Ziyosfera

Xurshidbonu Notavon

Хуршидбону Нотавон хоним Жаваншир – ХИХ аср Озарбайжон шоири. Охирги Қорабоғ хони Меҳдигулу хон Жаванширнинг қизи, Иброҳимхалил хоннинг набираси.

Хуршидбону Нотавон хоним Жаваншир
озарбайжонча: Хурşидбану Натəван ханıм Cаванşир
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 6-август 1832-йил
Шуша, Қорабог', Озарбайжон
Вафоти 1-октябр 1897-йил(1897-10-01)
(65 ёшда)
Шуша, Қорабог', Озарбайжон
Фуқаролиги Ozarbayjon bayrogʻi Озарбайжон
Турмуш ўртоғи

Хасай хон Усмиев,

Сайид Ҳусайн бей Агамиров
Болалари
'о'г'ли:
Меҳдиқулу хон Вафо
Мир Ҳасан Ог'а Мир
Мир Аббос

'қизи:'
Ханбика хоним

Отаси
  • Меҳдигулу хон Жаваншир

Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 7-майдаги 211-сон қарори билан Хуршидбану Нотавон асарлари Озарбайжон Республикасида давлат мулки деб эълон қилинган муаллифлар рўйхатига киритилди[1].

Ҳаёти

Меҳдигулу хон қизи Хуршидбану Нотавон 1832-йил 6-августда Шушада туғилган. Меҳдигулу хон қизига онаси Хуршидбону деб исм қўйган. У оиланинг ёлғиз фарзанди ва Қорабоғ хонликларининг сўнгги вориси бўлгани учун саройда „Дурру екта“, халқ орасида „Хон қизи“ деб аталган[2].

Кичкина Хуршидбонунинг биринчи мураббийлари тажрибали ҳамшира ва сарой тарбиячилари эди. Мактаб ёшига етиб, уйда ўша давр олимлари, санъаткорлари ҳузурида таҳсил ола бошлайди. Машғулотлар давомида Хуршудбону нафақат Қур’он оятларини, диний таълимотларни ёд олди, балки дунёвий илмлар билан ҳам яқиндан танишди. ХИХ-асрда, қоида тариқасида, зодагон оилалар фарзандларига ўз она тили билан бир қаторда араб ва форс тиллари ҳам ўргатилган, Хон қизи ҳам бу тилларни ўрганган ва улар орқали мумтоз шеърият қоидаларини пухта эгаллаган. Керакли билимларга эга бўлгач, мунтазам ўқишни бошлади. Буюк Шарқ шоирларининг нодир китоблари, қимматли қўлёзмалари Хуршудбонуни мумтоз адабиёт билан боғлаган.

Нотавонинг дунёқараши, бадиий диди шаклланишида узоқ-яқин қариндошларнинг меҳнати ҳам кам бўлмаган. Хуршудбонуда Ғасим бей Зокир, Мирзо Жамол Жавоншир Қорабоғий, Мирзо Адиғозал бек Қорабоғий, Аҳмад бей Жаваншер каби ҳурматли ва таниқли шахслар ўзларининг ижоди, адабий суҳбат ва баҳслари, ҳикматли насиҳатлари билан шеърият ва санъатга бўлган иштиёқни кучайтирдилар.

Тарихчиларнинг ёзишича, бу даврда ташқи ва ички вазиятнинг жиддий ёмонлашиши туфайли хон оилалари устидан назорат кучайиб, Хуршудбану Хасай хон Усмиевга турмушга чиқишга мажбур бўлади. Шунингдек, Воронсовнинг шахсий ёрдамчиси Хасай бек уларга Тифлисдаги мулкий даъволарда ёрдам берган ва бунинг эвазига Хуршудбонуга турмушга чиқишни таклиф қилган бўлиши ҳам мумкин. 1850-йилнинг кузида Хасай бек Шушага келиб, турмушга чиқади ва Хуршудбонуни Доғистонга, она қишлоғига, у ердан Тифлисга олиб боради[3].

Ҳаёти гуллаб-яшнаган бир пайтда Хуршудбону Тифлисда яшашга мажбур бўлди. Унга шаҳарнинг гўзал жойлари, табиат манзаралари ёқса-да, бу ерда яшашга мажбур бўлгани ва кўпинча ёлғиз қолиб кетганидан зерикарди. Нотавон бу шаҳардаги рус ва грузин маданий жамиятларига аъзо бўлиб, ўзининг миллий анъаналари, зодагонларга хос хулқ-атвори, уч тилни равон сўзлаши билан жамиятларда қизиқиш уйғотган. Унинг қатор вилоят ва шаҳарларга қилган саёҳатлари Хуршидбону дунёқарашининг кенгайишига туртки бўлди. Владикавказ, Доғистон, Ширван, Боку, Ганжа, Нахичеванга ташрифи чоғида олий мартабали давлат хизматчилари, ёзувчилар, олимлар, саёҳатчилар билан учрашди.

