Ziyosfera

Xon Shushinskiy

Хон Шушинский (туғилган: Исфандиёр Аслан ўғли Жаваншир; 1901-йил 20-август, Елизаветпол вилояти Шуша - 1979-йил 18-март, Боку, Озарбайжон ССР, СССР[1] — қўшиқчи, Озарбайжон ССР Халқ артисти (1943).

Хон Шушинский
Таваллуди Исфандиёр Аслан ўғли Жаваншир
20-август 1901-йил
Шуша, Елизаветпол вилояти, Россия империяси
Вафоти 18-март 1979-йил(1979-03-18)
(77 ёшда)
Боку, Озарбайжон ССР, СССР
Жанрлар Халқ қо'шиг'и
Муғом
Фаолият йиллари 1918 – 1979
Фуқаролиги Россия империяси →
ОДР→
ССРИ
Миллати озарбайжон
Йўналиш Хонанда
Мукофотлари Ozarbayjon SSR xalq artisti
Lenin ordeni Mehnat Qizil Bayrog'i ordeni (SSSR)
Веб-сайт www.хан.мусиги-дуня.аз

Ҳаёт

Хон Шушинский — Озарбайжон мугам санъатининг ёрқин намояндаларидан бири ва Қорабоғ ашула мактабининг таниқли вакилларидан бири.

Мугам Мажлис (1963)

Асл исми Исфандиёр бўлган буюк мугам устози Шушанинг асосчиси Панаҳали хоннинг (Жаваншир сулоласи) авлоди Аслан бей оиласида туғилган. Бироқ, Совет ҳукумати ўрнатилгандан сўнг, Шушанинг Баллйжа қишлоғидаги мулк ва тўртта қишлоқ бўлган Аслан ака мулклари мусодара қилинди. Ушбу воқеадан кейин Аслан бей Барда шаҳрига кўчиб ўтди. Аслан бейинг ўзи озми-кўпми мусиқага содиқ эди — у куй ижро этди, кечалар уюштирди ва ўғлини уста қўшиқчилар Кечачи Муҳаммад, Жаббар Қарягди, Ислом Абдуллаев, Сейид Шушинский ва бошқалар билан бирга тарбиялади. Хон Шушинский Моллаханада ўқиган ва араб алифбосида ўқиш ва ёзишни билган. О, форс тилини ҳам билар эди[2].

Кичкина Исфандиёрнинг устаси Ислом Абдуллаев ўз даврида „Сегаҳ Ислам“ номи билан танилган. Учрашувлардан бирида Исфандиёрнинг овози унга ёқди ва уни талаба қилиб олди. Исфандиёр Хон деб номланишнинг қизиқарли тарихига эга. Сегаҳ Ислом шогирди Агдамнинг Наврўзли қишлоғида Исфандиёр билан учрашувда эди. Уй эгаси Ислом Абдуллаевнинг илтимосига биноан улар граммофон ўрнатдилар ва Табриздан келган Абулҳасанхоннинг „Курд Шаҳнази“ асарини тингладилар. Ҳамма ҳайрат билан тинглаган бу иборадан сўнг Сегаҳ Ислом юзини Исфандиёрга ўгириб деди: „Балки сиз биз учун“ Курд Шаҳнази „қўшиғини куйлайсизми?“

12-13 ёшидан бошлаб Исфандиёр Жаббар Қарягдиоглу, Сейид Шушинский ва Абулҳасанхоннинг валсларини бир неча соат ўқиб эшитди ва уларнинг ижро этилишининг энг нозик дақиқаларига тақлид қилишга ҳаракат қилди. Тўсатдан, унинг ўзи Абулҳасанхоннинг қўшиқларидан кейин қўшиқ айтишга иккиланади. Аммо Ислом Абдуллаевнинг сўзларини эътиборсиз қолдириб бўлмайди. „Курд Шаҳнази“ ни куйлаган Исфандиёр унинг чиқиши билан томошабинларни ҳайратда қолдирди ва ҳамма томондан: „Бу ҳақиқий хон!“ Деган овозлар эшитилди. Ислом Абдуллаев шогирдига барака бериб: „Бугундан бошлаб сиз хон бўлиб қолдингиз“, деди[3].

