Xrestomatiya

Хрестоматия (юнонча: чрестос — фойдали ва мантҳано — ўқийман) — таълимнинг бирор соҳаси бўйича муайян ички тамойиллар асосида тартиб билан берилган ўқув китоби. Хрестоматия ўзбек тилида „мажмуа“ деб ҳам юритилади. Улар илмий, бадиий, мемуар, публицистик асар ёки улардан олинган парча ёхуд турли ҳужжатлардан иборат бўлиши мумкин. Одатда, Хрестоматияга киритилган материаллар айни турдаги мактабда ўқитиладиган муайян ўқув предметининг мақсадига мувофиқ тарзда танланади. Умумтаълим мактаблари амалиётида ижтимоий-гуманитар йўналишдаги деярли барча фанлар бўйича Хрестоматиялар тузиш тажрибаси мавжуд. Улар ўқувчиларда мустақил ўқиш ва илмий адабиётлардан фойдаланиш малакасини шакллантириш жиҳатидан катта аҳамият касб этади. „Хрестоматия“ атамаси илк бор мил. ИВ асрда юнон грамматиги Элладий томонидан юнон ёзувчиларининг асарларидан олинган парчалар тўпламига нисбатан қўлланган. Шундан буён Европа таълим тизимида бу дидактик ашёдан фойдаланиб келинади. Қадимий Туркистон мактабхона ва мадрасаларидаги таълим жараёнида талабаларнинг мустақил ўқиши учун фойдаланилган баёзу куллиётлар ҳам ўзига хос Хрестоматия ҳисобланган. Ўзбекистонда бевосита педагогик мақсадда тартиб билан берилган Хрестоматиялар илк бор ХХ аср бошларида Мунаввар сори („Сабзавор“), Абдулла Авлоний („Биринчи муаллим“, „Иккинчи муаллим“, „Мактаб гулистони“, „Адабиёт ёхуд миллий шеърлар“), Ҳамза („Енгил адабиёт“, „Қироат китоби“) ва бошқа жадид маърифатчилари томонидан янги усул мактаблари ўқувчилари учун тайёрланган. ХХ асрнинг 20-йиллари ўрталарида чоп этилган Элбекнинг „Гўзал ёзғичлар“, Чўлпоннинг „Адабиёт парчалари“ сингари мажмуалари тўла маънодаги ўқув Хрестоматияларидир. ХХ асрнинг 50-йилларидан буен мактаб ўқувчилари ва олий ўқув юртлари талабалари учун мунтазам равишда Хрестоматиялар нашр қилиб келинади.

Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин ҳам умумтаълим мактаблари ва олий ўқув юртларида ўкитиладиган ижтимоийгуманитар йўналишдаги турли фанлардан Хрестоматиялар тайёрланмоқда. Хрестоматияда берилган матнлар, одатда, асари ўрганилаётган ёзувчи, фаолияти тўғрисида маълумот берилаётган тарихий шахслар, танишиш учун берилган ҳужжатлар ҳақидаги маълумот ҳамда изоҳлар билан таъминланади. Хрестоматиялар дидактик аппаратининг мукаммаллиги унинг педагогик жиҳатдан самарадорлигини таъминлайди. Хрестоматия материаллари тарихийхронологик, мавзувий ёки жанрий хусусиятларига кўра жойлаштирилади. Хрестоматиялар орасида адабиёт бўйича тузилган ўқув мажмуалари алоҳида аҳамият касб этади. Чунки улар ўқувчиларга бевосита бадиий асар матни билан танишиш имконини бериб, уларни мустақил фикрлашга ўргатади. УзР умумтаълим тизими амалиётида адабиёт Хларидан фойдаланиш тажрибаси кенг ёйилган. Адабиёт Х.лари қайси тамойилларга кўра тузилгани, материаллар кандай асосларда танлангани ва жойлаштирилганига кўра умумлаштирувчи, йўналишли ва тизимли сингари турларга ажратилади. Умумтаълим мактабларининг 5—7-синфларида умумлаштирувчи, 8—9синфларида йўналишли, 10—11-синфларида тизимли Хрестоматиялардан фойдаланилади. Хрестоматияларнинг ҳажмини белгилашда унинг қайси синф ўқувчиларига мўлжаллангани ва қайси ўқув фанига доир эканлиги ҳисобга олинади.