Xolid ibn Valid
Холид Ибн Валид (то'лиқ исми - Холид ибн ал-Валид ибн ал-Муғийра ал-Махзумий) 585-йилда туғилган ва 642-йилда вафот этган, кўпинча Холид ибн ал-Валид номи билан машҳур бўлган, дастлабки икки “Одил халифалар” Абу Бакр Сиддиқ ва Умар ибн Хаттоб қўмондонлиги остида қўшин қўмондони бўлган.
| Холид ибн Валид | |
|---|---|
| Асл исми | Холид ибн Валид ибн ал-Муғира ал-Маҳзумий ал-Қурайший |
| Тахаллус(лар)и | “Саифуллоҳ” (Аллоҳнинг қиличи) |
| Таваллуди |
592 Макка |
| Вафоти |
642 Ҳомс |
| Хизматдаги йиллари | 632 — 638 |
| Лавозими | Қўмондон |
| Жанг/уруш |
Уҳуд жанги Ярмук жанги Эмеса қамали Муте жанги Хандақ жанги Занжирлар жанги Бусра жанги |
| Отаси | Ал-Валид ибн ал-Муг'ира |
| Онаси | Лубоба бинт ал-Ҳорис |
| Болалари | Сулаймон, Абдураҳмон ва Муҳожир |
У ҳам Муҳаммад пайг'амбарнинг саҳобаларидан эди.
Холид ибн ал-Волид (Валид ўғли Холид) Қурайшнинг Макка қабиласидан эди. Унинг уруғи дастлаб Муҳаммад пайғамбарга қарши чиққан. Аммо у динга киргандан со'нг, Холид ҳарбий маҳорати туфайли Ислом динидаги мавқейи тезда ко'тарилди.
Ҳарбий қо'мондон
Иймон келтиргунга қадар, у Уҳуд жангида Муҳаммад пайг'амбарга қарши бўлганлар томонидан мусулмонларнинг маг'луб бо'лишининг муҳим қисми эди. Шундан со'нг, Холид Исломни қабул қилди ва у Муҳаммад пайг'амбар учун турли ҳарбий ҳаракатларда қатнашди, масалан, Шарқий Рим империяси ва Ислом о'ртасидаги биринчи то'қнашув бўлган Му'та жанги.
Холид ибн Валид ривоят қилади: Му'тадаги жанг шу қадар шиддатли бо'лдики, жанг пайтида у то'ққизта қилични синдирди. Бу унга “Аллоҳнинг қиличи” деган маънони англатувчи “Саиф-уллоҳ” унвонига сазовор бўлди. Катта қўмондонлар бўлган Зайд ибн Ҳориса, Жа’фар ибн Абу Толиб ва Абдуллоҳ ибн Равоҳа шиддатли жангда ҳалок бўлгач, Холид қўмондонликни ўз қўлига олди.
Муҳаммад пайг'амбар вафотидан кейин Холид Ридда урушларида халифа Абу Бакр даврида Мадиналик қо'шинларга қо'мондонлик қилди, бутун Арабистонни тинчлантирди ва жанжалкаш, исёнкор араб қабилаларини бир сафга келтирди.
Холид, шунингдек, Сосонийлар империясининг араб мижози Ал-Ҳира шоҳлигини ҳам босиб олди. Кейин Холид давом этди ва Сосонийлар Ироқини (Месопотамия) босиб олганида Сосоний Форс қо'шинларини тор-мор қилди. Кейинчалик у Римликларни Суриядан ҳайдаб чиқариш ва Г'асонийларнинг Рим араб давлатини забт этиш учун г'арбий фронтга қо'мондонлик қилиш учун ко'чирилди.
Абу Бакр халифалик даврида
Муҳаммад саллалоҳу алайҳи вассаллам пайг'амбар вафотидан кейин ислом оламига бош бўлган биринчи халифа Абу Бакр. Янги пайдо бўлган динда бошланган динга қайтиш ва исён ҳаракатларини олдини олиш мақсадида Холид ибн Валидни турли юришларга жўнатган. “Ридда урушлари” деб номланувчи ушбу экспедициядаги муваффақият ва ғалабаларидан сўнг Абу Бакр: “Оналар Холидга ўхшаган зотни туғишга қодир эмаслар”, деди. Холид ибн Валиднинг қанчалик қаҳрамон эканлигини тушунтиради.
Арабистон ярим оролида тинчлик о'рнатилгандан со'нг, Абу Бакр Муҳаммаднинг исломни ёйиш ё'лидаги са'й-ҳаракатларини давом эттирди ва Холид ибн Валидни 18 минг кишилик қо'шин билан Сосонийлар назорати остида бўлган Месопотамияга экспедицияга юборди. Холид 633-йил апрел-май ойларида бу минтақада сосонийлар ва насроний араблар билан олиб борган Занжирлар жанги, Валажа жанги ва Уллаис жангларида ғалаба қозонди ,Ҳиро (ҳозирги Нажаф) қалъасини забт этди, минтақани ислом дини билан таништирди ва қабул қилмаганларни жизя то'лади. Июн ойида қўшинига дам бериб, Анбар қалъасини қамал қилди ва қаттиқ қаршиликка учраса ҳам, июл ойида қалъани эгаллаб олди. Кейинчалик у Айн ат-Тамр жангида сосонийларнинг вассали бўлган ко'чманчи араб қабилалари билан уларни қайтарди .