Хуршудбонунинг ўғли 1855-йилда, қизи 1856-йилда туғилган. Ўғлига Меҳдигулу, қизига эса Ханбика исмини қўйишди.

Хуршидбону Нотавон ёрқин истеъдодли, илғор идеалларга эга шахс эди. Озарбайжон маданияти ва жамият ҳаётида чуқур из қолдирди. Ушбу ҳодисанинг бир нечта асосий сабаблари бор. Улардан бири шоирнинг насл-насабидир. Яъни Нотавонда икки буюк авлод — Жаванширалар ва Зиёдўғли Гажарлар қони бор. Бу икки улуғ ва улуғ авлоднинг ҳар бири бир қанча шоирларни дунёга келтирган (масалан, Явонширлар сулоласидан Абулфатхон Тутин, Гасим бей Зокирин, Зиёд ўғли Гажар авлодидан Зиёди Қорабоғий, Мусаҳиб Ганжавий ва бошқа бир қанча шоирлар). шоирлар). Қизиғи шундаки, Зиёдий Қорабоғий ва Мусаҳиб Ганжавий бир вақтлар Қорабоғ шаҳзодалари бўлган. Нотавон ижодининг йирик тадқиқотчиси Байлар Маммадов „Нотавон шоирнинг яқинлари“ (Б., 1989) асарида бу масалани кенг ёритади. Шу билан бирга, бошқа китобларда ҳам Зиёдўғли Гажар сулоласи шоирлари номи тилга олинади[4].

Нотавонинг қизи Хонбикахоним ҳам онасининг изидан бориб, ғазал ва рубоийлар ёзган. Унинг бир қанча ғазаллари Васиф Гулиевнинг „Кечаги кунга йўл“ (Б., 2000) китобида чоп этилган. Бу китобда Хонбикахоним „Мажлиси-унс“ аъзоларидан бири бўлгани қайд этилган.

Хуршидбану Нотавон ўз даврининг кўзга кўринган шахсларидан бўлиб, нафақат Озарбайжонда, балки бутун Кавказда ўзининг меҳрибонлиги, ҳомийлиги билан машҳур эди. Камбағалларга ёрдам бериб, Шушага сув қувури тортди.

Нотавон иккинчи марта 1869-йилда шушалик Сейид Ҳусайн исмли кишига турмушга чиқди ва у юртни тарк этиб, зодагонлар ва ер эгаларининг ғазабини келтирди. Улар Нотавонинг оила аъзоларини бўлиб, унинг ўғли Меҳдигулу хонга уйдан чиқиб кетишига рухсат беришга муваффақ бўлишди. Шоир бутун умри давомида танқид ва танбеҳлардан қочиб қутула олмади[5][6].

Шахс муносабатларидаги ноҳақлик, тузум, золимлар тузуми шоирни бевақт қаритиб, ҳаёт нурига ҳавас қилди. Кўзларида ёруғлик йиғлашдан узоқлашди, танаси толиқиб кетди. Хуршидбану Нотавон 1897-йил 1-октабрда вафот этди ва Агдамдаги „Имарат“ қабристонига дафн қилинди[7].

Агдам вилояти озод этилгандан сўнг Нотавон мақбараси арманлар томонидан вайрон қилингани, қабрини ҳақоратлаб, ковлаб, суяклари қабридан олиб ташланганлиги маълум бўлди. Франсиялик таниқли фотожурналист Реза Дигқати ҳам бу ҳақда Озарбайжон Республикаси Маданият вазирлиги томонидан тасдиқланган хабарни чоп этди[8][9][10][11][12].

Мерос

Унинг номи билан аталган кўча, клуб, кутубхона, мактаб бор. Хон қизининг қўлёзмалари, шахсий кийимлари, буюмлари архив ва музейларимизда ноёб экспонат сифатида сақланмоқда.

Хуршидбану Нотавон бюсти (Шуша)

Бокудаги Фавворалар майдонида Нотавон ҳайкали ўрнатилган. Нотавонинг она шаҳри Шушанинг марказий майдонида бюсти ўрнатилди. Бироқ Қорабоғ ва Шуша Арманистон томонидан босиб олингандан сўнг ҳайкал отиб ташланди, бузиб ташланди ва Арманистонга олиб кетилди. Кейинчалик Озарбайжоннинг ўша пайтдаги президенти Ҳайдар Алиевнинг аралашуви натижасида Қорабоғ мутафаккирлари, жумладан, озарбайжон нуронийлари (жумладан, Нотавон) ҳайкаллари Грузия орқали Бокуга келтирилиб, босқинчилардан пул эвазига тортиб олинди. 2020-йилда Озарбайжон Ватан уруши натижасида ўз ерларини озод қилганидан сўнг, президент Илҳом Алиев фармони билан собиқ Шуша маркази ўрнига Нотавон бюсти ўрнатилди.