1920-йилларда Хон Шушинский Бокуга келиб, ижрочилик фаолиятини кенгайтирди. Хонанданинг репертуарига „Маҳур-Ҳинд“, „Баяти-Гажар“, „Қатар“ мугамлари, „Қорабоғ Шикестаси“, „Аразбари“, „Ҳейрати“ зарбли мугамлари, шунингдек, халқ қўшиқлари ва таснифлари киритилган. Хон ўзига хос жўшқинлик билан халқ қўшиқларини куйлайди ва уларга янги сояларни қўшади.

Хон Шушинскийнинг ҳам ўз қўшиқлари бор. Халқ қўшиқлари сифатида кўпинча тақдим этиладиган „Гамарим“, „Шуша тоғлари“, „Ай гозел“, „Менден ген гезме“, „Ал янагинда“, „Дагларда cичек“, „Гозел ярим“, „Олурем, Жейран бала“ қўшиқлари. Муаллиф Хон Шушинский. „Шуша тоғлари“ қўшиғи мусиқаси билан бир қаторда, сўзлар ҳам Хонга тегишли. Унинг деярли барча қўшиқлари ўз-ўзидан яратилган[3].

Симфоник оркестр билан бирга Хон биринчи маротаба симфоник мугамларнинг яккахон қисмини куйлади. Мусиқамиз тарихидаги биринчи дуэт ҳам буюк санъаткор номи билан боғлиқ. Шовкат Алакбарова ва Хон Шушинский ижросидаги „Яйлиг“ дуэти ҳамон қизиқиш билан тингланмоқда.

Хон Шушинский Узейир Ҳажибейлийдан бошқа бирон бир бастакорнинг асарига мурожаат қилмади. Айтилишича, Узейир Ҳажибейли Хон Шушинский томонидан ижро этилган қўшиқларни, айниқса „Гарагоз“ қўшиқларини тинглашдан завқ олган. Машҳур хонанда 1960-йилда Озарбайжон Давлат Филармониясида „Мугам Студио“ ни яратган ва ёш хонандаларга мугам сирларини ўргатган. Шунингдек, у Озарбайжон давлат мусиқа мактабида дарс берган ва мугам хонандаларининг янги авлодини тарбиялашда бебаҳо хизмат кўрсатган[3].

Исфандияр Жаванширов умрининг охиригача ёшлигида унга берилган „Хон“ исмига жавобгардир, у озарбайжон мусиқасининг ҳақиқий хони эди. Хон Шушинскийнинг овози ёдидан, Озарбайжон мусиқаси тарихидаги алмаштириб бўлмайдиган корифейдан унинг атиги 240 дақиқалик лентаси сақланиб қолган. Хон Шушинский 1979 йилда вафот этган ва Озарбайжон Боку ндаги Иккинчи Фахрий хиёбонига дафн этилган[3].

Ижодкорлик

Хон Шушинский ва Баҳрам Мансуров

Хон Шушинский турли хил овозларга эга бўлишдан ташқари, Озарбайжон маданиятини дунёга танитиб, халқ орасида катта ютуқларга эришди. Озарбайжон миллий мусиқамизни тарғиб қилишда улкан ютуқларга эришди. У мураккаб муğамларнинг моҳир устаси эди. Кўплаб таниқли қўшиқчилар овозларини ўзгартириш ва қўнғироқни жиринглаши диққат марказида бўлишди.

Хон Шушинскийнинг муğамлари ҳеч қачон ўзларини ҳис қилмаган. У ҳар доим муғомлар руҳида ғазалларни танлаган. Хон Шушинский барча турдаги муğамларнинг моҳир ижрочиси бўлган. У бадиий мугамаларни ғоят маҳорат билан куйлади ва тингловчиларда катта иштиёқ уйғотди. Фақат 240 дақиқалик лента ёзуви озарбайжон мусиқаси тарихининг ўзгармас корйфаси бўлган Хон Шушинский овози ёдидан сақланиб қолади[4].

