Ziyosfera

Xitoy tarixi

Хитой тарихи давомида турли сулолалар ва давлатлар томонидан назорат қилинган тахминий ҳудудлар

Хитой тарихига оид энг қадимги ёзма маълумотлар милоддан аввалги 1250-йилга, Шан сулоласи давридан (милоддан аввалги 1600–1046 йиллар), қирол Ву Динг давридаги[1][2] ёзувларда тилга олинган. Шангнинг йигирма биринчи қироли сифатида.[3][4] “Ҳужжатлар китоби” (эрамиздан аввалги ХИ аср), “Бамбук йилномалари” (милоддан аввалги 296-йил) ва “Буюк тарихчининг ёзувлари” (милоддан аввалги 91-йил) каби қадимий тарихий матнларда Ся сулоласи (тахминан 2070-йил) қайд этилган ва тавсифланган. Шанггача, лекин бу даврдан ҳеч қандай ёзув маълум эмас. Шанг ёзувлари Хиа мавжудлигини кўрсатмайди. Шанг одатда Хитой сивилизациясининг бешиги ҳисобланган Сариқ дарё водийсида ҳукмронлик қилган. Бироқ, неолит сивилизациялари Сариқ дарё ва Янцзи дарёлари бўйлаб турли маданият марказларида пайдо бўлган. Бу Сариқ дарё ва Янцзи сивилизациялари Шангдан минг йиллар олдин пайдо бўлган. Минг йиллик узлуксиз тарихга эга Хитой дунёдаги энг қадимги цивилизациялар қаторига киради ва сивилизация бешикларидан бири ҳисобланади.[5][6]

Чжоу сулоласи (милоддан аввалги 1046–256) Шанларни сиқиб чиқарди ва уларнинг ҳукмронлигини оқлаш учун “Осмон мандати” тушунчасини киритди. Марказий Чжоу ҳукумати ташқи ва ички тазйиқлар туфайли милоддан аввалги ВИИИ асрда заифлаша бошлади ва охир-оқибат баҳор ва куз даврида мамлакат кичикроқ штатларга бўлиниб кетди. Бу давлатлар мустақил бўлиб, кейинги урушаётган давлатлар даврида бир-бирлари билан курашдилар. Анъанавий хитой маданияти, адабиёти ва фалсафасининг кўп қисми биринчи марта ўша нотинч даврларда ривожланган.

Милоддан аввалги 221-йилда Қин Ши Ҳуанг турли урушаётган давлатларни босиб олди ва ўзи учун Хуангди ёки Қиннинг" императори " унвонини яратди, бу император Хитойнинг бошланишини белгилаб берди. Бироқ, унинг ўлимидан кўп ўтмай, золим ҳукумат қулади ва уни узоқроқ яшаган Хан сулоласи (милоддан аввалги 206 - милодий 220) эгаллади. Кетма-кет келган сулолалар императорга кенг ҳудудларни бевосита назорат қилиш имконини берадиган бюрократик тизимларни ишлаб чиқди. Милоддан аввалги 206-йилдан то 1912-йилгача бўлган ХХИ асрда мунтазам маъмурий вазифаларни махсус элита олим амалдорлар бажарган. Хаттотлик, тарих, адабиёт ва фалсафани пухта эгаллаган йигитлар ҳукуматнинг оғир имтиҳонларидан пухта саралаб олинди. Хитойнинг сўнгги сулоласи Қинг (1636—1912) бўлиб, унинг ўрнига 1912-йилда Хитой Республикаси, кейин эса 1949-йилда материкда Хитой Халқ Республикаси ташкил топган. Хитой Республикаси 1949-йилда Тайван оролига чекинди. ХХР ҳам, РОХ ҳам ҳозир Хитойнинг ягона қонуний ҳукумати эканлигига даъво қилмоқдалар, натижада ҳатто Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ХХРни 1971-йилда БМТнинг барча конференсияларида Хитойни вакиллик қилувчи ҳукумат сифатида тан олганидан кейин ҳам давом этаётган низолар давом этмоқда . Гонконг ва Макао 1997 ва 1999-йилларда тегишли равишда Буюк Британия ва Португалиядан суверенитетни Хитойга ўтказиб, ХХРнинг махсус маъмурий ҳудудларига (САР) айланди.

