Хитойдаги яҳудийлар ва яҳудийлик асосан Сефарад яҳудийлари ва уларнинг авлодларидан иборат. Бошқа яҳудий этник бўлинишлари, шу жумладан, Ашкенази яҳудийлари, Мизраҳи яҳудийлари ва бир қатор ўзгарганлар ҳам мавжуд.

Яҳудийлик дини
Yahudiylikning asosiy ramzi tushurillgan Isroil davlatining bayrog`i
Яҳудийликнинг асосий рамзи тушуриллган Исроил давлатининг байрог`и
Умумий аҳолиси
15 млн атрофида
Асосчиси
Пайг`амбар Иброҳим алайҳиссалом
Тиллари
инглиз тили, Ҳебреw, Йиддиш, рус тили, венгер тили, роман тиллари, франсуз тили, форс тили, араб тили, испан тили, Африка тиллари, поляк, немис тили, мандарин
Вебсайти
ҳттп://www.глобалрелигиоусфутурес.орг/

Яҳудий хитойлик жамияти яҳудийларнинг маданий анъаналарининг кенг доирасини намоён қилади ва у яҳудийларнинг диний маросимларининг тўлиқ спектрини ўз ичига олади. Кичкина озчилик бўлса-да, хитойлик яҳудийлар милодий 8-асрда биринчи яҳудий муҳожирлари келганидан бери мамлакатда очиқ иштирок этишди. Нисбатан изоляция қилинган яҳудий жамоалари қадимдан ҳозирги Хитойгача, айниқса, Кайфенг яҳудийларигача ривожланган („Хитой яҳудийлари“ атамаси кўпинча бу жамоаларга нисбатан чекланган маънода қўлланади). 19-аср ва 20-аср бошларида бутун дунё бўйлаб яҳудий савдогарлари Хитой портларида, хусусан, бир муддат Британия мустамлакаси бўлган Гонконгнинг савдо марказларида савдо қила бошладилар. 20-асрнинг биринчи ярмида Россия империясидаги погромлардан қочган минглаб яҳудий қочқинлар Хитойга этиб келишди. 1949-йилда Хитой Халқ Республикаси ташкил топган вақтга келиб, фақат бир неча яҳудий ўз дини ва маданиятини сақлаб қолганлиги маълум эди.

Тарихи

Айримларнинг таъкидлашича, тарихан Хитойнинг турли жойларида истиқомат қилган яҳудийлар ҳозирги Хитой ҳудудларига кўчиб келган қадимги Исроил қироллигининг йўқолган ўн қабиласидан келиб чиққан. Айрим жойларда яҳудийларнинг қадимий маросимларининг излари кузатилган.[1]

Таниқли гуруҳлардан бири Хан сулоласининг ўрталарида Форсдан Ҳиндистонга саёҳат қилган ва кейинчалик Хитойнинг шимоли-ғарбий қисмидаги (ҳозирги Гансу провинсияси) мусулмонлар яшовчи ҳудудлардан Шимолий Сонг сулоласи (960-1127) даврларда Хенан провинсиясига кўчиб келган, деб тахмин қилинган Кайфен яҳудийлари бўлган.[2]

Келиб чиқиши

Кайфенг яҳудийлари, 19-аср охири ёки 20-аср бошлари

Милодий 70-йилда Рим императори Титус Қуддусни эгаллаганидан сўнг, биринчи яҳудийлар Хитойга Форс орқали кўчиб келганлиги ҳақида оғзаки анъана мавжуд. Хан императори Мин ҳукмронлиги даврида (милодий 58—75) кўп сонли яҳудийлар Форсдан миграция қилишган.[3] 1900-йилда ёзган отаси Жозеф Брукер яҳудийлар Хитойга Ҳиндистондан қадимги замонлардан бери денгиз йўли билан келган деб тахмин қилган.


Ўрта асрларда Хитойда кўплаб яҳудий жамоалари ташкил этилган. Бироқ ҳамма жамоаларнинг мавжудлигига далил мавжуд эмас. Бугунги кунда маълум бўлган яҳудий жамоалари эса фақат қуйидагилар: Кайфенг, Ханчжоу, Нингбо, Янгзҳоу, Нингхиа, Гуанчжоу, Пекин, Қуанзҳоу, Нанкин, Сиан ва Луоянг.[4]

Дастлабки ёзма манбалар

Кайфенг ибодатхонасининг кўриниши.

