Хорижий ва маҳаллий сайёҳларни ўзига жалб этадиган Шанхайнинг осмонўпар бинолари манзараси
1920-йиллардаги Кулинг плакати, Кулинг шаҳри, Лу тоғи, Жиужианг (Хитой)

Хитойда туризм Хитой иқтисодиётининг муҳим қисмига айланиб бораётган ривожланаётган саноатдир. Сўнгги бир неча ўн йилликлар давомида Хитойда ислоҳот ва очиқлик бошланганидан бери туризмнинг ривожланиш тезлиги ошди. Янги бой ўрта синфнинг пайдо бўлиши ва Хитой ҳукумати томонидан ҳаракатланишга қўйилган чекловларнинг юмшатилиши ҳам ушбу саёҳат оқимини кучайтирмоқда. Хитой дунёдаги энг йирик сайёҳлик бозорларидан бирига айланди. Эуромонитор Интернатионал маълумотларига кўра, яқин атрофдаги Осиё мамлакатларидаги иқтисодий ўсиш ва юқори даромадлар Хитойга 2030-йилга бориб дунёнинг биринчи рақамли сайёҳлик йўналиши бўлишига ёрдам беради[1].

Хитой 2022-йилда саёҳат ва туризмнинг ЯИМга қўшган ҳиссаси бўйича дунёда иккинчи (814,1 миллиард доллар), саёҳат ва туризмнинг бандликка қўшган ҳиссаси бўйича дунёда биринчи ўринни эгаллади (2014-йилда 66 миллион 86 минг иш ўрни)[2]. Тўғридан-тўғри, билвосита ва қўзғатилган таъсирга асосланган туризм 2013-йилда Хитой ялпи ички маҳсулотининг 9,3 фоизини ташкил қилди[3]. 2017-йилда Хитойнинг саёҳат ва туризм секторининг умумий ҳиссаси ЯИМнинг 11 фоизини ташкил этди[4]. 2018-йилда ички туризм сектори мамлакат ялпи ички маҳсулотига қарийб 1,47 триллион доллар ҳисса қўшди[5].

2012-йилдан бери хитойлик сайёҳлар халқаро сайёҳлик бўйича дунёда энг кўп маблағ сарфлаб, дунё бўйлаб саёҳат қилиш бўйича етакчилик қилмоқда. 2016-йилда жаҳон халқаро туризм харажатларининг 21 фоизи ёки 261 миллиард доллари шу давлат ҳиссасига тўғри келди[6]. (Статистикага Гонконг ва Макао, шунингдек, Тайваннинг махсус маъмурий ҳудудларидан амалга оширилган саёҳатлар ҳам киради; 2017-йилда улар „чет элга“ қилинган саёҳатларнинг 69,5 миллионлик улушини ташкил этди). 2018-йил ҳолатига кўра, хитойликларнинг атиги 7 фоизи паспортга эга эди, шунинг учун Буюк Британия янгиликларидаги хабарларга кўра, „келажакда янада ўсиш учун потенсиал ҳайратланарли даражада юқори“[7].

Тарихи

Тақиқланган шаҳар ичидаги сайёҳлар, Пекин

1949—1974-йилларда Халқ Республикаси ҳамма учун ёпиқ эди. 1970-йилларнинг охирида, Ден Сяопин чет эл валютасидан даромад олиш воситаси сифатида туризмни фаол равишда ривожлантиришга қарор қилгач, Хитой туризм саноатини ривожлантира бошлади. 2018-йилга келиб, Хитой меҳмонхона саноатида 2500 та янги меҳмонхона қурилиши лойиҳалари режалаштирилган эди[4].

Пуҳуитанг дарёси устига қурилган Нанхи кўчасидаги кўприк
Нанкиндаги чироқлар фестивали

Маҳаллий ҳамда халқаро авиаташувлар ва бошқа туристик транспорт воситаларининг кўпайиши саёҳатни янада қулайлаштирди. 1980-йилларнинг ўрталарига келиб хорижлик меҳмонлар учун 250 дан ортиқ шаҳар ва мамлакатлар очилди. Саёҳатчиларга 100 та жойга ташриф буюриш учун фақат амалдаги визалар ёки яшаш рухсатномалари керак эди, қолган жойларга бориш учун эса жамоат хавфсизлиги бўлимларидан махсус саёҳат рухсатномалари талаб қилинарди. 1985-йилда Хитойга 1,4 миллионга яқин хорижлик ташриф буюрди ва мамлакат туризмдан 1,3 миллиард долларга яқин даромад олди[8].

