Xorijiya nazorati
| усмонли туркча: امورِ خارجيه نظارتی Умур-ı Ҳариcие Незâрети | |
| Агентлик ҳақида умумий маълумот | |
|---|---|
| Ташкил этилган | 1836 |
| Ўрнига тузилган ташкилот |
|
| Юрисдиксия |
|
| Штаб квартира(лар) | Боби Али, Истанбул |
| Масъул вазир |
|
| Юқори турувчи агентлик | Буюк вазорат |
Хорижия назорати (усмонли туркча: خارجيه نظارتی; туркча: Ҳариcие Незâрети; франсузча: Министèре дес Аффаирес Éтрангèрес[1]) – 1836—1922-йилларда Усмонлилар империясининг ташқи сиёсати учун мас’ул бўлган вазирлик. 1836-йилгача ташқи сиёсат Раис ул-Куттоб томонидан бошқарилган. Раис эса Танзимот модернизация ислоҳотларининг бир қисми сифатида Ғарб услубидаги вазирлик билан алмаштирилган. Хорижия назоратининг вориси Туркия Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги ҳисобланади.
Қрим урушидан кейинги даврда франсуз тили вазирликнинг расмий ишчи тили бўлган[2].
Тарихи
Ташқи алоқалар илгари Девони Ҳумоюндаги лавозим бўлган Раис ул-Куттоб ва кейин Боби Али томонидан бошқарилган.
Танзимот даврида Усмонли Ташқи ишлар вазирлиги одатий ташқи ишлар вазирликларига қараганда кўпроқ ваколатларга эга бўлган. Унинг номи билан аталган вазифаларидан ташқари, у ички ислоҳот қонунчилиги устидан ҳам баъзи ваколатларга эга эди ва мусулмон бўлмаганлар ва хорижий субектларни бошқарарди. Вазирлик сиёсий алоқаларидан ташқари ташқи савдони ҳам бошқарган. Ушбу вазирликнинг оширилган мас’улиятининг катта қисми узоқ вақт давомида ташқи ишлар вазири сифатида катта инерсияга эга бўлган Мустафо Рашид Пошонинг машҳурлиги билан боғлиқ эди[3].
19-аср ўрталарида қайта ташкил этиш ва ислоҳот ҳаракатларини белгилаб берган давлат арбоблари бўлган „Танзимот одамлари“нинг кўпчилиги таржима идорасида иш бошлаган ва Садри аъзам ва Ташқи ишлар вазири лавозимларида ишлаган: Мустафо Рашид Пошо 4 марта ташқи ишлар вазири ва 6 марта Садри аъзам лавозимларида ишлаган. Аали Пошо 8 марта ташқи ишлар вазири ва 5 марта Садри аъзам лавозимларида ишлаган, Фуат Пошо эса 5 марта ташқи ишлар вазири ва икки марта Садри аъзам лавозимларида ишлаган.
Мусулмон бўлмаган Усмонлилар ҳам тўрт марта ташқи ишлар вазири этиб тайинланган. 1878—1879-йилларда Берлин шартномаси бўйича музокараларни Александр Каратеодори Пошо ва кейин Яннис Сава Пошо (юнон), 1912—1913-йилларда Габриэл Норадоунгиан (арман апостол) ва 1919-йилда Юсуф Франко Пошо Кусса (католик юнон) олиб боришган.
Аҳмад Иззат Пошо Усмонли империясининг охирги ташқи ишлар вазири бўлган. Республика ташкил этилгандан сўнг, Ташқи ишлар вазирлиги Анқарага кўчирилди ва икки марта қайта номланди: Хорижия назоратидан кейин, Хорижия ваколати, ундан кейин эса замонавий Дışиşлери Баканлığı номини олди.
Вазирлик Садри аъзам билан биргаликда Боби Али биносида жойлашган.
Ташкилот
Станфорд Ж. Шаwнинг сўзларига кўра, Танзимот даврида вазирлик иккита департаментга, ташқи бўлимга ва иккинчи даражали бўлимга бўлинган. Ташқи бўлим ташқи ишлар, ташқи савдо, хорижий амалдорларни қабул қилиш, Усмонлилар учун қабул қилиш даражаси ва протоколлари ҳамда хорижий матбуот назорати билан шуғулланган. Иккинчи бўлимда ички ишлар билан шуғулланувчи эски Девони Ҳумоюн департаментлари бўлиб, уларнинг ўзида иккита департамент мавжуд эди: Девони Ҳумоюннинг ўзи: барча император буйруқларини, шартномаларини, султоннинг хорижий ҳукмдорлар, амалдорлар ва ҳукуматларга ёзган хатларини чиқарган ва қайд этган ҳамда империя ичида ва ташқарисида саёҳатларни тасдиқлаган Девони Ҳумоюн Каломи ва Миллет томонидан бўлинган ва нафақат Ташқи ишлар вазирлигидан, балки ҳукуматдаги бошқа вазирликлардан ҳам буйруқлар ва хабарлар чиқарган Мусулмон бўлмаган диний ишлар департаменти [Мазҳаби Ғайри Муслум доираси]. Ниҳоят, иккита „кичикроқ“ бўлим мавжуд эди: Таржима идораси ва бутун Боби Алининг умумий архивига айланган Архивлар департаменти[4].