Унинг асарларида „Шаҳназ“, „Қорабог ъШикестаси“, „Курд-Шаҳназ“, „Раст“, „Баяти-Шираз“, „Чаҳаргаҳ“, „Маҳур“, „Ҳейрати“, „Шур“, „Мирза Ҳусейн сегаҳи“ ва бошқа муğамлар асосий ўринни эгаллади. „Мирза Ҳусейн сегаҳи“ ХВИИИ асрда яшаган таниқли Қорабоғ қўшиқчиси Мирза Ҳусайннинг исми билан боғлиқ, аммо у эсланганда Хоннинг исми ҳам тилга олинади. Уни одатда „Мирзо Ҳусайн сегаҳи“ нинг иккинчи муаллифи деб аташади. 120-130 йил давом этган танаффусдан сўнг, Хон ушбу муğамга „Мананди оппозицияси“ бўлимини қўшди. Хон Шушинский „Қорабог ъШикестаси“ни ўқишни яхши кўрарди. Учрашувдан олдин Шикеста 3-4 қўшиқчи томонидан ижро этилган бўлса-да, Хон барча чиқишларида ҳар доим биринчи „Қорабай Шикестаси“ни куйлаган. Бу жуда табиий ҳолат. Сейид Шушинский бу ҳақида қизиқарли мемуар ёзди. Маълум бўлишича, Сейид Шушинский ва Жаббар Қарягдиоглу узоқ йиллар давомида Қорабоғга бормаганлар. Бир куни Жаббар Қарягдиоглу Сейид Шушинскийга Хонни узоқ вақт кўрмаганлигини айтди.

Хонга хабар юборинг, бизникига келинг. Хонни ҳам чақирди ва буйруғини Жаббор Аминга топширди. Жаббар Қарягдиоглу билан келган Хон Шушинский устозларнинг кўрсатмаларига биноан „Мирза Ҳусейн сегаҳи“ ва „Қорабоғ шикестаси“ни ўқиди. Унинг чиқишидан сўнг Жаббар „Сейид ва мен Қорабоғга уч-тўрт йил бормадик. Биз сизнинг овозингиз билан дедик. Қани, Қорабоғнинг тоғлари, Турш суви, Исо булоғи, Сидир текислиги, Топхана ўрмони бўйлаб юрамиз. Катта раҳмат. Биз келдик.“ Хоннинг овози Қорабог ъмуҳити эди[4].

Хон Шушинский нафақат таниқли қўшиқчи сифатида танилган бўлса-да, у бир қатор композицияларга эга эди. Хон Амин "Шуша тоғлари" дан қизининг туғилиши муносабати билан қариганида ёзган „Жайрон“ қўшиғига қадар кўплаб қўшиқларга эга эди. Аммо у ўзини муаллиф деб ҳисобламади ва ҳар доим „Мен халқдан олган нарсаларимни халқимга қайтараман“ деб айтди. Кўпинча халқ қўшиқлари сифатида тақдим этиладиган „Гамарим“, „Шуша тоғлари“, „Ай гозел“, „Менден ген гезме“, „Ал янагинда“, „Дагларда cиcек“, „Гозел ярим“, „Олерум, а Жейран бала“ қўшиқлари. Хон Шушинский томонидан ёзилган. Хоннинг овози Қорабоғ муҳити эди.

„Шуша тоғлари“ қўшиғи ҳам Хонга тегишли. Ушбу қўшиқга биноан, у илгари ҳам барбод бўлган - „Нимага Шуша тоғларининг тепаси туманли? Сиз нима демоқчисиз?“ Хон Шушинский бу саволга жавобан шундай деди: „Шуша тоғларининг чўққилари доимо лойқа“. Улар яна таслим бўлмайдилар. Кечирим шундаки, сиз „туман“ деганингизда, эҳтимол сиз Мусаватнинг эътиборини жалб қиласиз... Охир-оқибат, Хон ушбу қўшиқнинг сўзларини бироз ўзгартириши ва „Шушанинг тоғлари туман эмас“ деб айтишга мажбур бўлди.

