Хоразмийлар, хорасмийлар — қадимий Хоразмда милоддан аввалги ВИИИ асрдан милодий ХИВ асргача яшаб, шарқий эроний тилларга мансуб хоразмий тилида сўзлашган халқ[1]. Хоразм халқининг асосини ташкил қилади ва ҳозир ўзбеклар таркибига сингиб кетган.

Тарихи

Милодий ВИ-ВИИ асрдан бошлаб Хоразм ҳудудига шимолдан туркий қабилалар кўчиб келиши билан ассимиляция жараёни бошланади ва турклашиш натижасида ХВ асрга келиб қадимий хоразмий тили ўлик тилга айланади ва ўрнини ўзбек тилининг хоразм шеваси эгаллайди[2].

Милоддан аввалги ИИ аср Хоразм, деворий расмлар, Акчаханқала

Милет Гекатийнинг ёзишича, Хоразм номи Ахамонийларгача бўлган даврда тилга олинган[3]. Орол денгизи аҳолиси ҳақида ўзларининг тарихини жанубий ҳудудлар билан боғлайдиган афсоналар бўлган ва эҳтимол бу қадимги Митания тарихи билан боғлиқ[4]. Митанни — Шимолий Месопотамия ва унга туташ минтақалар ҳудудида жойлашган қадимги Ҳурри давлати (милоддан аввалги ХВИИ-ХИИИ асрлар). Митанни пойтахти — Вашшуканни (Хошкани) Хабур дарёси манбасида жойлашган эди. Ушбу шаҳар Суриянинг замонавий Серекани шаҳри ўрнида турган деб ишонилади.

Милоддан аввалги ВИИИ асрда жанубдан келган Хоразмийлар маҳаллий сак-массагет қабилалари билан аралашган[5].

Абу Райҳон Беруний „Қадимий халқлардан қолган ёдгорликлар“ асарида хоразмийларни эроний халқларга оид дея таърифлаган ва ўз она тили деб билган хоразмий тилини форс тилидан фарқли эканлигини таъриф этган[1].

Хоразмийлар Беҳистун китобалари, шунингдек, Геродот, Гекатей Милетлик асарларида қайд этилган. Жумладан, Геродотнинг ёзишича, хоразмийлар Амударё делтаси (Орол денгизи бўйида) ва ҳозирги Хива воҳаси жанубида яшаганлар. Милоддан аввал ВИ—В асрлар бўсағасида „Хорасмия шаҳри“ ва Хоразмийлар мамлакати ҳақида милетлик Гекатей хабар беради. Мисрдаги Нил дарёси бўйидаги милоддан аввал В асрга оид шаҳар харобаларидан топилган ҳужжатда Харчин ўғли Даргман исмли бир хорасмий саркардаси тилга олинган, у Аҳамонийлар қўшинининг бош қўмондони бўлган.

Кумуш идиш, Нана ҳудоси, 7 аср, Хоразм

Хоразмийлар ўзларининг жанговарликлари билан ажралиб турганлар. Хоразмийлар Хоразмдан ташқарида, ҳатто Хазар хоқонлиги қўшинида ҳам катта мавқега эга эдилар, хоқонлик қўшини, асосан, хоразмийлардан ташкил топган.

Тил

Атоқли олим ва этнограф Беруний (973-1048) ўз асарларида Хоразм аҳолиси томонидан қўлланган хоразм ойлари ва доривор ўтларнинг номларини туркий тилда келтирган. Беруний ўзининг 1000-йилларда Хоразмда ёзган „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“ асарида Хоразмнинг қадимги аҳолисини турклар деб атайди ва Хоразм аҳолиси қўллаган ҳайвонлар циклига кўра йилларнинг туркий номларини беради: сичкан, од., қоплон, тушкан, луи, илон, юнт, Куй, Пичин, Тагигу, Тунгуз. Ўша асарида туркий тилда ой номларини беради: Улуғ-оҳ, Кичик-оҳ, Биринчи-оҳ, Иккинчи-оҳ, Учинчи-оҳ, Туртинчи-оҳ, Бешинчи-оҳ, Олтинчи-оҳ, Етинчи-оҳ, Саккизинчи-оҳ, токкужинчи-оҳ, унинчи-оҳ. Шунингдек, у хоразмлик сифатида араб ва форс тиллари унга бегона эканлигини таъкидлади. У уларнинг меҳнатига эгалик қилади.