Cорпс де дроит Оттоман маълумотларига кўра, уни Раис Афанди вакили бўлган вазир ва унга давлат котиби ўринбосари (мусташар) раҳбарлик қилган олти кишилик кенгаш бошқарган. Бошқа йирик шахслар қаторига Девони Ҳумоюннинг таржимони бошлиғининг Буюк маросим устаси ва Элчиларни таништирувчи бошчилигидаги Буюк Маросим Устаси (Течрифати-Ҳарджиé) кирган. Унинг бўлимлари[1]:
- Бухгалтерия ҳисоби (Диреcтион де Cомптабилитé)
- Ҳуқуқшунослар палатаси (Боби Али истихора одаси, Чамбре дес Cонсеиллерс лéгистес)
- Тижорат масалалари (Тижория, Диреcтион дес Аффаирес Cоммерcиалес)
- Консулликлар (Чеҳпендéри, Диреcтион дес Cонсулац)
- Хорижий ёзишмалар (Таҳририяти хорижия, Диреcтион де ла Cорреспонданcе éтрангèре)
- Хорижий матбуот (Диреcтион де ла прессе éтрангèре)
- Суд жараёни (Оумори-Ҳоукоукиé-и-Муҳтéлита, Диреcтион ду Cонтентиэух)
- Миллатлар (Диреcтион дес Натионалитéс)
- Ходимлар (Сигилли Аҳwал, Диреcтион ду Персоннел)
- Таржима (Диреcтион де Традуcтион)
- Турк ёзишмалар (Мактуботи хорижия, Диреcтион де ла Cорреспонданcе турқуэ)
Вазирлар рўйхати
- Акиф Паша (1836)
- Аҳмед Ҳулуси Паша (1836-1837)
- Мустафа Решид Паша (1837-1838)
- Меҳмед Нури Эфенди (1838-1839)
- Мустафа Решид Паша (1839-1841)
- Садıк Рıфат Паша (1841)
- Иброҳим Сарим пошо (1841-1843)
- Садıк Рıфат Паша (1843-1844)
- Меҳмед Шекиб Эфенди (1844)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1844-1845)
- Мустафа Решид Паша (1845-1846)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1846-1848)
- Садıк Рıфат Паша (1848-1848)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1848-1852)
- Кеçэcизаде Фуад Паша (1852-1853)
- Садıк Рıфат Паша (1853)
- Мустафа Решид Паша (1853-1854)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1854)
- Меҳмед Эсад Сафвет Эфенди (1854-1855) вазир ўринбосари
- Кеçэcизаде Фуад Паша (1855-1856)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1856)
- Иброҳим Эдҳем пошо (1856-1857)
- Али Галиб Паша (1857)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1857)
- Кеçэcизаде Фуад Паша (1857-1858)
- Маҳмуд Недим пошо (1858-1860) вазир ўринбосари
- Меҳмед Эсад Сафвет Эфенди (1860) вазир ўринбосари
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1860-1861)
- Кеçэcизаде Фуад Паша (1861)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1861-1867)
- Кеçэcизаде Фуад Паша (1867-1869)
- Меҳмед Эсад Сафвет Паша (1869)
- Меҳмед Эмин Âли Паша (1869-1871)
- Сервер Паша (1871-1872)
- Меҳмед Cемил Паша (1872)
- Ҳалил Şэриф Паша (1872-1873)
- Меҳмед Эсад Саффет Паша (1873)
- Меҳмед Рашид Паша (1873-1874)
- Аҳмед Арифи пошо (1874)
- Меҳмед Эсад Саффет Паша (1874-1875)
- Меҳмед Рашид Паша (1875-1876)
- Меҳмед Эсад Саффет Паша (1876-1877)
- Аҳмед Арифи пошо (1877)
- Сервер Паша (1877-1878)
- Меҳмед Эсад Саффет Паша (1878)
- Асıм Меҳмед Паша (1878)
- Алехандер Каратҳеодори Паша (1878-1879)