Хитойда яҳудийларнинг мавжудлигини кўрсатадиган энг дастлабки далиллар 8-асрнинг бошларига тўғри келади: Марк Аурел Штайн томонидан кашф этилган яҳудий-форс тилида ёзилган иш хати. Мактуб (ҳозир Британия музейида сақланади) Тан сулоласи даврида (618-907) Хитойнинг шимоли-ғарбий қисмидаги Ипак йўли бўйлаб муҳим пост бўлган Дандан Уйлиқда топилган. Матн узунлиги ўттиз етти сатр бўлиб, қоғозга ёзилган бўлиб, маҳсулот ўша пайтда фақат Хитойда ишлаб чиқарилган. Девид Самуэл Марголиоут томонидан аниқланган, у милодий 718-йилга тегишли.[5][6] 9-аср араб сайёҳи Сирофлик Ибн Зайд ал-Ҳасаннинг хабар беришича, 878-йилда Хитой исёнчилари раҳбари Хуан Чаонинг издошлари Кантонни (Гуанчжоу) қамал қилиб, у ерда яшовчи кўплаб хорижий савдогарлар, араблар, форслар, насронийлар ва яҳудийларни ўлдиришган.[7]

Хитой, ибн Хордадбеҳнинг „Йўллар ва шоҳликлар китоби“ га кўра , Европадан ўғил ва аёл қулларни олиб келган Радоний яҳудийлар учун манзил эди.[8] Дандан Оилик да 8-асрда яҳудий-форс тилида ёзилган ҳужжат топилган ва Аурел Штайн томонидан таржима қилинган.[9]

Манбалар шуни кўрсатадики, Хитойдаги яҳудийларни бошқа хитойликлар кўпинча мусулмонлар билан адаштиришган. Хитойда яҳудийлар ҳақидаги биринчи ишончли ёзма эслатмада 1329-1354-йилларда Юан сулоласи йилномаларида топилган Чжуҳу (жíнжàн) ёки Зҳуҳуду (мàнгҳуду) атамаси ишлатилган. Матнда „норозилар“дан олинадиган солиқни кучайтириш ва яҳудийларнинг пойтахт Пекинга оммавий равишда келиши тўғрисидаги ҳукумат қарори ҳақида сўз борди.

13-аср охирида Юан сулоласи даврида Хитойга ташриф буюрган машҳур венециялик саёҳатчи Марко Поло Пекиндаги яҳудий савдогарларининг машҳурлигини тасвирлаб берди. Шунга ўхшаш маълумотни 14-аср бошларида Пекин Рим-католик архиепархиясининг биринчи архиепископи Франсискан Монтеcорвинолик Жоннинг эслатмаларида ва 14-аср ўрталарида Арабларнинг Мўғул империясидаги элчиси Ибн Батутанинг ёзувларида топиш мумкин.

Мин сулоласи даврида (1368-1644) Минг императори яҳудийларга етти фамилия берган бўлиб, уларни бугунги кунда ҳам учратиш мумкин: Аи (艾), Ши (石), Гао (高), Жин (金), Ли (李), Зҳанг (張).[10][11] Улардан иккитаси, Жин ва Ши, ғарбдаги умумий яҳудий номларининг эквиваленти: Олтин ва Тош.[12][13]

Замонавий давр

Ҳарбиндаги собиқ яҳудий ўрта мактаби, ҳозирги 2-сонли корейс ўрта мактаби хотирасига лавҳа ўрнатилган.

Ҳозирги замон манбалари 1940-йилда Хитойдаги яҳудийларнинг сонини, жумладан Манчукуода ҳам 36 000 кишини ташкил этган деб ҳисоблайди (манба: Католик Энциклопедияси).

Шанхай

Шанхайдаги яҳудийларнинг ҳаёти инглизларнинг келиши билан ҳақиқатан ҳам авж олди. Яқин Шарқдаги Мизраҳи яҳудийлари Ҳиндистон ва Гонконг орқали савдогар сифатида келишган ва 19-асрнинг иккинчи ярмида етакчи савдо компанияларини ташкил этишган. Кейинчалик, Биринчи жаҳон урушидан сўнг, кўплаб Ашкенази яҳудийлари Европадан келган. Реббе Меир Ашкенази (Чабад-Лубавич) Шанхайнинг бош раввини (1926-1949) эди.