Озарбайжоннинг Ағдам шаҳрида Хуршидбану Нотавон қабр тоши ўрнатилди. Нотавонинг қабри Ағдам шаҳрини арманлар босиб олганида вайрон қилинган.

2016-йил 18-феврал куни Ҳайдар Алиев жамғармаси кўмагида Белгиянинг Ватерлоо шаҳрида Хуршидбану Нотавон ҳайкали очилди. Ёдгорлик муаллифи ҳайкалтарош Имрон Меҳдиев[13][14][15].

2022-йил 14-март куни Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиев „Хуршидбану Нотавон таваллудининг 190 йиллигини нишонлаш тўғрисида“ги қарорни имзолади[16].

Оила дарахти

  • Бу Панаҳали хоннинг натижасидир.
  • Иброҳимхалил хоннинг набираси.
  • Она томондан у Ганжа ҳукмдори Жавадхоннинг авлоди: онаси Бадиржаҳон бек Жавод хоннинг набираси, Уғурлу бекнинг қизи.
  • У Қорабоғнинг сўнгги ҳукмдори Меҳдигулу хон Жавонширнинг қизи.
  • Қумиқ — Хасай хоннинг хотини.
  • Меҳдигулу хон Вафонинг онаси.
  • У Хонбиканинг онаси.
  • Мир Ҳасан Оға Мирнинг онаси.
  • У Мир Аббоснинг онаси.
  • Бахромхон Нахчиванскийнинг бувиси.
  • Акбархон Нахчиванскийнинг бувиси.
  • Хоқон хон Нахчиванскийнинг бувиси.
  • Камрон хон Нахчиванскийнинг бувиси.
  • Анвар хоним Нахчиванскаянинг бувиси.
  • Санубер хоним Нахчиванскаянинг бувиси.
    • Натижалар: Хонимжонхон, Нушеримхон, Маҳмахон, Зибандахон, Сеймурхон, Иззетхон, Сурайёхон, Ҳабибхон, Ахтархон, Рейҳонатхон, Тарланхон, Аманхон, Искандархон, Лейлахоним Усмиева[17] Наҳида-Лейла Маммадова[18].

Ижоди

Озарбайжон почта маркаси (2014)

Нотавон ўз фаолиятини 1950-йилларда бошлаган. Дастлаб „Хуршид“ номи билан ёзган шеърларининг аксарияти йўқ бўлиб кетди, бизгача етиб келган кичик бир қисмигина етиб келди. 1870-йилдан бошлаб шоир „Нотавон“ (ночор, заиф, касал) тахаллусини олиб, чуқур ғазаллар яратди. Унинг шеърлари ҳаётлигида ҳам айтилиб, қўлёзма ҳолида тарқатилган. Хуршидбону шеърларини тўрт қисмга бўлиш мумкин: севги шеърлари, табиат гўзалликларига бағишланган шеърлар, замондошлари ёзган шеърлар, ғамгин шеърлар[19].

ХИХ асрда Озарбайжон адабий муҳитидан бир қанча қудратли ижодкорлар, жумладан, шоир аёллар: Хуршидбону Нотавон, Фатмахоним Камина, Ошиқ Парий ва бошқалар етишиб чиқди. Нотавон туғма истеъдодининг юзага келиши ва гуллаб-яшнашининг сабабларидан бири Шушанинг ўзига хос ижодий муҳити ва муҳити эди. Байлар Маммадов „Хуршидбану Нотавон“ асарида шундай ёзади: "Хотираларда ҳам Нотавон „Хонлиг Шукур“ номли хизматчисига мусиқа ўргатиб, машҳур хонанда қилгани айтилади" (60-бет). Муаллифнинг ўзи материал Низомий номидаги Озарбайжон адабиёти музейи фондида (инв. 481, 7-бет) сақланишини қайд этади. Ҳозирда ушбу материал Физулий номидаги Республика қўлёзмалар институтига берилган, деган шубҳалар бор, аммо бу материаллар ҳозирча топилмаган ва тадқиқотга жалб этилмаган.

Нотавон шеърияти профессионал озарбайжон композиторлари ижодида ҳам ўз аксини топган. Атоқли бастакор, халқ артисти, профессор Васиф Адғозаловнинг Нотавон сўзига ёзилган машҳур „Чиннигуллар“ қўшиқ-романси бунга ёрқин мисол бўла олади. Бастакор „Хон қизи Нотавон“ операсини ҳам ёзган[20][21].