- Меҳмед Эсад Саффет Паша (1879)
- Сава Паша (1879-1880)
- Абидин Паша (1880)
- Асıм Меҳмед Паша (1880-1881)
- Саид Ҳалим (1881-1882)
- Асıм Меҳмед Паша (1882)
- Меҳмед Эсад Саффет Паша (1882)
- Аҳмед Арифи пошо (1882-1884)
- Асıм Меҳмед Паша (1884-1885)
- Саид Ҳалим (1885-1896)
- Турҳан Паша (1896-1899)
- Саид Ҳалим (1899)
- Аҳмед Тевфик Паша (1899-1909)[5]
- Меҳмед Рифат Паша (1909-1911)
- İбраҳим Ҳаккı Паша (1911)
- Мустафа Асıм Бей (1911-1912)
- Габриэл Норадункян (1912-1913)
- Саид Ҳалим (1913-1915)
- Ҳалил Бей (1915-1917)
- Аҳмед Несими Бей (1917-1918)
- Меҳмед Наби Бей (1918)
- Мустафа Решид Паша (1918-1919)
- Юсуф Франко Паша (1919)
- Дамат Ферид Паша (1919)
- Абдüллатиф Сафа Бей (1919)
- Мустафа Решид Паша (1919-1920)
- Абдüллатиф Сафа Бей (1920)
- Дамат Ферид Паша (1920)
- Абдüллатиф Сафа Бей (1920-1921)
- Аҳмед İззет Паша (1921-1922)
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Ёунг, Георге. Cорпс де дроит оттоман; реcуэил дес cодес, лоис, рèглеменц, ордоннанcес эт аcтес лес плус импортанц ду дроит интéриэур, эт д'éтудес сур ле дроит cоутумиэр де л'Эмпире оттоман (фр). Cларендон Пресс, 1905 — 1-бет.
- ↑ Туркиш Еарбоок оф Интернатионал Релатионс. Анкара Üниверситеси Диş Мунасебетлер Энститüсü, 2000. (ҳеад боок сайс 2000/2 Спеcиал Иссуэ оф Туркиш-Америcан Релатионс. Иссуэ 31, п. 13. "Чамбре дес Cонсеиллерс Лéгистес де ла Порте ас wас тҳеир титле ин Френч, wҳич ҳад, афтер тҳе Cримеан Wар беcоме тҳе оффиcиал wоркинг лангуаге оф тҳе Оттоман Фореигн Министрй."
- ↑ Шаw & Шаw 1977, с. 72.
- ↑ Шаw & Шаw 1977, с. 72–73.
- ↑ Wасти, Сед Танвир (2012). "Аҳмед Рüстем Бей анд тҳе Энд оф ан Эра". Миддле Эастерн Студиэс 48 (5): 781–796. дои:10.1080/00263206.2012.703616. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_миддле-эастерн-студиэс_2012-09_48_5/паге/780. – Публишед онлине 14 Аугуст 2012 – Cонтент фром нотес сеcтион спеcифиэс тҳе еарс ҳе wас аcтиве.
Адабиётлар
- Шаw, Станфорд; Шаw, Эзел. Ҳисторй оф тҳе Оттоман Эмпире анд Модерн Туркей. Cамбридге Университй Пресс, 1977. ИСБН 0-521-29166-6.
Ҳаволалар
- Генелл, Аимеэ М. (Новембер 2016). "Тҳе Wелл-Дефендед Домаинс: Эуроcентриc Интернатионал Лаw анд тҳе Макинг оф тҳе Оттоман Оффиcе оф Легал Cоунсел". Жоурнал оф тҳе Оттоман анд Туркиш Студиэс Ассоcиатион (Индиана Университй Пресс) 3 (2): 255–275. дои:10.2979/жотттурстуасс.3.2.04. – Тҳе абстраcт статес тҳат тҳис wас а департмент оф тҳе Оттоман Фореигн Министрй
- Финдлей, Cартер В. (Оcтобер 1972). "Тҳе Фоундатион оф тҳе Оттоман Фореигн Министрй: Тҳе Бегиннингс оф Буреауcратиc Реформ ундер Селîм ИИИ анд Маḥмûд ИИ". Интернатионал Жоурнал оф Миддле Эаст Студиэс (Кембриж университети нашриёти) 3 (4): 388–416. дои:10.1017/С0020743800025186. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал-оф-миддле-эаст-студиэс_1972-10_3_4/паге/388.