Рус яҳудийлари

20-асрнинг бошларида Россия империясининг бир қанча шаҳарларидаги погромлардан қочган кўплаб рус яҳудийлари доимий яшаш учун Хитойнинг шимоли-шарқига кўчиб ўтишга қарор қилишди (Раввин Аҳарон Моше Киселев 1913-йилдан 1949-йилда вафотигача Харбинда хизмат қилган). 1917-йилги рус инқилобидан кейин кўплаб оқ руслар Ҳарбинга (собиқ Манчурия) қочиб кетишди. Булар қаторида 1919-йилдан кейин Ҳарбин яҳудий жамиятида етакчи рол ўйнаган доктор Авраам Кауфман[14] Исроилнинг бўлажак Бош вазири Эҳуд Олмертнинг ота-онаси ва 12 ёшида Теодор Парниcки ҳам бор эди. Ҳисоб-китобларга кўра, Харбинда 20 000 дан ортиқ яҳудийлар яшаган ва маҳаллий сиёсат, иқтисодиёт ва халқаро савдони шакллантиришда муҳим рол ўйнаган.[15]

Доктор Сун Ят-сен, Хитой Республикаси асосчиси, яҳудий халқи ва сионизмга қойил қолди, шунингдек, яҳудийларнинг таъқиб қилиниши ва Ғарб давлатлари томонидан Хитойнинг ҳукмронлиги ўртасидаги ўхшашликларни кўрди. У шундай деди:

„Уларнинг давлати вайрон қилинган бўлса-да, яҳудий халқи шу кунгача мавжуд . . . Сионизм ҳозирги замоннинг энг буюк ҳаракатларидан биридир. Бутун демократия ихлосмандлари дунё сивилизациясига улкан ҳисса қўшган, халқлар оиласида муносиб ўрин эгаллашга ҳақли бўлган ажойиб ва тарихий халқингизни қайта тиклаш ҳаракатини чин дилдан қўллаб-қувватламаса ва уни ҳаяжон билан олқишламайди“.[16]

1931-йилда Япониянинг Шимолий- Шарқий Хитойни босиб олиши ва 1932-йилда Манчукуонинг ташкил топиши Харбин яҳудий жамоасига салбий таъсир кўрсатди (1929-йилда 13 минг киши). Бу яҳудийларнинг аксарияти Харбиндан Тянцзин, Шанхай ва Британиянинг Фаластин мандатига кетишди . 1939-йилгача рус яҳудийлари Шанхайда 5000 га яқин эди.[17]

Иккинчи жаҳон уруши

Германия, Австрия ва Полшадан 18 минг яҳудийнинг яна бир тўлқини Холокостдан қочиш учун 1930-йилларнинг охири ва 1940-йилларнинг бошларида Шанхайга кўчиб келди.[18] Ўша пайтда Шанхай очиқ шаҳар эди ва у иммиграцияга чекловлар қўймасди ва Хо Фенг Шан каби баъзи хитойлик дипломатлар „ҳимоя“ паспортларини, япон дипломати Чиуне Сугихара эса қисқа вақтдан сўнг қочқинлар Шанхайга боришлари мумкин бўлган транзит визалар берган.1943-йилда босқинчи Япония армияси расмий равишда „фуқаролиги йўқ қочқинлар“ деб номланувчи бу 18 000 яҳудийдан 0.75 квадрат миля (1.9 км2) майдонга кўчиришни талаб қилди. Шанхайнинг Ҳонгкеw туманида (ҳозирги Ҳонгкоу тумани сифатида танилган) кўпчилик „Ҳеиме“ деб номланган гуруҳ уйларида яшаган.[19] Бу даврда Шанхайга кирган яҳудийларнинг умумий сони Австралия, Канада, Ҳиндистон, Янги Зеландия ва Жанубий Африкага қочиб кетган яҳудийларнинг умумий сонига тенг эди. Хитойдаги кўплаб яҳудийлар кейинчалик замонавий Исроил давлатини яратиш учун кўчиб ўтдилар.