2015-йилда Хитой йилига 56,9 миллион халқаро сайёҳ билан Франсия, АҚШ ва Испаниядан кейин дунёда энг кўп ташриф буюриладиган тўртинчи мамлакатга айланди[9]. 2017-йилда туризм ялпи ички маҳсулотга унинг 11,04 фоизини ташкил этувчи 8,77 триллион юан (1,45 триллион АҚШ доллари)га яқин ҳисса қўшди ва 28,25 миллион кишини тўғридан-тўғри ҳамда билвосита иш билан таъминлади. 139,48 миллион чет элдан ташриф ва беш миллиард ички саёҳатлар амалга оширилди[10][11].

Кирувчи саёҳатлар

Шанхай дарёсидаги Сайёҳлик қайиқлари туризмдан келадиган даромаднинг жуда оз қисмини таъминлайди

Хитой 1970-йилларнинг охирида Денг Сяопин ташаббуси билан амалга оширилган ислоҳоти ва дунёга очилиши ортидан асосий сайёҳлик масканига айланди. 1978-йилда мамлакат 230 000 нафарга яқин халқаро чет эллик сайёҳларни қабул қилган, бунинг асосий сабаби ҳукуматнинг мамлакатга ким ташриф буюриши ва кимга саёҳат учун рухсат берилмаслигини қаттиқ чекловлар билан белгилаб қўйганлиги эди[12].

2016-йилдаги маълумотлар шуни кўрсатдики, чет эллик меҳмонларнинг аксарияти Осиё давлатларидан келган, Жанубий Корея аҳолиси эса Хитойга ташриф буюриш сони бўйича асосий манба ҳисобланади. Келган сайёҳлар сонининг 81,06 миллиони Гонконгдан, 23,5 миллиони Макаодан ва 5,73 миллиони Тайвандан келган сайёҳлар ҳисобланади. Худди шу йили Хитойга ташриф буюрган хорижликлар сони 28,15 миллион нафарни ташкил этди[13].

Худди шу йили мамлакатда тунда тунаб қолиш учун ташриф буюрувчилар 2015-йилнинг шу даврига нисбатан 4,2 фоизга ошиб, 59,27 миллион кишини ташкил этди (шундан 60 фоиздан ортиғи Гонконг, Макао ва Тайвандан келган)[3].

Меҳмонлар статистикаси

Хитойга ташриф буюрувчиларнинг аксарияти қуйидаги мамлакатлардан эди[14][15][16][17]:

Мамлакат/Ҳудуд 2018 2017 2016 2015 2014 2013
 Гонконг Decrease 79,370,000 Decrease 79,800,000 81,060,000 79,448,100 Decrease 76,131,700 Decrease 76,884,600
 Макао 25,150,000 24,650,000 23,500,000 22,888,200 Decrease 20,639,900 Decrease 20,740,300
 Тайван 6,140,000 5,870,000 5,730,000 5,498,600 5,365,900 Decrease 5,162,500
 Жанубий Корея 4,193,000 Decrease 3,863,800 4,775,300 4,444,400 4,181,700 Decrease 3,969,000
 Япония 2,691,000 2,683,000 2,588,990 Decrease 2,497,700 Decrease 2,717,600 Decrease 2,877,500
 АҚШ 2,485,000 2,312,900 2,249,600 Decrease 2,085,800 2,093,200 Decrease 2,085,300
 Россия 2,415,000 2,356,800 1,976,600 Decrease 1,582,300 Decrease 2,045,800 Decrease 2,186,300
 Ветнам — — — 2,160,800 1,709,400 1,365,400
 Монголия 1,916,000 1,864,500 1,581,200 Decrease 1,014,100 1,082,700 1,050,000
 Малайзия 1,291,000 1,233,200 1,165,400 Decrease 1,075,500 Decrease 1,129,400 Decrease 1,206,500
 Филиппин 1,205,000 1,168,500 1,135,100 1,004,000 Decrease 967,900 996,700
 Покистон — — Decrease 949,000 1,141,500 Decrease 1,113,100 1,151,700
 Сингапур 978,000 941,200 924,600 Decrease 905,300 971,400 Decrease 966,600
 Ҳиндистон 864,000 822,000 799,700 730,500 710,000 677,000
 Канада 850,000 806,000 741,300 679,800 Decrease 667,100 Decrease 684,200
 Таиланд 833,000 776,700 753,500 641,500 Decrease 613,000 651,700
 Австралия 752,000 734,300 675,100 Decrease 637,300 Decrease 672,000 Decrease 723,000
Жами (Гонконг, Макао ва Тайван бундан мустасно) 30,543,000 29,165,300 28,150,120 Decrease 25,985,400 26,361,000 Decrease 26,290,000

Тили

Хитойда хитой тилининг турли шакллари деярли ҳамма жойда қўлланилади. Бунда мандарин тили стандарт шакл ҳисобланади ва бошқа кўплаб лаҳжалар ҳам ишлатилади. Уларнинг ба’зилари, масалан, кантон ва шанхай лаҳжаларида ўн миллионлаб одамлар сўзлашади.

