Xoytiylar
Хойтийлар (мўғулча: хойд ?) ойратлар этник гуруҳи, ўзларини хойд деб аташади (мўғ. „орқа“, „шимолий“). Бу Жуковская тахминича, ХИИИ аср ҳарбий-маъмурий номенклатурани акс эттиради. 1990-йиллар охиридаги маълумотларга кўра, Хитойда 15 минг, Мўғулистонда 5 минг хойтий яшаб келган.[1]
Келиб чиқиши
ХИИИ асрда ойратларни ташкил қилган ғарбий мўғуллар гуруҳи[1]. Кейинчалик ойратлар таркибига чорос, торгутлар ва хошутлар ҳам ҳам кирган. ХХ аср Мўғулистон хойтлари Мўғулистон дербетларига қариндош бўлиб, уларнинг тарихи бир-бири билан чамбарчас боғлиқдир. Жунғор хонлиги қулагандан сўнг, хойтларнинг бир қисми дербетлар билан биргаликда Волгабўйига кўчиб ўтади (тахминан ХВИИ — ХВИИИ асрларда). Бу ерда улар қалмиқ халқи таркибига кирган. 1765-йилда хойтларнинг қолган гуруҳлари Ташқи Мўғулистондаги дербетлар яқинига, ҳозирги Ходд ва Увс аймоғлари (вилоят) ҳудудига келиб жойлашади ва хойтлар амалда уларга қўшилиб кетган ва Жуковскаянинг сўзларига кўра, халха билан фаол равишда бирлашган[2].
Хойт нўёнларининг насл-насаби
Хойт нўёнларининг насл-насаби Ябуган Мерген (Ябаɣан ёки Ябуɣан Мерген) ёки Пиёда мерганга бориб тақалади. У ҳақида кўплаб оғзаки ва ёзма ривоятлар етиб келган. Уларда айтилишича, у Чингизхондан уч авлод олдин яшаган. Хотини самовий қиз бўлгани ҳам таъкидланади. Хитойлар уни ички тартибсизликларни бостириш учун таклиф қилади, кейинчалик заҳарлашади.
Қалмоқ даштларида Паллас ёзиб олган маълумотларга кўра, хитойликлар жасорати ва жасурлиги туфайли хойтлар бўлинмаларини баатуд (баҳодирлар) деб номлашган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Кочевники Монголии / Н.Л. Жуковская, 1999, с. 599
- ↑ Хойт C. К. Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп // Сетевое востоковедение: образование, наука, культура. — 2017. — Декабрь. — С. 286—289.
Адабиётлар
- Жуковская Н. Л. Хойти // Дунё халқлари ва динлари / Боб. эд. В. А. Тишков. М.: Буюк Рус Энциклопедияси, 1999, 599-бет.
- Ҳойт С.К. Хойт (Хойид) этноними ҳақида (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган) // Этнографик шарҳ. № 6, 2005. бет. 166.
- Ҳойт С.К. Ойрат гуруҳларининг этник тарихи. Элиста, 2015. 199 б.
- Ҳойт С.К. Ойрат гуруҳлари этногенези йўлларини ўрганиш учун фолклор маълумотлари // „Шарқшунослик тармоғи: таълим, фан, маданият“ халқаро илмий конференсияси, 2017-йил 7-10-декабр: материаллар. Элиста: Калм нашриёти. ун-та, 2017. п. 286-289.
- Ли Чжиюан. Хойт халқининг келиб чиқиши ҳақида // „Шарқшунослик тармоғи: таълим, фан, маданият“ халқаро илмий конференсияси, 2017-йил 7-10-декабр: материаллар. Элиста : Калм нашриёти. ун-та, 2017. п. 436-445. (Мўғул бичиг тилида)