Шанхай Холокост даврида яҳудий қочқинлар учун муҳим хавфсиз бошпана бўлган, чунки у дунёдаги виза керак бўлмаган кам сонли жойлардан бири эди. Бироқ, у ерга бориш осон эмас эди. Шаҳарни назорат қилган японлар бошқа томондан қарашни афзал кўрдилар. Бироқ, баъзи порахўр амалдорлар ҳам яҳудийларнинг аҳволидан фойдаланганлар. 1941-йилга келиб 20 000 га яқин европалик яҳудийлар у ерда бошпана топдилар.

Якоб Росенфелд, Янги Тўртинчи Армия шифокори, Лиу Шаоқи (чапда) ва Чен Йи (ўнгда).

Иккинчи Хитой-Япония уруши давридаги таниқли яҳудийлар орасида доктор Якоб Розенфелд, Станислав Флато, Рут Вайсс, Эва Сандберг (фотосуратчи ва коммунистик етакчи Сяо Саннинг рафиқаси) ва Моррис Авраам Коэн бор.

Урушнинг охирида фашистлар вакиллари Япония армиясига Шанхайнинг яҳудий аҳолисини йўқ қилиш режасини ишлаб чиқиш учун босим ўтказдилар ва бу босим охир-оқибат яҳудий жамияти раҳбариятига маълум бўлди. Бироқ, японияликлар Хитойга машҳур бўлган шаҳарлар ва бошқа бир қатор Осиё давлатларига қўшимча бостириб киришганидан сўнг, иттифоқчиларнинг ғазабини қўзғатиш ниятида эмас эдилар, шунинг учун улар Германия сўровини уруш тугагунига қадар кечиктирдилар. Амшеноwер Реббенинг шафоати ва Лео (Ариеҳ) Ханиннинг таржима маҳорати билан японлар охир-оқибат Шанхай яҳудийларини хавфсиз сақлашди.[20]

Умуман олганда, 1845-йилдан 1945-йилгача бўлган даврда 40 000 дан ортиқ яҳудий Хитойга бизнес қилиш ёки хавфсиз бошпана излаш учун келган.[21]

20-аср охири

Иккинчи жаҳон уруши ва 1949-йилда ХХР ташкил этилгандан сўнг, бу яҳудийларнинг аксарияти Исроил ёки Ғарбга ҳижрат қилишди, гарчи бир нечтаси қолган бўлса-да. Хитой Халқ Республикаси ташкил топганидан то ҳозирги давргача Хитойда хитойлик бўлмаган учта таниқли киши яшаган: Сидней Шапиро, Исроил Эпштейн ва Рут Вайсс, икки америкалик муҳожир ва бир австриялик муҳожир. Уларни бирлаштириб турувчи жиҳат — уларнинг келиб чиқиши яҳудий. Яна бир яҳудий асли америкалик Сидней Риттенберг Хитойнинг кўплаб юқори лавозимли амалдорларига таржимон бўлиб хизмат қилган.

Яҳудийларнинг тузилган ҳаёти 1979-йилда Пекинга қайтди, бу эса бутун дунё бўйлаб собиқ ватандош яҳудийларга хизмат кўрсатувчи тенглик тарафдори бўлган „Кеҳиллат Пекин“ жамияти ташкил топди.

Шанхай яҳудий клуби президенти Лейви Имаснинг шанхайлик қизи Сара Имас 1992-йилда икки давлат ўртасида расмий дипломатик муносабатлар ўрнатганидан сўнг Исроилга келган биринчи хитойлик яҳудий муҳожир бўлди. 1939-йилда Германиядан Полшага кетишга мажбур бўлган Лейви Имас ўша йили Шанхайга келди. У ўзининг сўнгги йилларини Шанхайда 1962-йилгача, маданий инқилоб бошланишидан олдин ўтказди. Сара Имаснинг хитойлик бўлмаган ташқи кўриниши ва оилавий келиб чиқиши Маданий инқилоб даврида уни хорижлик капиталист ва жосусликда айблашда кўп муаммо келтирган бўлса-да, бугун Сара Имас Шанхайга қайтиб, Исроил олмос компаниясининг Хитой вакили бўлиб ишлади.[22]

