Xoriston jangi
Хористон жанги 737-йил декабр ойида Хуросоннинг шарқий қисми (ҳозирги Афғонистоннинг шимолий қисми)да жойлашган Жузжан вилоятининг Хористон шаҳри яқинида Умавийлар халифалиги кучлари ҳамда туркий Турк хоқонлиги ўртасида бўлиб ўтган жанг. Хуросон ҳокими Асад ибн Абдуллоҳ ал-Қасрий бошчилигидаги Умавийлар турк хоқони Сулук ва унинг иттифоқчиси, диндан чиққан араб Ҳорис ибн Сурайжнинг кучларига кутилмаганда ҳужум уюштириб, уларни мағлубиятга учратган.
| Хористон жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Умавийлар халифалиги Гузгон князлиги |
Туркаш хоқонлиги Мовароуннаҳрнинг сўғд вилоятлари
| ||||||
| Кучлар | |||||||
| тахминан 7000 нафар эркаклар | тахминан 4000 нафар эркаклар | ||||||
Умавийлар халифалигининг араб лашкарлари мусулмонларнинг фатҳлари доирасида ВИИИ асрнинг дастлабки йилларида Мовароуннаҳрнинг катта қисмини босиб олдилар. Тахминан 720-йиллардан бошлаб, Умавийлар ҳукмронлиги шимолдан уюштирилган туркаш кўчманчиларининг ҳужумлари ва Мовароуннаҳрда маҳаллий ҳукмдорлар томонидан кўтарилган қўзғолонлар натижасида тобора кучлироқ таҳдид остида қолди. 731-йилда бўлиб ўтган Тахтақорача довонидаги жангдаги йирик мағлубиятдан сўнг Умавийлар Мовароуннаҳрнинг катта қисми устидан назоратни йўқотдилар. 734–736-йилларда эса Ҳорис ибн Сурайж Хуросондаги халифалик ноиблари ҳукмронлигига қарши катта исён кўтарди. Тажрибали саркарда Асад ибн Абдаллаҳ ал-Қасрийнинг Хуросон ноиби этиб тайинланиши эса Ибн Сурайжни мағлуб этиш имконини берди. Бироқ 737-йилда Асад Мовароуннаҳрнинг Хуттал вилоятида Умавийлар назоратини тиклашга уринганида Туркашлар унинг қўшинига ҳужум қилиб, бу ҳаракатни тўхтатиб қолдилар. Асад ўз қўшинининг асосий қисмини қутқаришга муваффақ бўлди, бироқ унинг лашкари катта талафот кўрди. 30-сентабр куни содир бўлган Юклар жангида қўшинининг юк ортилган карвони ва унинг муҳофаза қилиб турган аскарларининг деярли баридан айрилди. Шундан сўнг Асад Балх шаҳрига чекинишга мажбур бўлди.
Жанг
Бу ҳарбий юриш Асад ва унинг, асосан, сурияликлардан иборат қўшини учун катта фалокат билан якунланди. Умавийлар Амударё шимолидаги назоратини бутунлай йўқотдилар. Гарчи Асад қирғиндан қутулиб қолишга муваффақ бўлган бўлса-да, жиддий талафотлар кўрди. У ўз қўшинларини Балх шаҳрига қайтарди, бироқ Туркашлар Тохаристон ҳудудида қолди ва уларга Ибн Сурайж ҳам қўшилди[1]. Қиш мавсумида араблар одатига кўра ўз юришларини амалга оширмас эдилар, шу сабабли Асад ўз аскарларини тарқатиб юборди. Бошқа томондан, Ибн Сурайжнинг даъвати билан Туркаш хоқони маҳаллий аҳолининг Умавийларга қарши қўзғолон кўтаришига умид боғлаб қиш фаслида Қуйи Тохаристонга ҳужум уюштиришга қарор қилди. Бу ҳаракатга нафақат Ибн Сурайж ва унинг тарафдорлари, балки Сўғдиёна ва Тохаристоннинг кўплаб маҳаллий ҳукмдорлари ҳам қўшилдилар[2].