Нотавонинг ижодий фаолияти шеърият билан тугамайди. У рассом ҳам бўлган, шунингдек, нозик ҳунармандчилик ва турли жанрларда кашта тикиш қобилиятига эга эди. Ижодкорлик билан бирга хон қизининг ижтимоий-маъмурий фаоллигини ҳам қайд этиш мумкин (қариндошлар орасида Хуршидбону „Дурру екта“, яъни ягона марварид хонлигининг ягона вориси деб аталганлиги бежиз эмас). Нотавонинг меҳрибонлиги, хайрихоҳлиги ҳам кўзга ташланади. Бейлар Маммадов „Хуршидбану Нотавон“да шушалик бир гуруҳ шоирлар бадиий учрашув ташкил этиш зарурлигини тушунганликларини кўрсатади. Бироқ, йиғилишни тузатиш учун шароит ва имкониятлар йўқ эди. Зиёлилар фақат Хон қизининг ёрдамига таяндилар.

Хоннинг қизи бу шоирларнинг таклифини мамнуният билан қабул қилади ва натижада қисқа вақт ичида Шушада „Межлиси-унс“ (яъни дўстлик, меҳр-оқибат йиғини) ташкил этилади. Бу мажлисга раҳбарлик қилиш ва унинг барча харажатларини хоннинг қизи ўз зиммасига олди. Байлар Маммадов ўз асарларидан бирида Нотавони „Мажлиси-унс“нинг юраги деб атагани бежиз эмас. Шушада Мир Моҳсун Наввоб Қорабоғ раҳнамолигида „Мажлиси-Фаромушон“ номли яна бир шеърий мажлис бўлган. Хуршидбану (шоира Ганжали Жавадхон Зиёд ўғли Гажарнинг синглиси ҳам бўлган бувисининг номи билан аталган) ўша пайтда „Нотавон“, яъни „ёлғиз“, „ожиз“ лақабини олди. „Межлиси-унс“да қорабоғлик машҳур шоирлар билан бир қаторда машҳур хонанда ва созандалар ҳам қатнашган.Улардан Ҳожи Ҳусу, Мешади Иси, Молла Вели, Молла Аббосгулу, Мешади Дадаш, Абдулғани ва Содиғжа (Содиқ Асад ўғли) бор.

Машҳур тарзувчи Гурбан Пиримов шундай ёзган эди: „Хуршидбану нафақат шеърни, балки мусиқани ҳам яхши кўрарди. Унинг зиёфатида хонандалар Ҳожи Ҳусу ва Мешади Иси куйлар эди. Бу хонанда куйлаш чоғида Нотавон ғазалларидан тез-тез фойдаланар эди. Жаббор яқин вақтгача ўз ғазалларини ўз репертуарида сақлаган“[22].

Фузулий номидаги Республика қўлёзмалар институти фондида сақланаётган Мир-Ҳасан Агамировнинг „Нотавон хотиралари“ (инв. 1788) асарида Нотавонинг ҳар бир мажлисида мусиқачилар қатнашганлиги, Нотавонинг айрим йиғилишлари эса соф мусиқий учрашувлар, Нотавонинг йиғилишлари саналганлиги қайд этилган. бу ерда ғазаллар айтилган. Хуршидбану Нотавон ижодини 50-йилларда анъанавий шарқ мавзулари ва шеърлари билан бошлаган. Уларнинг ғазалларида ишқ, табиат гўзалликлари („Атиргул“, „чиннигуллар“ ва бошқалар) тараннум этилган. 16 ёшли ўғли вафотидан кейин Нотавон пессимистик шеърлар ёзди. („Йиғлаяпман“, „Бўлди“, „Кетди“, „Сенсиз“, „Ўляпман“ ва ҳ.к.) Унинг асарлари чуқур самимийлик, нозик лирика билан ажралиб туради. У юксак ҳунармандлик намунаси бўлган шеърларида такрор, қўшиқ, мисра, метафора кабилардан фойдаланади. бадиий воситалар маҳорат билан яратилган. М.Н.Наввоб, С.А.Ширвоний ва бошқалар унга шеър бағишлаганлар.

Хуршидбану Нотавон

Хуршидбану Нотавон ҳам истеъдодли рассом эди. Бунинг исботи унинг „Гуллар китоби“ (1886) албомидаги расмлардир.


Менга баттардур дўзахдин, азизим, гулистон сансиз!
Эрур ҳар сунбулу савсан кўзимда бир тикон сансиз!