Хоразм тили — Шарқий Эрон тилларидан бири, Амударёнинг қуйи оқими аҳолиси сўзлашади. У билан чамбарчас боғлиқ тиллар тасдиқланмаган ва тўғридан-тўғри авлодлари йўқ[6][7]. Хоразм тили ҳинд-эвропа тиллари оиласининг эрон гуруҳининг шимоли-шарқий кичик гуруҳига киради[8][9][10][11][12][13]. Бир қатор тарихий-фонетик ва тарихий-морфологик белгиларига кўра, сўғд тилига яқин[14].

Хоразм тили ҳеч бўлмаганда ХИИИ асрга келиб қўлланишдан чиқиб кетди, унинг ўрнини аста-секин туркий тил[8], бошқа бир версияга кўра, туркий тилнинг бир қанча диалектлари[14] эгаллади. Ибн Баттута ХИВ асрнинг биринчи ярмида Хоразм аллақачон туркийзабон бўлганлигини хабар қилади[15]. Хоразм пойтахти — Урганч (ҳозирги Туркманистоннинг Кўҳна-Урганч) шаҳрига ташриф буюрганидан сўнг у шаҳарни шундай таърифлайди: „Бу туркларнинг энг буюк, энг гўзал, энг катта шаҳри, гўзал бозорлари, кенг кўчалари, кўп бинолар ва таъсирчан манзаралар“[16].

Хоразмнинг ХИИИ—ХИВ аср туркий ёзма ёдгорликлари ёдгорликларини ўрганувчи тадқиқотчилар хоразм туркий тили туркий қорахоний тилига боғлиқ бўлган, сўнгра ХИВ аср охирида ўз ўрнини чағатой туркий тилига бўшатган деган хулосага келди. Хоразмий туркий тили туркий қорахонийлардан туркий чағатой тилига ўтиш даври бўлгани учун туркий тил тарихида катта аҳамиятга эга[17][18].