Холид ибн Валид ўз муваффақиятлари билан Месопотамиянинг катта қисмини ўз ҳукмронлиги остига олди. Лекин бу муваффақиятлардан безовта бўлган Сосонийлар ҳукмдори ИИИ . Яздигирт , минтақага бирлашган форс-араб кучларини кучайтириш орқали босқинни то'хтатишни мақсад қилган. Холид ибн Валид берган разведка маълумотларига кўра; Сосонийлар қўшини Фурот дарёси соҳилидаги Ҳанафиз, Зумаил, Саний ва Музайя ҳудудларида қароргоҳ қурганини билди . Бундай катта қўшин билан бирданига бардош бера олмаслигини англаган Холид ҳозирги қўшини билан қароргоҳ қурган душман қўшинларига қарши тунги босқин уюштиришга қарор қилди. Музайя жанги , мувофиқлаштирилган ҳужумлар билан Саний жангива ниҳоят Зумаил жангида Сосонийлар қо'шинини ё'қ қилди .
Қо'лидаги оз куч билан катта муваффақиятларга эришган Холид ибн Валид Сосонийлар империясининг жануби ва г'арбидаги деярли барча қо'шин мувозанатини вайрон қилиб, пойтахт Тизпонни ҳимоясиз қолдирди. У Сосонийлар пойтахти томон юриш уюштириб, бу ишга нуқта қўймоқчи бўлган, аммо сосонийлар ҳукмдори Византия императори билан келишиб, катта қўшин билан унга қарши чиққанини билгач, бу қароридан воз кечади. ИИИ. Яздигирт , ГераклийУ юборган хабарда; У ўзи бардош бера олмаган Холид ибн Валидга қарши биргаликда ҳаракат қилишни таклиф қилди, навбат ўз империясига келишини эълон қилди ва улар ўртасидаги кўп асрлик адоватга чек қўйишни таклиф қилди. Гераклий бу таклифни қабул қилиб, Суриядан сосонийлар билан бирлашиш учун ёрдам қўшинларини юборади. Тузилган қўшин Холидга қарши юборилди, бироқ Фироз жангида мусулмон қўшини мағлубиятга учради . Бу сўнгги уруш билан Месопотамия устидан назоратни бутунлай ўз қўлига олган Холид ибн Валид йўлда бир қалъани қамал қилмоқчи бўлганида Абу Бакрдан олган мактуб билан Византия қўшинларига юриш учун Сурия фронтига юборилди. армиясига дам бергандан кейин Тизпонга .
Умарнинг халифалик даврида
Холид ва халифа Умар о'ртасидаги кескинлик охир-оқибат унинг қо'мондонликдан четлатилишига олиб келди. Аксарият тарихчиларнинг фикрига ко'ра, Умар уни мумкин бўлган таҳдид сифатида, рақиб сифатида ко'рган ва унинг армиядаги куч базаси ё'қлигига ишонтирмоқчи бўлган. Холид олий қо'мондонликдан озод қилинган бо'лса ҳам, Византия-Араб урушларининг дастлабки босқичларида Византияга қарши то'планган ислом қо'шинлари учун стратегик жангчи бо'либ қолди.
Унинг қо'мондонлиги остида 634-йилда Дамашқ қо'лга киритилди ва 636-йилда Ярмук жангида арабларнинг римликларга қарши асосий г'алабаси унинг ажойиб ва ноодатий стратегияси туфайли эди. Бу жанг Рим Билод аш-Шом (Левант)нинг забт этилишига олиб келди.
Буларнинг барчасига қарамай, 638-йилда Умар томонидан барча ҳарбий хизматлардан бо'шатилди.
Холид о'зининг ҳарбий фаолияти давомида 200 га яқин жангларда, катта ва кичик то'қнашувларда, шунингдек, битта дуэлда қатнашган. (Ко'пчилик ҳарбий тарихчилар уни 110 та йирик жанг, 90 та то'қнашув ва дуэл билан баҳолайдилар) Холид барча душманларга римликлар, форслар, бошқа араблар, туркманларга қарши маг'луб бо'лмаган.
Ко'пчилик ҳарбий тарихчилар Холидни тарихдаги энг зо'р саркардалардан бири деб билишади.
Тарих китобларида шундай ёзилади:
“Холид ибн ал-Волид Исломнинг биринчи буюк ҳарбий қо'мондони ва барча замонларнинг энг буюкларидан бири эди."
Эдвард Гиббонс (инг. Эдwард Гиббонс) Рим империясининг таназзул ва қулашида Холид ҳақида шундай деган:
"Римнинг қайг'усига ко'ра, тарихда ундан яхши отлиқ қо'мондон бо'лмаган."
Жеймс Юлий Норвич (инг. Жамес Жулиус Норwич) Византия империясида: бошидан охиригача бўлган тарих:
" Византинияликлар Холидни Ярмук водийсида император қо'шинини ё'қ қилганидан кейин яхши эсладилар."
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |