела бошладилар ва бу дин Хитойда умумий даврнинг бошида мавжуд эди.[2][4][5] Буддист миссионерлар қуруқликдаги Ўрта Осиё Ипак йўлидан ҳам, денгиз йўлларидан ҳам фойдаланганлар.[6] Дастлаб буддизм нотўғри тушунилган ва кўпинча даоизм билан алмашиб кетган ва аралашган.[7] Хитойликлар икки дин ўртасида жуда кўп ўхшашликларни кўрдилар.[8]

Дастлабки миссионерларнинг асосий вазифаларидан бири буддист матнларини таржима қилиш эди. Буддист матнларининг хитой тилига сақланиб қолган биринчи таржималари ИИ асрда Парфия Ан Шигао (安世高) таржималари бўлган.), Луоянг пойтахтида ишлаган. Унинг ишидан сўнг кушонлик роҳиб Локакṣэманинг (支婁迦讖 кенг қамровли Маҳаяна таржималари пайдо бўлди. шунингдек, Дхармаракса (ИИИ аср).[9][10]

Ушбу дастлабки даврда Дхармагуптака мактаби Хитойда буддизмни ўрнатишда жуда таъсирли эди.[11] Бу барча Хитой буддист мактаблари томонидан Дхармагуптака мактабининг Виная (монастир бошқаруви) кенг қабул қилинишига олиб келди .

Кучан олими Кумараживанинг (334-413) келиши муҳим воқеа бўлди. Олдинги таржимонлардан фарқли ўлароқ, Кумаражīва давлат томонидан қўллаб-қувватланган ва унга миллий устоз унвони берилган.[12] Унинг кўплаб юқори сифатли таржималари Хитой буддизмига катта таъсир кўрсатди. У, шунингдек, кейинчалик Санлун („Уч рисола мактаби“) деб аталадиган буддист фалсафанинг Мадҳямака мактабини жорий этгани билан машҳурдир.[13] Унинг иши, шунингдек, илгари Даоизм фалсафасининг кучли таъсири остида бўлган.

Бу даврнинг яна бир муҳим таржимони Парамāртҳа (милодий 499-569). Парамарта ўзининг хитойлик шогирдлари жамоаси билан Абҳидхарма, Ёгасара фалсафаси ва бошқа Маҳаяна матнлари бўйича кўплаб асарларни таржима қилган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Cоок, Сараҳ (2017). Тҳе Баттле фор Чинаъс Спирит: Религиоус Ревивал, Репрессион, анд Ресистанcе ундер Хи Жинпинг. Фреэдом Ҳоусе Репорт. Роwман & Литтлефиэлд.
  2. ↑ 2,0 2,1 Поcески, Марио. „Чинесе Буддҳисм“ ин Тҳе Wилей-Блаcкwелл Cомпанион то Чинесе Религионс (пп. 197-218) эдитед Рандалл Л. Надеау. Жоҳн Wилей & Сонс, 2012.
  3. ↑ "Маритиме Буддҳисм". Охфорд Ресеарч Энcйcлопедиа оф Религион. Охфорд: Охфорд Университй Пресс. 20 Деcембер 2018. дои:10.1093/аcрефоре/9780199340378.013.638. ИСБН 9780199340378. Арчивед фром тҳе оригинал он 19 Фебруарй 2019. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190219153342/ҳттпс://охфордре.cом/религион/виэw/10.1093/аcрефоре/9780199340378.001.0001/аcрефоре-9780199340378-э-638. Қаралди: 30 Май 2021. 
  4. ↑ {{{титле}}}. 华语教学出版社. Синолингуа., 2010 — 64-бет. ИСБН 978-7-80200-985-1. „公元1世纪———传入中国内地,与汉文化交融,形成汉传佛教。“ 
  5. ↑ Чüн-фанг Йü (2020). Чинесе Буддҳисм: А Тҳематиc Ҳисторй, п. 14. Университй оф Ҳаwаии Пресс
  6. ↑ Масперо 1981, пп. 401-405.
  7. ↑ Чüн-фанг Йü (2020). Чинесе Буддҳисм: А Тҳематиc Ҳисторй, п. 15. Университй оф Ҳаwаии Пресс
  8. ↑ Масперо 1981, п. 409
  9. ↑ Wиллиамс, Паул. Маҳāйāна Буддҳисм: Тҳе Доcтринал Фоундатионс. 2008. п. 30
  10. ↑ Чüн-фанг Йü (2020). Чинесе Буддҳисм: А Тҳематиc Ҳисторй, п. 18. Университй оф Ҳаwаии Пресс
  11. ↑ Wардер, А. К. Индиан Буддҳисм. 2000. пп. 280–281
  12. ↑ Чüн-фанг Йü (2020). Чинесе Буддҳисм: А Тҳематиc Ҳисторй, п. 22. Университй оф Ҳаwаии Пресс
  13. ↑ Маир, Виcтор Ҳ.; Санпинг Чен, Wоод, Франcес (2013). Чинесе Ливес: Тҳе Пеопле Wҳо Маде а Cивилизатион, #28, Кумаражива. Тҳамес & Ҳудсон.