Хитой тарихи сиёсий бирлик ва тинчлик даврлари, уруш ва муваффақияциз давлатчилик даврлари ўртасида алмашинди - энг охиргиси Хитой фуқаролар уруши (1927—1949). Хитойда вақти-вақти билан чўл халқлари, айниқса мўғуллар ва манжурлар ҳукмронлик қилган, уларнинг аксарияти охир-оқибат Хан Хитой маданияти ва аҳолисига ассимиляция қилинган. Кўп қироллик ва саркардалик даврлари орасида Хитой сулолалари Хитойнинг бир қисмини ёки бутун қисмини бошқарган; баъзи даврларда назорат ҳозирги каби Шинжон, Тибет ва Ички Мўғулистонгача чўзилган. Анъанавий маданият ва Осиёнинг бошқа қисмлари ва Ғарб дунёсининг таъсири (иммиграция, маданий ассимиляция, кенгайиш ва хорижий алоқалар тўлқинлари билан олиб борилган) Хитойнинг замонавий маданиятининг асосини ташкил қилади.

Тарихдан олдинги

Палеолит (3,3 мил. – 12 мил.)

Ҳозирги Хитойда бир миллион йил олдин ҳомо эреcтус яшаган.[7] Яқинда ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Сяочанглианг сайтида топилган тош асбоблар магнитостратиграфик жиҳатдан 1,36 йилга тўғри келади.миллион йил олдин.[8] Шанси провинсиясидаги Хихуду археологик ёдгорлигида Ҳомо эреcтус[9] томонидан оловдан фойдаланганлиги ҳақида далиллар мавжуд, бу 1.27.миллион йил олдин,[7] ва Хитойдаги Ҳомо эреcтус қолдиқлари орасида Юанмоу одами, Лантиан одами ва Пекин одами мавжуд. Милоддан аввалги 125-80 000 йилларга оид Ҳомо сапиэнснинг тошга айланган тишлари Ҳунаннинг Дао округидаги Фуян ғорида топилган.[10] Ўрта палеолит Леваллоис технологиясига оид далиллар Хитойнинг жануби-ғарбий қисмидаги Гуанйиндонг ғорининг тош йиғиндисида топилган, тахминан 170,000-80,000 йил олдин.[11]

Манбалар

  1. ↑ Болтз, Wиллиам Г. (1986-йил феврал). „Эарлй Чинесе Wритинг, Wорлд Арчаэологй“. Эарлй Wритинг Сйстемс. 17-жилд, № 3. 436-бет. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  2. ↑ Кеигҳтлей, Давид Н. (1996-йил куз). „Арт, Анcесторс, анд тҳе Оригинс оф Wритинг ин Чина“. Репресентатионс. № 56 Спеcиал Иссуэ: Тҳе Неw Эрудитион. 68–95-бет. дои:10.2307/2928708. ЖСТОР 2928708. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  3. ↑ „Тҳе Шанг Дйнастй Рулерс“. Чина Кноwледге. Қаралди: 7-август 2007-йил.
  4. ↑ „Шанг Кингшип Анд Шанг Киншип“. Индиана Университй. 2008-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-август 2007-йил.
  5. ↑ Др Қ.В. Нгуен. „Пиcклед анд Дриэд Асиан Вегетаблес“. АгриФутурес Аустралиа (2000-йил сентабр). 2022-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Cрадлес оф Cивилизатион-Чина: Анcиэнт Cултуре, Модерн Ланд, иллустратед (инглизча) Муроwчиcк: , Норман, Оклаҳома: Университй оф Оклаҳома Пресс, 1994. ИСБН 9780806126838. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Рихианг Зҳу; Зҳишенг Ан; Ричард Потт; Кеннетҳ А. Ҳоффман (2003-йил июн). „Магнетостратиграпҳиc датинг оф эарлй ҳуманс ин Чина“ (ПДФ). Эартҳ-Сcиэнcе Ревиэwс. 61-жилд, № 3–4. 191–361-бет. Бибcоде:2003ЭСРв...61..341З. дои:10.1016/С0012-8252(02)00132-0. 24 Жулй 2011да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  8. ↑ „Эарлиэст Пресенcе оф Ҳуманс ин Нортҳеаст Асиа“. Смитҳсониан Институтион. 2007-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-август 2007-йил.
  9. ↑ „Хиҳоуду Сите“. чинаcултуре.орг. 2007-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-декабр 2018-йил.
  10. ↑ „Фоссил теэтҳ плаcе ҳуманс ин Асиа '20,000 еарс эарлй'“. ББC Неwс. Қаралди: 14-октабр 2015-йил.
  11. ↑ Ҳу, Юэ; Марwиcк, Бен; Зҳанг, Жиа-Фу; Руи, Хуэ; Ҳоу, Я-Меи; Юэ, Жиан-Пинг; Чен, Wен-Ронг; Ҳуанг, Wеи-Wен; Ли, Бо (19-ноябр 2018-йил). „Лате Миддле Плеистоcене Леваллоис стоне-тоол течнологй ин соутҳwест Чина“. Натуре. 565-жилд, № 7737. 82–85-бет. Бибcоде:2019Натур.565...82Ҳ. дои:10.1038/с41586-018-0710-1. ПМИД 30455423.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xitoy_tarixi" dan olindi