Бевафо даҳри-дун ичра агар шаккар қазом бўлса,
Бўлур заҳри ҳалоҳил тўтийи ширинзабон сансиз!

Сабаб неки, мендан меҳринг уздинг меҳрибон булбул!
Бўлди қумри каби ку-ку яна вирди забон сансиз!

Хуш ул кунларки, васлингдин этардим коми дил ҳосил,
Бўлгунча мубтало ҳажра чиқсайди кошки жон сансиз!

Алифдек сарв қаддинг кетди, ҳамдардим, жон ўртаб,
Нечук ором топсин энди билмам жисм ичра жон сансиз!

Кеча-кундуз чиқар кўкка оташин оҳларим дуди,
Бу забун ҳолима гирён бўлур каррубиён сансиз!

Назар қил, ғунчаи лола мисоли бир-бири узра,
Чекилмиш сийнама, кўр ким, неча доғи ниҳон сансиз!
("Хуршидбону Нотавон. Хуршидга етар бошим. Танланган асарлари" китобдан. О'збек тилига таржима. Ўзбекистондаги Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданият Маркази. Тошкент, 2022 йил.)

Қабр тоши

1980-йилда шоир таваллудининг 150 йиллиги муносабати билан „Имарат“ номли меъморий мажмуада Нотавонинг қабр тоши ўрнатилди. Муаллифи ҳайкалтарош Элжан Шамилов эди. У бу мавзуда алоҳида эътибор ва самимият билан ишлади, Нотавони нафақат сўз санъати устаси, балки она, нафис аёл сифатида ҳам таърифлади. Композициянинг иккита асосий чизиғи — қайғу ва некбинлик тўлиқ акс этган. Шоир бошидан кечирган барча дард ва машаққатлар билан бирга меҳр излари ҳам бор. У нафақат азоб чекаётган аёл, балки ахлоқий жиҳатдан гўзал инсон, жанговар қаҳрамон ҳамдир.

Ҳайкалтарош композицияда Нотавон ҳаётининг тафсилотларини катта илҳом билан жонлантирган. Асарда юз қиёфаси, кийим-кечак ҳам бадиий ҳал этилган. Шоирнинг нигоҳи бевақт вафот этиб, ёнида ухлаб ётган ўғли Мираббоснинг қабрига қадалган. Муаллиф асарда шоир ҳис-туйғуларига, кечинмаларига ижтимоий мазмун беришга ҳаракат қилган. Нотавонинг чеҳраси, сочи, кийиниши шундай акс этганки, томошабинлар асарга шунчаки қараб қолмай, ғамгин оҳангни тинглашди. Бу гўзал санъат асари Нотавон ҳаётининг ўзига хос рамзий ифодасига айланди[23].

Озарбайжоннинг Ағдам вилоятидаги Хон саройи ёнида жойлашган ва Қорабоғ хонлари сулоласининг кўплаб вакиллари дафн этилган Имарат қабристонида шоира ва хоннинг қизи Хуршудбану Нотавонинг қабри ҳам бор.

1993 йилда Арманистон томонидан босиб олинган Озарбайжоннинг Агдам туманида ҳам Озарбайжоннинг тарихий ва маданий меросига нисбатан мисли кўрилмаган вандализм амалга оширилди. Минтақадаги обидалар, маданият марказлари, масжидлар, қабристонлар вайрон қилинган, ҳақоратланган, ба’зилари арманлаштирилган.

Ағдам вилоятидаги арман вандализмининг тарихий-ме’морий намуналаридан бири Қорабоғ хонлиги асосчиси Панаҳалихоннинг қасридир. ХВИИИ-асрга оид ушбу тарихий-меъморий ёдгорлик Хонлар сулоласининг дастлабки мулкларидан бири бўлиб, иккита бинодан иборат. Панаҳалихон Қорабоғда хонлик қура бошлаган дастлабки йилларда қурилган мажмуага кўпроқ бинолар киритилган бўлса керак[24].

Хон саройи бир-бирига перпендикуляр жойлашган иккита бинодан иборат. Асосий корпусда марказий гумбазли зал атрофида гуруҳланган хоналар мавжуд. Бу бир қаватли уй балконли марказий залга эга бо'либ, марказий зал олдида жанубга қараган кенг ва ҳашаматли балкон мавжуд. Гунозли зал девон характерига эга бо'либ, Панаҳалихон бу ерда меҳмонларни қабул қилди. Саройнинг балкони уч томонлама аркада сифатида яратилган. Яхлит оқ тошлардан ўйилган катта устунлар устида кемерли арклар жойлашган. Умуман олганда, балкон бинога кириш ролини о'йнайди. Бинонинг иккинчи биноси чо'зилган то'ртбурчак шаклга эга бо'либ, икки хонадан иборат. Кириш эшиклари ва деразалари ҳовлига қараган бу хоналар ҳам тош архитратлар билан қопланган. Сарой, Озарбайжон ҳудудида тарқалган бошқа хон саройларидан фарқли о'лароқ, парад хусусиятларига эга эмас, фақат ҳашаматли қароргоҳ эди. Шунинг учун у Панаҳалихон биноси деб ҳам аталади.