Тҳе Даилй Телеграпҳ томонидан 2017-йилда якунланган тадқиқотга кўра, Хитойда одамларнинг 1 фоиздан камроғи (тахминан 10 миллион) инглиз тилида гаплашади[18].

Туристик диққатга сазовор жойлар рейтинги

Туристик диққатга сазовор жойлар рейтинги (хитойча: 旅游景区质量等级) — Хитой расмийлари томонидан аттраксионларнинг хавфсизлиги, санитария ва транспорт сифатини аниқлаш учун фойдаланиладиган рейтинг тизими. У беш тоифага бўлинади, булар А (ёки 1А, энг паст даража), АА (2А), ААА (3А), АААА (4А) ва ААААА (5А, энг юқори даража)дир.

Тоифалар обектнинг аҳамияти, транспорт имкониятлари, саёҳат хизматлари, шунингдек хавфсизлик ва санитария масалалари каби бир қатор омиллар асосида белгиланади. Ушбу тизим 1999-йилда жорий этилган ва 2004-йилда (ААААА тоифаси киритилганда) кенгайтирилган. Рейтинглар Хитой миллий туризм маъмурияти (CНТА) томонидан бошқарилади ва „Туристик диққатга сазовор жойларнинг тоифалари ва рейтинг стандарти“ кодексига асосланади[19].

Рейтинглар Муқобил Даража Миқдори
А 1А энг паст 130
АА 2А 927
ААА 3А 521
АААА 4А 785 (2006-йил)[19]
ААААА 5А энг юқори 279 (2020-йил)[20]

Диққатга сазовор жойлар

Машҳур қадимий пойтахтлар

Машҳур тарихий шаҳарлар ва эски шаҳарлар

Гранд Cанал анъанавий услубдаги саёҳат кемаси
Пингяо, Шанси
Лижианг, Юннан шаҳридаги Накҳи донгжинг мусиқачилари
Шанхайдаги Олд Cитй Год ибодатхонаси
„Шарқнинг Венецияси“ Сузҳоу шаҳридаги сайёҳлик қайиқлари