Симфоник оркестр билан бирга Хон биринчи маротаба симфоник мугамларнинг яккахон қисмини куйлади. Мусиқамиз тарихидаги биринчи дуэт ҳам буюк санъаткор номи билан боғлиқ. Шундай қилиб, Озарбайжон мусиқаси тарихидаги биринчи дуэт таниқли озарбайжон қўшиқчилари Шовкат Алакбарова ва Хон Шушинский томонидан ижро этилди. Хон Шушинский Узейир Ҳажибеёвдан бошқа бирон бир бастакорнинг асарига мурожаат қилмади. Айтилишича, Узейир Ҳожибеёв, айниқса, Хон Шушинский қўшиқларини тинглашдан завқланган. Хусусан, „Гарагöз“ қўшиғи. Айтганча, 1926 йилда ёзилган ушбу қўшиқнинг биринчи қўшиқчиси Хон Шушинский эди[4].

Хон Шушинский жуда масъулиятли одам эди. Ҳатто этук, таниқли буюк санъаткор бўлса ҳам, у кўп маротаба куйлаган мусиқани куйлаганида, у ички ҳаяжонни ҳис қилди. Хон овозининг ҳимоячиси эди. У ҳар доим ўзини маълум овқатлардан ва неъматлардан узоқлаштирган. Бунинг сабабини сўрашганда, у Худонинг ишончига содиқ бўлолмаслигини айтди. Хон Шушинский умрининг охиригача ёшлигида унга берилган Хон исмига жавобгар эди. У Озарбайжон мусиқасининг ҳақиқий хони эди...

Хон Шушинский кейинчалик Абулҳасанхон билан 1944 йилда учрашган. Табризда бир гуруҳ санъаткорлар билан гастрол пайтида Абулҳасан Иқбал Султон Хон билан яқинроқ қизиқиш уйғотди. Шунингдек, у Гранд меҳмонхонасида Хон шарафига зиёфат уюштирганлиги айтилади[5].

Жаббар Қарягдиўғлининг сўзлари: „Сизнинг овозингиз сизга қулоқ солмади, - қўшиқ айтманг, сизда совуқ бор, - қўшиқ айтманг, чарчадингиз, - қўшиқ айтманг. Бокунинг ақлдан ҳавосидан сақланинг. Шамолли ҳавода ташқарига чиқманг, шамолли ҳавода ҳам тер қилсангиз ҳам, совуқ сув ичманг“. Хоннинг овози доим жойида эди. Ҳатто қариганда ҳам овозини сақлаб туришга қодир эди.

Хон Шушинский нафақат таниқли қўшиқчи сифатида танилган бўлса-да, у бир қатор композицияларга эга эди. „Мирза Ҳусейн сегаҳи“ ХВИИИ асрда яшаган таниқли Қорабоғ қўшиқчиси Мирза Ҳусайннинг исми билан боғлиқ, аммо у эсланганда Хоннинг исми ҳам тилга олинади. Уни одатда "Мирзо Ҳусайн сегаҳи" нинг иккинчи муаллифи деб аташади. 120-130 йил давом этган танаффусдан сўнг, Хон ушбу муğамга „Мананди оппозицияси“ бўлимини қўшди[4].

1944 йилда Эронга гастрол қилди, Теҳрон, Табриз, Ардабил, Рашт, Газвин ва бошқа шаҳарларда озарбайжон муğамларини куйлади, миллий маданиятимизни тарғиб қилди. Озарбайжон қўшиқчилик тарихида алоҳида ўрин тутган рассом ўқитувчи сифатида ҳам ишлаган ва ёш истеъдодларни ривожлантиришда муҳим рол ўйнаган. 1959 йилда Москвада бўлиб ўтган Озарбайжон санъати декадасида муваффақиятли қатнашди. У „Фахрий ёрлиқ“ ордени билан тақдирланган...[5]

Хотира

Озарбайжон почта маркаси (2014)

„Хон Шушинский фонди“ Озарбайжонда қўшиқчининг исмини абадийлаштириш учун ишлайди[6]. Жамғарма директори - қўшиқчининг қизи Байимхоним Вердиева[7]. Ағдам шаҳридаги болалар мугам мусиқа мактаби Хон Шушинский номи билан аталган. Ағдам вилояти босиб олингандан кейин Билажари посёлкасида жойлашган Г.Аббасов номли 284-умумтаълим мактабида мугам мактаби фаолият кўрсатмоқда.

Мутахассислиги

Хон Шушинский номидаги ИИ Республика Мугам фестивали

2014-йил 11-июн куни Қора Қораев номидаги Марказий республика санъат мактабида Хон Шушинский номидаги ИИ Республика Мугам фестивали болалар мусиқа ва санъат мактаблари ўқувчилари ўртасида ашула ижроси бўйича бўлиб ўтди. Фестивал Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги маданияцҳунослик илмий-услубий маркази томонидан ташкил этилди. Фестивалнинг асосий мақсади - мугам таълимини ривожлантириш, янги истеъдодларни кашф этиш, талабаларга ижро маҳорати ва уларни қўллаб-қувватлаш. Иштирокчилар мугам, халқ ва бастакор қўшиқларини, перкуссия мугамини куйлашади.

19-июнга қадар давом этадиган фестивалда куннинг биринчи ярмида Бокудаги болалар мусиқа ва санъат мактаблари ўқувчилари, иккинчи ярмида эса республиканинг вилоятларидан ташриф буюрган болаларнинг чиқишлари намойиш этилади. Фестивал иштирокчиларининг чиқишлари Озарбайжон миллий консерваториясининг доценти, Озарбайжон Давлат академик опера ва балет театрининг солисти, халқ артисти Айгун Байрамова томонидан баҳоланди.

Танловларга кўра, охирида ҳар бир гуруҳ учун учта ғолиб аниқланади. Тақдирлаш маросими Бокудаги Халқаро Мугам Марказида бўлиб ўтади ва якуний консерт билан якунланади.

Мукофотлар

Асарлар

  • Шушинский Х. Яхши одамнинг ҳикояси. „Озарбайжон ёшлари“, 1976-йил, 20-ноябр.
  • Шушинский Х. Қўшиқлар жим эмас. „Коммунист“, 1975-йил, 1-май.
  • Шушинский Х. Товуш, сўзлар ва ишлаш. „Адабиёт ва санъат“, 1979-йил 23-март.

Филмография

  1. Боку боғлари. Бузовна (филм, 2007)
  2. Биз қайтамиз (филм, 2007)
  3. Хавалансин Хоннинг овози (филм, 2001)
  4. Муғам бор жойда ... (филм, 2009)
  5. Мугамлар (филм, 1965)
  6. У бўлмасин, бу бўлсин (филм, 1956)
  7. Бошқа ҳаёт (филм, 1987)
  8. Прима (филм, 1992)
  9. Олтин жамғарманинг танловлари (филм, 2001)
  10. Овоз (филм, 1988).

Адабиёт ҳақида

  • Мухтороглу В. Ҳаваланс хоннинг овози. Боку: Азернешр, 1971-йил, 104 б.
  • Шушинский Ф. Озарбайжон халқ мусиқачилари. Боку: 1985-йил, 480 б.
  • Мустафо ўтлоқ. Мугам оламининг хони (хотиралар). Боку: 2001, 271 б.
  • Бабаев Айдин. Хоннинг овози. „Адабиёт ва санъат“, 1971-йил, 25-декабр.
  • Гулиев Т. Ўлмас ҳаёт. "Адабиёт ва санъат", 1979-йил, 23-март.
  • Гулиев Ж. Мугам - бизнинг дунёмизнинг ёрқин юлдузидир. „Адабиёт ва санъат“", 1989-йил, 24-феврал.
  • Алиев Т. Ноннинг шарафига шикаст этказди. „Совет қишлоғи“, 1986-йил, 3-апрел.
  • Алиев Т. Қўшиқ ҳаёти. „Озарбайжон“, 1979-йил, №8, с.194-198.
  • Каримли Карим. Рассомга муҳаббат билан. „Қорабогъ“, 1991-йил, 4-июл.
  • Раҳмат Музаффар. Хон Шушинский хотираси. „Адабиёт ва санъат“, 1989-йил 24-феврал.
  • Гулиев Закура. Шуша тоғлари туманли ... /Хон Шушинский - 100 /. „Озарбайжон“, 2001-йил, 4-сентабр.
  • Алиэва Р., Асланова Х. Хон Шушинский - 100. „Маданий-маърифий“, 2002йил, Н1-2, 6-7-бетлар.
  • Маҳаррамли З. Мугам мулкининг хони / Хон Шушинский - 100 /. „Боку“, 2001-йил, 2-8-ноябр.
  • Чаменли М. Шур дарси. „Халқ газетаси“, 2001-йил 24-август.
  • Шериф. Хоннинг овози эшитилсин. „Янги Озарбайжон“, 2003-йил 21-август.

Адабиётлар

  • „Хон Шушинский“ Озарбайжон Совет Энциклопедияси: [10 жилдда]. Х жилд: Совуқ - Шуштер. Б.: Озарбайжон Совет Энциклопедиясининг бош муҳаррири. Бош муҳаррир: ГБ Гулиев. 1987. б. 581.
  • АРБ Капаз (06.12.2018). „Мусиқа кечаси Ганжа давлат филармониясида бўлиб ўтди“ (Озарбайжон). Ёутубе.cом. Фойдаланиш санаси: 2018-12-06.
  • АзəрТАc (18.03.2019). „Машҳур қўшиқчи Хон Шушинскийнинг хотираси хотирланди“ (Озарбайжон). Ёутубе.cом. Фойдаланиш санаси: 2019-03-18.
  • Исфандиёр Аслан ўғли Жаваншировни (Хон Шушинский) Озарбайжон ССР Олий Советининг Фахрий Фармони билан мукофотлаш тўғрисида Озарбайжон ССР Олий Кенгаши Президиумининг 1971-йил 29-декабрдаги қарори.

Ҳаволалар


Манбалар

  1. ↑ "Хан Şуşински". Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддə]. Х ҹилд: Фрост – Шүштəр. Б.: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксижасы. Баш редактор: Ҹ.Б.Гулијев. 1987. сəҳ. 581.
  2. ↑ „Бəй нəслинин Хан нüмайəндəси…“. 2020-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-июл.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Хан Şуşински — Азəрбайcан муğам сəнəтинин Ханı
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 „Ярадıcıлığı“. 2020-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-июл.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Муğамларıмıзıн маҳир ифаçıсı“. 2020-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-июл.
  6. ↑ АРБ Кəпəз. „Гəнcə Дöвлəт Филармониясıнда мусиқи геcəси баş тутуб“ (аз). Ёутубе.cом (2018-йил 6-декабр). Қаралди: 2018-йил 6-декабр.
  7. ↑ АзəрТАc. „Гöркəмли ханəндə Хан Şуşинскинин хатирəси анıлıб“ (аз). Ёутубе.cом (2019-йил 18-март). Қаралди: 2019-йил 18-март.
  8. ↑ İсфəндияр Аслан оğлу Cаванşиров (Хан Şуşински) ёлдаşıн Азəрбайcан ССР Али Советинин Фəхри Фəрманı илə тəлтиф едилмəси ҳаққıнда Азəрбайcан ССР Али Совети Рəясəт Ҳейəтинин 29-декабр 1971-cи ил тарихли Фəрманı (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-01-16 санасида архивланган) — анл.аз сайтı 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xon_Shushinskiy" dan olindi