Xitoydagi qozoqlar
Хитойдаги қозоқлар (қозоқча: Қытай қазақтары, جۇڭگو قازاقتارى) — қозоқларнинг энг катта диаспораси.
| Хитойдаги қозоқлар | |
|---|---|
| Ўз номи |
جۇڭگو قازاقتارى Чунггў Қозоқтори |
| Ҳозирги жойлашув ареали ва аҳоли сони | |
Жами: 5,000,000-7,000,000 Хитой | |
| Тил | қозоқ тили |
| Дини | сунний ислом |
| Тегишли | нўғай, қорақалпоқ |
| Келиб чиқиши | туркий халқлар |
Тарихи
Биринчи қозоқлар ХВИИ-ХВИИИ асрларда Жунғорлар ҳудудига кўчиб ўтдилар, 1757-йилда[1] Ойратларнинг кўп қисми Син армияси томонидан йўқ қилинди ва Россия империяси ва Хитой томонидан Ўрта Осиё ерларининг ажратилиши натижасида қозоқлар замонавий мулкларидан маҳрум бўлишди[2].
Хитой ҳукуматининг ҳаракатларидан норозиликнинг дастлабки белгилари ХИХ асрнинг иккинчи ярмида қозоқлар орасида пайдо бўлди ва солиқ сиёсатининг қаттиқлашиши билан боғлиқ эди. Йилишша Актаюли ва Кобеш Айтбаюли (Кобеш-Ботир) бошчилигидаги баъзи қозоқлар Ховд дарёсидан ўтиб, Мўғулистонга кўчиб ўтдилар. Шунга қарамай, ХИХ асрнинг охирига келиб, Хитойда қозоқлар сони 100 минг кишига етди, 1911-йилга келиб эса миграция жараёнлари натижасида деярли 225 минг кишини ташкил этди. Бундан ташқари, 1916-йилдаги Ўрта Осиё қўзғолони бостирилганидан кейин яна 300 минг қозоқ Хитойга кўчиб ўтди[3].
Сони ва кўчиш
Қозоқлар асосан Или-Қозоқ автоном округида, Шинжон-Уйғур автоном вилоятининг Мора-Қозоқ ва Баркел-Қозоқ автоном туманларида, шунингдек, Цингхай вилоятидаги Хайсай-Мўғул-Тибет автоном туманида ва вилоятнинг Аксай-Қозоқ автоном округида истиқомат қиладилар.
1930-йилларда Шарқий Туркистонда 800 мингга яқин қозоқ бор эди, уларнинг 100 мингга[4] яқини 1950-йилларда қўзғолонлар ва қозоқларнинг Ҳиндистонга кетиши натижасида ҳалок бўлган. Хитой манбаларига кўра, 1937-1943-йилларда Шинжонда 4,360,020 киши яшаган, уларнинг 930 минги қозоқлар эди[5], аммо 1953-йилга келиб, 1953-1954-йиллардаги бутун Хитой аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, бу рақам 421 мингга камайди (45 % пасайган).
2000-йилдаги расмий аҳоли рўйхатига кўра, Хитойда қозоқлар сони 1,250,000 кишини ташкил этган бўлса[6], 2010-йилда қозоқлар сони 1,462,588 кишига етган[7].
Манбалар
- ↑ Урадйн Эрден Булаг. Натионалисм анд Ҳйбридитй ин Монголиа. Охфорд Университй Пресс, 1998 — 98-бет.
- ↑ Мендикулова Г. М. 1997.
- ↑ Т. Барышева. „Казахское население за пределами края. Повторение по разделу «Завершение присоединения Казахстана к России» // ЦОР 232, 8 класс“. Портал «История Казахстана».
- ↑ Лиас, Годфрей, 1956 & 9—10.
- ↑ Као Ши-Пинг „Синкианг“, . Тҳе Чинесе Еарбоок 1936—1937, 2нд иссуэ, Шангҳаи — 168—174-бет.
- ↑ „Тҳе Казак Этҳниc Гроуп“ (эн). Чина Интернет Информатион Cентер (21-июн 2005-йил). Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „Этнический состав населения КНР“ (зҳ). www.стац.гов.cн. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.