1985-йил 27-июнда халқаро олимлар ва фаоллар гуруҳи Пало-Алто (Калифорния) шаҳрида Хитой-Яҳудий институтини ташкил этиш учун йиғилди.[23] Раввин Ансон Лайтнер амалдаги президент лавозимини эгаллайди.[24]

Яҳудий тадқиқотлари институти 1992-йилда Нанкин университетида ташкил этилган.[25]

1990-йиллардан бери Шанхай муниципал ҳукумати Шанхайнинг мустамлакачилик даврида қурилган тарихий Ғарб архитектурасини сақлаб қолиш ташаббуси билан чиқди. Илгари яҳудийларга тегишли бўлган кўплаб меҳмонхоналар ва шахсий турар жойларни сақлаш лойиҳасига киритилган. 1997-йилда Шанхай болалар саройи қароргоҳига айланган Кадоори шаҳарнинг қурилаётган йўл ўтказгич тизимига жой бўшатиш мақсадида кенг олд боғи асосан олиб ташланди. Шанхайдаги яҳудийларнинг мавжудлиги тарихи бўйича бир кунлик саёҳат Шанхай Яҳудий тадқиқотлари маркази орқали ўтказилиши мумкин. Ню-Ёрк шаҳридаги Чабад-Лубавитч шаҳридан раввин Шалом Греэнберг 1998-йил август ойида ушбу жамоага хизмат қилиш учун Шанхайга келди. Ню-Ёркдаги Аппеал оф Виcдан жамғармаси президенти раввин Артур Шнаер ўша йили жамиятга Тавротни ҳадя қилди. Рош Хашананинг биринчи куни, 1999-йил сентабр ойида, 1952-йилдан бери биринчи марта Оҳел Рейчел ибодатхонасида яҳудийларнинг Янги йил байрами маросими бўлиб ўтди.[26]

21-аср

2010-йил ҳолатига кўра, Шанхайда 2000 дан 3000 гача яҳудийлар яшаган.  2010-йил май ойида Шанхайдаги Оҳел Рейчел синагогаси дам олиш кунларидаги хизматлар учун маҳаллий яҳудий жамияти учун вақтинча очилди.[27] Синагоглар Пекин, Шанхай ва Гонконгда жойлашган бўлиб, улар маҳаллий хитойлик яҳудийларга, исроилликларга ва бутун дунёдаги диаспора яҳудий жамоаларига хизмат қилади.[28]

2001-йилда Чабад-Лубавитч ҳаракатидан раввин Шимон Фреундлич Пекиндаги Чабад-Лубавитч марказини қуриш ва бошқариш миссияси билан Пекинга келиб жойлашди.[26] Кеҳиллат Пекин ҳафталик Шаббат хизматларини, мунтазам байрамларни нишонлаш ва жамоат тадбирларини, шу жумладан чекиниш ва байрамларни ўтказиш амалиётини давом эттирмоқда. 2007-йилда Шанхайнинг Сефарад жамоаси болалар ва катталар учун синагога, ўқув зали, кошер ошхонаси ва ўқув синфларини очди. Жамиятнинг маҳаллий жамоат ишлари ва кашрут эҳтиёжларини бошқарадиган раввин Эфраим Безалелдан ташқари ўқитувчи ва чазан сифатида фаолият юритадиган ўз хачами бор.[29] Хитой озиқ-овқат маҳсулотлари ва озиқ-овқат таркибий қисмларининг катта қисми Америка бозорига экспорт қилинаётганлиги сабабли, бир қатор кошер сертификатлаш агентликлари Хитойга кошер инспекторлари (машичим) сифатида хизмат қилиш учун раввинларни юборадилар. 2009-йил ҳолатига кўра, 50 дан ортиқ машғулотчи Хитойда жойлашган бўлиб, улардан 7 нафари Православ Иттифоқидан келган.[30]

2019-йил ҳолатига кўра, Харбин маҳаллий ҳукуматга шаҳардаги ибодатхоналар ва яҳудийларга тегишли бошқа биноларни тиклаш бўйича маслаҳат беришга ёрдам берган ягона яҳудий яшовчи профессор Ден Бен-Канъонга даъво қилиши мумкин эди.[31]

Кайфенгнинг яҳудий жамоаси 2015-йилдан бери расмийлар томонидан бостирилиши кучайгани ҳақида хабар бериб, 1990-йилларда бошдан кечирган оддий жонланишни бекор қилди. Оммавий диний маросимларни ўтказиш ва Фисиҳ ва Суккот каби диний байрамларни нишонлаш тақиқланган ва яҳудий жамоат гуруҳлари ёпилган. Таврот йўлини ўргатишда жойлашган тарихий жой бўлган Каифенг ибодатхонасидан белгилар олиб ташланди ва ҳозир қаттиқ назорат остида.[32]

Хитойлик яҳудийларнинг оз қисми Шавеи Исроил каби хусусий ташкилотлар ёрдамида Исроилга кўчиб ўтишга муваффақ бўлишди.

Хитойда туғилган яҳудийлардан чиққан таниқли одамлар

  • Сонг Дандан, CCТВ-да Хитойнинг янги йил байрамида тез-тез пайдо бўладиган актриса
  • Стенли Хо, Аоминда ўн тўққизта казинога эгалик қилувчи СЖМ Ҳолдингс компаниясининг асосчиси ва раиси, жумладан Гранд Лисбоа, турли лақабли чўқинтирган ота ва қимор ўйинлари қироли бўлиб, у Аомин қимор саноатида 75 йил давомида ушлаб турган ҳукумат монополиясини акс эттиради.
  • Жози Хо, Стенли Хонинг қизи, Голландиялик яҳудий қонига эга. Гонконглик актриса.
  • Сун Зҳенни, СНҲ48 аъзоси
  • Лоренс Триб, америкалик конституциявий ҳуқуқ профессори, Европа яҳудий ота-онасидан туғилган
  • Рон Клингер, австралиялик етакчи инглиз тилидаги кўприк ёзувчиси, Шанхайда европалик яҳудий ота-онада туғилган.
  • Майк Медавой, асли украиналик яҳудий бўлган америкалик кино продюсери
  • Чжао Йингченг, 17-асрдаги Минг сулоласи амалдори, Каифенг яҳудий жамоаси аъзоси
  • Сир Майкл Девид Кадоори, Гонконглик миллиардер бизнесмен, CЛП Гроуп раиси ва 18 % эгаси

Яна қаранг

  • Исроилдаги хитойликлар
  • Гонконгдаги яҳудийларнинг тарихи
  • Тайвандаги яҳудийларнинг тарихи
  • Каифенг яҳудийлари
  • Йўқотилган ўн қабила
  • Хитой Халқ Республикаси-Исроил муносабатлари
  • Хитойда дин
  • Шанхай геттоси