Арманлар босиб олинган ҳудудлардаги Панаҳалихон биноси билан бирга масжид ва қабристонларни ҳақорат қилган. Хон саройида сигир ва чўчқалар боқилиб, ундан отхона сифатида фойдаланилган[25].

Панаҳалихон, Иброҳимхалилхон ва Меҳдигулухон қабри, Хуршидбану Нотавон қабр тоши ҳам шу ерда жойлашган. Арман вандаллари Иброҳимхалилхон мақбараси ва Қорабоғнинг сўнгги ҳукмдори Меҳдигулухон Жаванширнинг қизи Хуршидбану Нотавонинг қабр тошини вайрон қилган. Масжидлар, тарихий ва меъморий ёдгорликларни вайрон қилиш, чорва молларини таҳқирлаш арман вандализмининг яққол намунасидир ва бу ҳолат нафақат Озарбайжон, балки бутун дунё маданий меросига ваҳшийлик билан муносабатда бўлиш сифатида халқаро ҳамжамият томонидан кескин қораланиши керак.

Ижтимоий фаолият

Нотавонинг шахс сифатида ўзини-ўзи тасдиқлаши, она юртига, туғилиб ўсган заминига боғлиқлиги унинг насл-насаби, илдизи, авлодига ҳам катта таъсир кўрсатади. У хайриячи, хайриячи ва фаол жамоат арбоби сифатида ҳам ёдда қолган[26]. Хуршидбану Нотавон Ёш шоира Шушада „Мажлиси унс“ адабий учрашувини ташкил қилди. 1873-йилда Шушага сув қувури тортди: бу қувур ҳозиргача „Хон қизи булоқ“ номи билан машҳур[27]. Нотавон ҳам Араз дарёсидан Мил текислигига сув қувури қуриш ташаббуси билан чиқди.

1858-йилда бахтли тасодиф Хуршидбануни Бокудаги машҳур франсуз адиби Алехандре Думаснинг олдига олиб келди. Нотавонинг турмуш ўртоғи Хасай хоннинг франсуз тилини яхши билиши улар ўртасида дўстлик ришталарини юзага келтирган. Улар биргаликда Абшеронга сайр қилиб, бир-бирларига қимматбаҳо совғалар тақдим этишди. Нотавонинг Бокудан Ших қишлоғигача бўлган тош йўл қурилиши ҳақидаги илк маълумотлар А.Думанинг „Кавказга саёҳат“ китобида ўз аксини топган.

Хуршудбону Нотавонга бағишланган санъат асарларии

Адабиёт ҳақида

  • Жафарзода А. Нотавон ҳақида ҳикоялар. Боку: Азернешр, 1963, 60 бет.
  • Хуршуд Бану Нотавон. Озарбайжон ёзувчилари ҳаётидан дақиқалар. Боку: 1979, с. 44-48.
  • Маммадов Б. Хуршудбану Нотавон. Боку: Ёзувчи, 1983, 158 бет.
  • Нотавон шоирнинг қариндошлари. Боку: Азернешр, 1989, 84 бет.
  • Алиева Х. Нотавонинг каштаси. „Қобустан“. 1970, Н1, бет. 42-46.
  • Эфендиев И. Хуршудбону Нотавон. „Озарбайжон“, 1985, Н11, бет. 22-65.
  • Маммадов Б. Хуршудбану. „Юлдуз“, 1995-йил, Н1, бет. 36.
  • Асрлардан асрларга: мумтоз ва замондошлар ҳақида замонавий ёзувчилар / таҳр., сўзбоши ўқитувчи. С. Тасаввур. — Боку: Нурлан, 2010. — 532 б.
  • Хуршидбону Нотавон. Хуршидга етар бошим. Танланган асарлари. О'збек тилига таржима. Ўзбекистондаги Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданият Маркази. Тошкент, 2022-йил.

Филмоқрафия

  1. Қорабоғга саёҳат (филм, 1968)
  2. Тоғлардаги ёруғлик (филм, 1973)
  3. Узейир ҳаёти (филм, 1981)
  4. Нотавон (филм, 1982)
  5. Маҳур-ҳинд (филм, 2001)
  6. Дума ҳаётининг қирқ куни (филм, 2002)
  7. Отилган ҳайкаллар (филм, 2002)
  8. Ассамблея диққатига (эшиттириш, 2006)
  9. Шляпа (филм, 2007)
  10. Хуршидбану Нотавон (филм, 2012).