Машҳур диққатга сазовор жойлари

Кўплаб сайёҳлар Буюк Хитой деворининг айрим қисмларига, жумладан, Жуёнггуандаги бўлимга ташриф буюришади
Сиандаги Терракота армияси
Тақиқланган шаҳардаги Супреме Ҳармонй зали
Ёзги саройдаги ҳайкаллар
Бунд, Шанхай
  • Лу тоғи, Жиужианг, Сзянси (тоғли Лу миллий боғи деб ҳам аталади)
  • Чангбай тоғлари — ноёб Сибир йўлбарслари яшайдиган муҳим қўриқхона
  • Хитойнинг Буюк канали
  • Буюк Хитой девори
  • Ипак йўли — машҳур қадимий савдо йўли бўйлаб жойлашган ташландиқ шаҳарлар
  • Хуаншан, Анхой
  • Жиухуа тоғи, Анхой
  • Тянчжу тоғи, Анхой
  • Тақиқланган шаҳар, Пекин — бир вақтлар „Хитой император олами“нинг маркази бўлган ва омма учун тақиқланган — энди ҳамма учун очиқ
  • Ёзги сарой, Пекин
  • Осмон ибодатхонаси, Пекин
  • Дазу тош ўймакорлиги, Чунсин
  • Уч даралар, Чунсин ва Хубей
  • Гулангю ороли, Фужиан
  • Могао ғорлари, Дунхуан, Гансу — эски Ипак йўлидаги 1000 йиллик сунъий ғорлар Хитойнинг буддист меросини ўз ичига олади
  • Кулинг шаҳри, Жиужианг — Хитойнинг жанубидаги европалик кўчманчилар учун собиқ ёзги курорт бўлган Лу тоғининг тепасида жойлашган
  • Ли дарёси, Гуангси — у ерга Хитой ўрами расмларида чизилган қийшайган чўққиларни кўриш учун қайиқда саёҳат қилинади
  • Cаоҳаи кўли, Гуйчжоу — бу ерда Хитойнинг турли хил қушлар дунёсини кўриш учун саёз кўл бўйлаб сайр қилиш имкони бор
  • Харбин халқаро муз ва қор ҳайкаллари фестивали, Харбин, Хейлунсзян — бу ерда камалак чироқлар билан ёритилган ҳақиқий ўлчамдаги муз қал’аларидан тортиб, ажойиб қорли манзараларгача бўлган ҳашаматли ва ғалати ҳайкалларни кўриш мумкин
  • Ябули тоғ-чанғи курорти, Хейлунсзян — мамлакатдаги энг йирик чанғи курорти бўлиб, у ерда кўплаб хитойликлар чанғи учиб, дам олишади
  • Хенан, Лоян яқинида жойлашган Лонгмен Гроттоэс — буддист ҳайкалчалари ва релефларининг паради
  • Вуданг тоғлари, Хубей
  • Эски Ялу кўприги, Дандонг, Ляонин — Шимолий Кореяга олиб борадиган ярим вайрон қилинган кўприк, Корея урушининг муҳим ёдгорлиги
  • Терракота армияси, Сиан, Шенси, собиқ қадимий пойтахт — бу ерда 2200 ёшли ҳақиқий аскарлар Хитойнинг биринчи императори қабрини қўриқлайди
  • Конфуций саройи, Қуфу, Шандун — буюк донишманд уруғининг саксонга яқин авлодлари яшайдиган жой
  • Тай тоғи (ёки Тай Шан), Шандун — ибодатхоналар ва павилонлар жойлашган муқаддас чўққи
  • Бунд, Шанхай — Шанхай осмонўпар бинолари билан ёнма-ён жойлашган мустамлака меъморчилигининг Ҳуангпу дарёси бўйлаб жойлашган манзили
  • Шансидаги Хен тоғидаги ибодатхона
  • Юнганг Гроттоэс, Датонг яқинида, Шанси — машҳур буддист манзили
  • Жиузҳаигоу водийси, Сичуан
  • Лешан Гигант Будда, Сичуан — дунёдаги энг катта ўйилган Будда
  • Эмеи тоғи, Сичуан
  • Қингченг тоғи, Сичуан
  • Потала саройи, Лхаса, Тибет — дастлаб қирол Сонгцäн Гампо томонидан 637-йилда келини Тан сулоласи маликаси Венченгни кутиб олиш учун қурилган сарой
  • Хишуангбанна Даи автоном префектураси, Юннан — Хитойнинг энг ноёб, кам халқи — Дай халқи яшайдиган манзил
  • Сиҳу кўли, Ханчжоу, Чжецзян
Саня Байда қуёш ботиши, Ҳаинан

Туристик ресурслар

Хитойдаги туристик ресурсларни учта асосий гуруҳга бўлиш мумкин: табиати чиройли жойлар, тарихий ҳамда маданий жойлар ва халқ урф-одатлари сақланиб қолган жойлар. Хитойда 55 та Жаҳон мероси обектлари мавжуд бўлиб, Хитой бу бўйича 58 та обекти бўлган Италиядан кейин дунёда иккинчи ўринда туради[21].

Туристик хизматлар

At right, an Asian woman holding a Norwegian flag with some writing on the bottom leads a group of casually dressed younger men and women, many wearing aviator sunglasses
Гид норвегиялик сайёҳлар гуруҳини Пекиндаги ибодатхонага олиб кетмоқда

Хитойнинг транспорт инфратузилмасининг тез сур’атларда ривожланиши мамлакат ичкарисидаги ва чет эллик сайёҳлар учун кенг имкониятли саёҳатларни та’минламоқда. Бутун Хитой бўйлаб кўплаб меҳмонхоналар ва ресторанлар барча тоифадаги талабларга жавоб берадиган қилиб қурилган, қайта та’мирланган ёки кенгайтирилган бўлиб, улар орасида беш ёки олти юлдузли даражага эга бўлганлари ҳам мавжуд.

Хитой халқаро сайёҳлик агентликларини тартибга солишни йўлга қўйган. 2003-йил 12-июнда Хитой миллий туризм бошқармаси ва Савдо вазирлиги ҳамкорликда чет эл сармояси иштирокидаги ёки тўлиқ чет эл мулки бўлган саёҳат агентликларини ташкил этиш бўйича вақтинчалик низомни э’лон қилган.