Манбалар

  1. ↑ „НОВА Онлине | Лост Трибес оф Исраэл | Wҳере аре тҳе Тен Лост Трибес? (3)“. Пбс.орг. Қаралди: 2017-йил 18-июл.
  2. ↑ Wеисз, Тибериу.
  3. ↑ Алфред Эделшеим.
  4. ↑ Пан, Гуанг. Тҳе Жеwс ин Чина, 2005 — 22-бет. ИСБН 9787508507507. 
  5. ↑ Ху Хин, Тҳе Жеwс оф Каифенг, Чина.
  6. ↑ Энcйcлопедиа оф Диаспорас.
  7. ↑ Вояге ду марчанд арабе Сулаймâн эн Инде эт эн Чине, рéдигé эн 851, суиви де ремарқуэс пар Абû Зайд Ҳасан (верс 916) Габриэл Ферранд: . Парис Éдитионс Боссард, 1922 — 76-бет. 
  8. ↑ Элизабетҳ Cалдwелл Ҳирсчман. Тҳе Эарлй Жеwс анд Муслимс оф Энгланд анд Wалес: А Генетиc анд Генеалогиcал Ҳисторй. МcФарланд, 29 Април 2014 — 51–-бет. ИСБН 978-0-7864-7684-8. 
  9. ↑ Марк Аурел Стеин. Анcиэнт Кҳотан: Детаилед Репорт оф Арчаэологиcал Эхплоратионс ин Чинесе Туркестан. Cларендон Пресс, 1907 — 572–-бет. 
  10. ↑ М. Аврум Эҳрлич (Эд.).
  11. ↑ Чанг, Ҳсианг Wен (1945). „Ан Эарлй Чинесе Соурcе он тҳе Каифенг Жеwиш Cоммунитй“. Фолклоре Студиэс. 4-жилд. 327–331-бет. дои:10.2307/3182906. ЖСТОР 3182906.
  12. ↑ А Висит то Каифенг бй Беверлй Фриэнд Пҳ.Д.
  13. ↑ „Каифенг Жеwиш Десcенданц“. 2009-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-июн.
  14. ↑ Энcйcлопедиа оф Диаспорас.
  15. ↑ Патриcк Фулианг Шан, "ʻА Проуд анд Cреативе Жеwиш Cоммунитй:’ Тҳе Ҳарбин Диаспора, Жеwиш Меморй анд Сино-Исраэли Релатионс, " Америcан Ревиэw оф Чина Студиэс, Фалл 2008, пп.15-29.
  16. ↑ Бертон, Петер.
  17. ↑ Шангҳаи Жеwс ас сеэн бй Чинесе
  18. ↑ Адам Минтер. „Ретурн оф а Шангҳаи Жеw“. Лос Ангелес Тимес (2006-йил 15-январ).
  19. ↑ „Формер Жеwиш рефугеэс ревисит Шангҳаи Арк“. Пеопле'с Даилй / Хинҳуа (2005-йил 11-ноябр).
  20. ↑ Токаер, Марвин. Тҳе Фугу План: Тҳе Унтолд Сторй оф тҳе Жапанесе анд тҳе Жеwс Дуринг Wорлд Wар ИИ. Гефен Публишинг Ҳоусе Лтд, 2004-05-31. ИСБН 9789652293299. 
  21. ↑ Энcйcлопедиа оф Диаспорас.
  22. ↑ А Чинесе Жеw’с тале оф адверситй анд триумпҳ
  23. ↑ „Тҳе Сино-Жудаиc Институте“. www.сино-жудаиc.орг. 2020-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-сентябр.
  24. ↑ „Тҳе Сино-Жудаиc Институте“. www.сино-жудаиc.орг. 2020-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-сентябр.
  25. ↑ "Религион Жоурнал; А Профессор ин Нанжинг Такес Уп Жеwиш Студиэс" бй Густав Ниэбуҳр Неw Ёрк Тимес, Марч 13, 2007. фулл техт
  26. ↑ 26,0 26,1 Энcйcлопедиа оф Диаспорас.
  27. ↑ „Шангҳаи'с Жеwс cелебрате ҳисториc сйнагогуэ реопенинг“. 2010-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 27-январ.
  28. ↑ „Сйнагогуэс ин Чина“. 2014-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-июл.
  29. ↑ Жеwиш Cоммунитй Шангҳаи
  30. ↑ Марх, Патриcиа (2009-01-05), „Кошер Такеоут: Супервисинг а фоод-продуcтион боом“, Тҳе Неw Ёркер
  31. ↑ „Дара Ҳорн'с 'Cитиэс оф Иcе': А Диспатч Фром Фрозен Ҳарбин, Wҳере Жеwс Онcе Флоуришед, анд Мелтед Аwай“ (эн). Таблет Магазине (2019-йил 19-апрел). Қаралди: 2019-йил 12-октябр.
  32. ↑ Миллер. „Чина'с Cраcкдоwн он тҳе Жеwиш Cоммунитй оф Каифенг“ (эн). аишcом (2016-йил 4-октябр). Қаралди: 2020-йил 9-декабр.
 
  • Ёутаи - Пресенcе анд Перcептион оф Жеwс анд Жудаисм ин Чина, ФАСК, Публикатионен дес Фачбереичс Ангеwандте Спрач- унд Културwиссенсчафт дер Жоҳаннес Гутенберг-Университäт Маинз ин Гермершеим: Абҳандлунген унд Саммелбäнде. Университäт Маинз, 2008. ИСБН 978-3631575338. 
  • Лоэwе, Мичаэл (1988). „Тҳе Жеwиш Пресенcе ин Империал Чина“. Жеwиш Ҳисториcал Студиэс. 30-жилд. 1–20-бет. ЖСТОР 29779835.