Қадимий хоразмий тили замонавий ўзбек тилининг хоразм шевасидан тубдан фарқ қилади. Ўзбек тилининг хоразм лаҳжаси туркий тилларнинг ўғуз гуруҳига оид бўлса, қадимий Хоразмий тилининг хусусияти шуки, у шарқий эроний тиллардан бири бўлиб, ҳозир ўлик тил ҳисобланади. Энг яқин тил қадимий суғд тили бўлиб, иккаласи ҳам ўлик тил ҳисобланади. Суғд тилининг авлоди ягноб тили ҳисобланса, Хоразмий тилининг авлоди йўқ[19][20].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 C. Э. Босwортҳ, „Тҳе Аппеаранcе оф тҳе Арабс ин Cентрал Асиа ундер тҳе Умайядс анд тҳе эстаблишмент оф Ислам“, ин Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа, Вол. ИВ: Тҳе Аге оф Ачиэвемент: АД 750 то тҳе Энд оф тҳе Фифтеэнтҳ Cентурй, Парт Оне: Тҳе Ҳисториcал, Соcиал анд Эcономиc Сеттинг, эдитед бй М. С. Асимов анд C. Э. Босwортҳ. Мултипле Ҳисторй Сериэс. Парис: УНЕСCО Публишинг, 1998. эхcерпт фром паге 23:
  2. ↑ МаcКензиэ, Д. Н. "Кҳwаразмиан Лангуаге анд Литературе, " ин Э. Яршатер эд. Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Вол. ИИИ, Парт 2, Cамбридге 1983, пп. 1244–1249.
  3. ↑ Рапопорт Й. А., Краткий очерк истории Кҳорезма в древности // Приаралъе в древности и средневековъе. Москва: Восточная литература, 1998,с.29
  4. ↑ Толстова Л. С. Древнейшие юго-западнйе связи в этногенезе каракалпаков // Совецкая этнография. № 2. 1971. С.25-30
  5. ↑ Пъянков И. В., Кҳорасмии Гекатея Милецкого // Вестник древней истории, № 2, 1972, с.2-20
  6. ↑ „ПАМЯТНИКИ ХОРЕЗМИЙСКОЙ ПИСМЕННОСТИ – тема научной стати по истории и историческим наукам из журнала „Вестник древней истории““. 2020-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 22-октябр.
  7. ↑ ХОРЕЗМИЙСКИЙ ЯЗИК • Болшая российская энсиклопедия — электронная версия
  8. ↑ 8,0 8,1 Д. Н. МаcКензиэ. „CҲОРАСМИА иии. Тҳе Чорасмиан Лангуаге“ (эн). Энcйcлопæдиа Ираниcа (1991). Қаралди: 2020-йил 6-август.
  9. ↑ Роналд Эриc Эммериcк. „Ираниан лангуагес“ (эн). ҳттпс://www.британниcа.cом Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2020-йил 6-август.
  10. ↑ Хоразмийлар ин тҳе Греат Совиэт Энcйcлопедиа, 1969–1978 (Руссиан)
  11. ↑ Андреw Далбй[эн], Диcтионарй оф Лангуагес: тҳе дефинитиве референcе то море тҳан 400 лангуагес, Cолумбиа Университй Пресс, 2004, пг 278.
  12. ↑ Ҳ. Ҳумбач, "Чоресмиан, " ин Р. Счмитт, эд., Cомпендиум Лингуарум Ираниcарум, Wиэсбаден, 1989, пп
  13. ↑ Фрейман А. А., Хорезмийский язик, [ч.] 1, М. — Л., 1951
  14. ↑ 14,0 14,1 Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — Андоза:М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  15. ↑ Ибн Баттута и эго путешествия по Средней Азии. М. Наука. 1988, с.72-74
  16. ↑ Ибн Баттута и эго путешествия по Средней Азии. М. Наука. 1988, с.58-59
  17. ↑ ЭCКМАНН, Ж. (2011). Ҳарезм, Кıпçак ве Çаğатай Тüркçэси Üзерине Араşтıрмалар, Эд. бй О. Ф. СЕРТКАЙА, Анкара: Тüрк Дил Куруму Яйıнларı.
  18. ↑ УЗУНТАŞ, Ҳüля. „А техт wриттен ин Кҳwарезмиан Туркиc оф 14тҳ cентурй.“ Жоурнал оф Олд Туркиc Студиэс 2, но. 1 (2018): 84-93.
  19. ↑ Д. Н. МаcКензиэ. CҲОРАСМИА иии. Тҳе Чорасмиан Лангуаге (инглизча). Энcйcлопæдиа Ираниcа (1991).
  20. ↑ Роланд Биэлмеиэр. ЙАГҲНОБИ (англ.). Энcйcлопаэдиа Ираниcа (2006)

Адабиётлар

  • Народй России. Энциклопедия. Главнйй редактор В. И. Тишков. Москва: 1994,
  • НАРОДЙ СРЕДНЕЙ АЗИИ И КАЗАКҲСТАНА. Т.1. Под редакцией С. П. Толстова, Т. А. Зҳданко, С. М. Абрамзона, Н. А. Кислякова. М., 1962
  • Толстов С. П. По следам древнекҳорезмийской цивилизации. М.-Л., 1948
  • Рапопорт ЙУ. А., Краткий очерк истории Кҳорезма в древности // Приаралъе в древности и средневековъе. Москва: Восточная литература, 1998