Манбалар

  1. ↑ „Чина wилл бе тҳе wорлд'с мост виситед cоунтрй бй 2030“ (эн). тҳе Гуардиан (2018-йил 6-ноябр). Қаралди: 2021-йил 5-октябр.
  2. ↑ „Неwс Артиcле | Wорлд Травел & Тоурисм Cоунcил (WТТC)“ (эн-ГБ). wттc.орг. Қаралди: 2022-йил 18-октябр.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Ис Чина аттраcтинг фореигн виситорс?“.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Тҳе Тоурисм & Ҳотел Индустрй ин Чина - Гроwтҳ, Трендс анд Фореcасц (2018-2023) - РесеарчАндМаркец.cом“ (эн). www.бусинессwире.cом (2018-йил 27-сентябр). Қаралди: 2021-йил 5-октябр.
  5. ↑ лтд. „Ҳоспиталитй Индустрй ин Чина - Гроwтҳ, Трендс, анд Фореcаст (2020 - 2025)“ (энглиш). www.ресеарчандмаркец.cом. Қаралди: 2021-йил 5-октябр.
  6. ↑ „Чина аccоунц фор 21% оф интернатионал тоурисм спендинг - УНWТО“ (эн). тҳепиэнеwс.cом.
  7. ↑ Смитҳ, Оливер. „Тҳе унстоппабле рисе оф тҳе Чинесе травеллер – wҳере аре тҳей гоинг анд wҳат доэс ит меан фор овертоурисм?“. Тҳе Телеграпҳ (2018-йил 11-апрел).
  8. ↑ Милоšэвиć. „Тҳе Сплендоур оф Ориэнт: Тҳе Ҳигҳ-теч тоуч“. Дипломаcй&Cоммерcе (2017-йил 20-август). Қаралди: 2021-йил 1-октябр.
  9. ↑ CЕО, Др Амарендра Бҳушан Дҳираж. „Wорлд'с Топ 10 Мост Виситед Cоунтриэс Бй Интернатионал Тоурисц Ин 2015“. CЕОWОРЛД магазине (2016-йил 26-апрел).
  10. ↑ „2017 Чина Тоурисм Фаcц & Фигурес“. Чина Травел Гуиде (2018-йил 21-октябр).
  11. ↑ „Чина Инбоунд Тоурисм ин 2016“. Чина Травел Неwс (2018-йил 1-сентябр). 2023-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-декабр.
  12. ↑ Леw, Алан А. 1987. Тҳе Ҳисторй, Полиcиэс анд Соcиал Импаcт оф Интернатионал Тоурисм ин тҳе Пеоплеъс Републиc оф Чина. Асиан Профиле 15(2)Април:117 28.
  13. ↑ „Чина Инбоунд Тоурисм ин 2016“. www.травелчинагуиде.cом.
  14. ↑ „Чина Тоурисм: Статистиcс анд Дата“.
  15. ↑ Мост импортант cоунтриэс оф оригин оф фореигн тоурисц ин Чина ин 2016
  16. ↑ „Натионал Дата“.
  17. ↑ „Натионал Статистиcс“. Натионал Буреау оф Статистиcс оф Чина. Қаралди: 2019-йил 16-июл.
  18. ↑ Оливер Смитҳ. „Маппед: Wҳере то го иф ёу cан'т бе ботҳеред то леарн тҳе лангуаге“. Телеграпҳ (2017-йил 9-феврал). Қаралди: 2018-йил 3-декабр. „Ароунд 10 миллион пеопле - ин а тотал популатион оф 1.3 биллион - спеак Энглиш. Тҳат'с феwер тҳан оне ин 100.“.
  19. ↑ 19,0 19,1 Чрис Рян, Гу Ҳуимин анд Фанг Менг „Дестинатион планнинг ин Чина“, . Тоурисм ин Чина: Дестинатион, Cултурес анд Cоммунитиэс, 1 Чрис Рян анд Гу Ҳуимин: , 2009 — 11–37-бет. ИСБН 9780203886366. 
  20. ↑ „国家5А级景区查询“. Cентрал Пеопле'с Говернмент оф тҳе Пеопле'с Републиc оф Чина. 2018-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-декабр.
  21. ↑ „Wҳич cоунтриэс ҳаве тҳе мост УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге ситес?“ (эн). Wорлд Эcономиc Форум. Қаралди: 2022-йил 18-октябр.

Ҳаволалар