Асарлари

  • Нотавон Хуршидбану асарлари / Х. Нотавон; торт Б. Маммадов. -

Қайта чоп этиш. — Боку: Лидер нашриёти, 2004. — 88 б.

  • Нотавон Хуршидбану Нечин гелмез: асарлар / Х. Нотавон;

торт М. Чаменли; илмий таҳрир. П. Алиоглу; Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги. — Боку: Таълим, 2012. — 160 б.

  • Музниб, Алабас. Нотавон Хуршидбану / А. Музниб; торт П. Каримов; эд. Н. Мустафоева;

АМЕА М. Фузулий номидаги қўлёзмалар институти. — Боку: Фан ва таълим, 2012. — 129 б.

  • Афандиев, Илёс Маҳаммад ўғли Танланган асарлар: 4 жилдда / И. М. Эфендиев;

эд. Элчин. — Матн: билвосита. ИИ жилд: Ўйинлар. — Боку: Таълим, 2014. — 704 б.

  • Карими, Муҳаммад Ризо. Озарбайжон маданияти ва адабиётида машҳур аёллар / М. Р. Карими; форс тилидан таржима қилинган. А. Рустамова;

эд. Г. Б. Бахшалиева; АМЕА акад. З.М. Бунядов номидаги Шарқшунослик институти. — Боку: „Зардаби ЛТД“ МЧЖ, 2014. — 96 б.

  • Озарбайжон адабиёти антологияси / Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Таржима маркази;

бош таҳрир. А. Масуд; Муқаддима Н. Қ. Жафаров. И жилд: Шеърият / Хақани Ширвани [ва бошқалар]. — Боку: Озарбайжон таржима маркази, 2016. — 568 б.

  • Курашчи, Амир Ватан даҳолари: [поэтик энсиклопедия] / А. Курашчи; эд. А. Тоҳиров;

Муқаддима С. Х. Рустамхонли. И қисм. — Боку: Қонун, 2017. — 400 б.

  • Маммадов, Розим. ХИХ аср Озарбайжон адабиёти тарихи: дарслик / Р. Маммадов, Г. Ш. Агабей, М. Багирова;

илмий таҳрир. Б. Б. Аҳмадов; Озарбайжон Давлат Педагогика Университети. — Боку: Фан ва таълим, 2016. — 200 б.

  • Байрамли, Зақулла Нифтулла ўғли. Фузулий… ва… / З. Н. Байрамли;

илмий таҳрир. Ф. Азизова; АМЕА Низомий номидаги Адабиёт институти. — Боку: Фан ва таълим, 2018. — 328 б.

  • Халилзода, Флора. Ҳукмдор аёллар / Ф.Халилзода; Муқаддима С.Валиева;

эд. Э.Искендерзода. — Боку: Вектор, 2019. — 120 б.

  • Қаламдан филтрланган сўз ҳиди: [албом-каталог] / Ҳ. Жовид, Б. М. Ваҳобзода, Р. Рзо [ва бошқалар];

Бош муҳаррир: Н. Х. Бабахонова, Н. Рзаева; фикр ўқитувчиси. Т. Ҳ. Керимли; АМЕА М. Фузулий номидаги қўлёзмалар институти. — Боку: Фан ва таълим, 2019. — 26 в.

  • Аҳмадова, Сабина Намус қизи. Қорабоғ адабий-маданий муҳити: ХИХ асрнинг иккинчи ярми — ХХ аср бошлари:

монография / С. Н. Аҳмадова; илмий таҳрир. А. Б. Нажафзода; Муқаддима Й. М. Бабаев; АМЕА М. Фузулий номидаги қўлёзмалар институти. — Боку: Экопринт, 2020. — 220 б.

  • Меҳдиева, Севил ҳожи қизи. Адабий тил масалалари / С. Ҳ. Меҳдиева; илмий таҳрир. И. Маммадов;

АМЕА Насимий номидаги Тилшунослик институти. — Боку: Фан ва таълим, 2012. — 354 б.

  • Жафарзода, Азиза Маммад қизи Танланган асарлар / А. М. Жафарзода. И жилд / таҳрир. П. Байрам. -

Боку: Фан ва таълим, 2021. — 352 б.

  • Гулиев, Вилоят Мухтор ўғли. Қорабоғнинг уч шоири: Ошиг Пари, Хуршудбону Нотавон, Фатмахоним Камина / В. М. Гулиев;

эд. И. Мусали; Озарбайжон давлат таржима маркази. — Боку: Озарбайжон давлат таржима маркази, 2022. — 104 б.