Адабиётлар

  • Адлер, Маркус Н. „Хитой яҳудийлари“. Яҳудийларнинг чораклик шарҳи 13.1 (1900): 18-41. онлайн
  • Эбер, Ирене ва Катрин Хеллерштейн, муҳаррирлар. Хитойдаги яҳудийлар: маданий суҳбатлар, ўзгарувчан тушунчалар (2021) парчаси
  • Эрлих, М. Аврум. Замонавий Хитойда яҳудийлар ва яҳудийлик (Роутледге, 2009).
  • Финн, Жеймс. Хитойдаги яҳудийлар: уларнинг синагогаси, уларнинг Муқаддас Ёзувлари, уларнинг тарихи (1843) жуда қадимги онлайн қўлланма.
  • Катз, Ёсси. „Хитой яҳудийлари ва уларнинг ХХ асрнинг биринчи ярмида Фаластинда яҳудийларнинг миллий уйини яратишга қўшган ҳиссаси“. Яқин Шарқ тадқиқотлари 46.4 (2010): 543-554.
  • Кауфман, Жонатан. Шанхайнинг охирги қироллари: Замонавий Хитойни яратишга ёрдам берган рақиб яҳудий сулолалари (2021)
  • Лайтнер, Ансон ва Жордан қоғози, Каифенгнинг хитойлик яҳудийлари: мослашиш ва чидамлиликнинг мингйиллиги (Лехингтон Боокс, 2017).
  • Лоэwе, Мичаэл (1988). „Тҳе Жеwиш Пресенcе ин Империал Чина“. Жеwиш Ҳисториcал Студиэс. 30-жилд. 1–20-бет. ЖСТОР 29779835.
  • Левентал, Рудолф. „Хитойдаги яҳудийларнинг номенклатураси“. Монумента Сериcа 12.1 (1947): 97-126.
  • Малек, Роман. Кайфенгдан Шанхайгача: Хитойдаги яҳудийлар (Роутледге, 2017).
  • Нойбауэр, Адолф. „Хитойдаги яҳудийлар.“ Яҳудийларнинг чораклик шарҳи 8.1 (1895): 123-139. онлайн
  • Қоғоз, Иордания. Каифенг яҳудийларининг илоҳиёцҳунослиги, 1000-1850 (Wилфрид Лауриэр УП, 2012)
  • Перлманн, СМ Хитойдаги яҳудийларнинг тарихи (Р. Мазин, 1913) онлайн .
  • Поллак, Майкл. Мандаринлар, яҳудийлар ва миссионерлар: Хитой империясидаги яҳудий тажрибаси, (Ню-Ёрк: Wеатҳерҳилл, 1998),ИСБН 978-0-8348-0419-7 .
  • Валд, Салом Салом. Хитой ва яҳудий халқи (2004)
  • Оқ, Уилям Чарлз. Хитой яҳудийлари, (2-нашр, Парагон, 1966).
  • Сю, Хин. Каифенг яҳудийлари, Хитой: тарих, маданият ва дин (2003). онлайн
  • Хун, Чжоу. Хитойнинг яҳудийлар ва иудаизм ҳақидаги тасаввурлари: Ёутаи тарихи (Роутледге, 2013).
  • Зане, Николай. Хитойдаги яҳудийлар: кураш тарихи (2019) дан парча

Ҳаволалар

Яҳудийлик дини тарқалган давлатлар
Давлатлар
Африка

Жазоир Ангола Миср Эфиопия Ливия Марокаш Жанубий Африка Республикаси Тунис Зимбабве

Осиё

Афг'онистон Хитой Ҳиндистон Индонезия Эрон Ироқ Япония Ливан Малайзия Покистон Филиппин Сурия Туркия О'збекистон Ветнам Яман

Европа

Арманистон Австрия Озарбайжон Беларус Болгария Кипр Чехия Эстония Финландия Франсия Грузия Германия Греция Венгрия Италия Латвия Литва Молдова Нидерландия Полша Португалия Руминия Россия Сербия Испания Швеция Украина Буюк Британия

Америка

Канада Америка Қо'шма Штатлари Аргентина Боливия Бразилия Чили Колумбия Куба Доминикан Республикаси Эквадор Салвадор Гаяна Гаити Ямайка Мексика Парагвай Перу Пуэрто-Рико Суринам Уругвай Венесуэла

Океания

Австралия Фижи Гуам Янги Зеландия Палау