Ziyosfera

Xitoyda choy tarixi

Хитойда чой тарихи узоқ ва мураккаб, чунки хитойликлар минг йиллар давомида чойдан завқланиб истеъмол қилишган. Олимлар пивони турли хил касалликларга даво сифатида талқин қилишди; зодагонлар яхши чойни истеъмол қилиш уларнинг мақомининг белгиси деб ҳисоблашган ва оддий одамлар шунчаки унинг таъмидан баҳраманд бўлишган. Хи’ан Хон императори Жинг мақбараси (мил.авв 144) ён атрофдаги аҳоли ҳам чойни севиб истеъмол қилгани ҳақидаги хабарлар бизга маълум. Кейин чой Танг (618-907) ва Сонг (960-1279) сулолаларида машҳур ичимликка айланди[1].

Атиргул Чойи

Афсонага кўра, чойни биринчи марта афсонавий Хитой императори ва ўсимликшунос Шеннонг милоддан аввалги 2737-йилда кашф этган[2]. Айтишларича, император унинг ичимлик сувини ичишдан олдин қайнатилган сувни яхши кўрар эди, шунда у тоза бўлар эди, шунинг учун унинг хизматкорлари шундай қилишган. Бир куни у узоқ минтақага саёҳат қилиб, армияси билан дам олиш учун тўхтади. Хизматкор унга ичиш учун қайноқ сув қуя бошлади ва ёввойи чой бутасидан ўлик барг сувга тушди. У жигарранг рангга айланди, лекин у сезилмади ва барибир императорга тақдим этилди. Император уни ичди ва уни жуда тетиклантирувчи деб топди ва ча (чой) вужудга келди. 

Лу Юнинг Хи’андаги ҳайкали

Тҳе Эря, милоддан аввалги 3-асрга оид Хитойча луғатда Чжоу сулоласи (милоддан аввалги 1046-256) даврида қандайдир барг инфузиони ишлатилганлиги қайд этилган[3].

Тарихан ;уйғоқ қолдирувчи фойдали доривор ўсимлик сифатида чойнинг келиб чиқиши аниқ бўлмасада, Хитой давлати тарихчилари чой ичиш ва уни тайёрлаш қадим замонлардан бери мавжуд эканлигини қайд этишди . Хан сулоласи (милоддан аввалги 206-милодий 220) чойни дори сифатида ишлатган. Ижтимоий тадбирларда завқланиш учун ичиладиган ичимлик сифатида чойдан фойдаланиш Танг сулоласи (милодий 618-907) ёки ундан олдинроқ даврларда вужудга келган.

Чой классикаси номли асар Танг сулоласи ёзувчи Лу ю (729-804) томонидан бу мавзу доирасидаги ёзилган дастлабки асар. Ча Жинг да келтирилган маълумотларга кўра, милодий 760-йил атрофида чой ичиш кенг тарқалган эди. Китобда чой ўсимликлари қандай ўстирилганлиги, барглари қайта ишланганлиги ва ичимлик сифатида тайёрланган чой тасвирланган. Шунингдек, чой қандай баҳоланганлиги тасвирланган. Китобда энг яхши чой барглари қаэрда ишлаб етиштирилиши ҳақида ҳам муҳокама қилинади.

Ғарбликлар учун тарихидаги чой тайёрлаш услуби ва ичимликнинг таъбиати уни бугунги кунда истеъмол қилиш услубидан анча фарқ қилар эди. Чой барглари сиқилган кек шаклида қайта ишланди. Одатда ғишт чойи деб аталадиган қуритилган чойтош оҳакда майдаланган. Кукунли чойнакка иссиқ сув қўшилди ёки кукунли чойнак сопол чойнакларда қайнатилиб, кейин иссиқ ичимлик сифатида истеъмол қилинди.

Оқ чой деб аталадиган сиқилган чой яъни кукунли жой шакли Танг сулоласи (милодий 618-907) даврида етиштирилган. Тангнинг бу махсус оқ чойи эрта баҳорда, чой буталарида кумуш игналарга ўхшаш мўл-кўл ўсимталар бўлганида йиғиштириб олинган. Ушбу" биринчи ювишлар " сиқилган чойни яъни кукунли чойни тайёрлаш учун хом ашё сифатида ишлатилган. Чой Хитой маданиятидаги ўз аҳамиятига эга ва (Хитой) кундалик ҳаётнинг 7 та заруратида эслатиб ўтилган. Чой хитойликлар учун тасалли берувчи терапия сифатида ҳам ишлатилган.

1753-йилда Линней ўсимликнинг битта турини, Тҳеа синенсис деб таърифлади. Бироқ, кейинчалик у иккинчи турини ҳам ўрганиб чиқди .Тҳеа Боҳеа ва Тҳеа виридис, Хитойда етиштирилган ва бу ўз навбатида қора ва кўк чойнинг келиб чиқиши билан бўглиқ деб узоқ вақт ўйлашган.

Қовуриш ва пишириш

Чой қовуриш

Чой баргларини буғлаш асрлар давомида чой тайёрлашда ишлатилган асосий жараён эди. Сиқилган чойдан ўтгандан сўнг, савдо ва тарқатиш учун чой ишлаб чиқариш яна бир бор ўзгарди. Хитойликлар 13-аср ўрталарида чойни бошқача тарзда қайта ишлашни ўргандилар.

Танг сулоласига қайтиб, чой одатда сувни қайнатиб, қозондан бир стакан сув олиб, тайёрланган. Кейинчалик, сув аралаштирилади ва қизиган сувга чой кукуни қуйилади. Ниҳоят, илгари олиб ташланган сув яна қуйилди, унда чой ҳаддан ташқари қайнаб кетишига тўсқинлик қилади[4].

Чойни татиб кўриш

Манбалар

  1. ↑ Лиу, Тонг. Чинесе Теа. Тҳе Унитед Статес оф Америcа: Cамбридге Университй Пресс, 2012 — 1-бет. ИСБН 978-0-521-18680-3. 
  2. ↑ Еэ, Л. К. (1996–2012), Теа'с Wондерфул Ҳисторй, Тҳе Чинесе Ҳисториcал анд Cултурал Прожеcт, 2021-05-12да асл нусхадан архивланди, қаралди: 17 Жуне 2013
  3. ↑ Грай, Артҳур. Тҳе Литтле Теа Боок. Тҳе Бакер & Тайлор Cомпанй, Неw Ёрк, 1903. 
  4. ↑ Лу, Ю. Тҳе cлассиc оф теа, Франcис Росс Cарпентер, Деми Ҳитз, [1ст эд.], Бостон: Литтле, Броwн, 1974. ИСБН 0-316-53450-1. ОCЛC 866567. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xitoyda_choy_tarixi" dan olindi