  • Хуршид Бану Нотавон — 180 / АМЕА Озарбайжон миллий тарих музейи; торт Г. Абдулова ва бошқалар;

илмий таҳрир. Н. М. Валихонли; фот. М. Насиров. — Боку: Зиё, 2012. — 18 б.

  • Танланган асарлар. — Табриз: −1991.-112 б.
  • Асарлар.- Боку: Лидер нашриёти, 2004.-87 б.
  • Асарлар.- Боку: Ёзувчи, 1984.-100 б.
  • 33 ғазал.- Боку: Ганcлик, 1981.-36 б.
  • Шеърлар.-Боку: Азернешр, 1965.-80 б.

Эслатмалар

  1. ↑ „"“Əсəрлəрин дöвлəт варидатı элан эдилмəси Қайдаларı”нıн вə “Əсəрлəри дöвлəт варидатı элан эдилəн мüəллифлəрин вə дöвлəт варидатı элан эдилəн филмлəрин Сияҳıсı”нıн тəсдиқ эдилмəси ҳаққıнда" Азəрбайcан Республикасı Назирлəр Кабинетинин 7-май 2019-cу ил тарихли, 211 нöмрəли Қəрарı“ (аз). нк.гов.аз (2019-йил 11-май). Қаралди: 2019-йил 13-май.
  2. ↑ Азəрбайcан ССР-нин Мəркəзи дöвлəт тарихи архиви, Бакı, 1958, сəҳ. 179-180
  3. ↑ К.Алиэв. Кумики в воэнной истории России. Изд. „Делта-Пресс“. Махачкала. 2010. С. 156-159
  4. ↑ Мəҳəммəдəли Тəрбиййəтин „Даниşмəдани — Азəрбайcан“, Б., 1987; Çингиз Қаcарıн „Қəдим вə орта əсрлəр Азəрбайcанıн гöркəмли şəхсиййəтлəри“, Б., 1997 вə с
  5. ↑ „Қарабаğ əдəбийятı: хроноқраф > ХИХ əср > Хурşидбану Натəван“. 2013-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 13-феврал.
  6. ↑ ХИХ əср Азəрбайcан şэири антологиясı, Бакı, „Şəрқ-Қəрб“, 2005, сəҳ. 222
  7. ↑ „Хурşидбану Натəванıн анадан олмасıнıн 180 иллик юбилейи қейд эдилиб“. 2022-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июн.
  8. ↑ ҳттп://мcт.гов.аз/аз/умуми-хеберлер/13429
  9. ↑ „архив нусхаси“. 2021-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июн.
  10. ↑ „архив нусхаси“. 2021-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июн.
  11. ↑ „архив нусхаси“. 2021-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июн.
  12. ↑ Хурşудбану Натəванıн даğıдıлмış қəбринин гöрüнтüлəри ҳттпс://www.ёутубе.cом/wатч?в=фCдCипқ2НСк&аб_чаннел=%Д0%92%Д1%81%Д1%8Ф%Д0%БФ%Д1%80%Д0%Б0%Д0%Б2%Д0%Б4%Д0%Б0
  13. ↑ „Белçикада Хурşидбану Натəванıн ҳейкəлинин аçıлışı олуб“. 2016-йил 20-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 20-феврал.
  14. ↑ „Белçикада Хурşидбану Натəванıн ҳейкəлинин аçıлışı олуб“. 2016-йил 20-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 20-феврал.
  15. ↑ Белçикада Хурşидбану Натəванıн абидəси уcалдıлдı. Мəдəниййəт хəбəрлəри 20.02.16 ТТВ
  16. ↑ Хурşидбану Натəванıн 190 иллийинин қейд эдилмəси ҳаққıнда Азəрбайcан Республикасı Президентинин Сəрəнcамı
  17. ↑ 525-cи қəзет — Хурşидбану Натəван[сайт ишламайди]
  18. ↑ Хурşудбану Натəванıн нəтиcəси, Азəрбайcан Мусиқи Академиясıнıн профессору, Азəрбайcан Республикасı МТН-нин ихтисаслаşдıрıлмış орта мусиқи мəктəбинин директору, АР-нин əмəкдар мüəллими Наидə Сейид қıзı Мəммəдова[сайт ишламайди](Озарбайжонча)
  19. ↑ Тарихимизин фəхри — Хурşидбану Натəван[сайт ишламайди]
  20. ↑ Низами адıна Азəрбайcан əдəбийятı Музейинин фонду, инв. 874.
  21. ↑ „панорама.аз - Хурşидбану Натəван (ҳəятı)“. 2014-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 13-феврал.
  22. ↑ Натəван ҳаққıнда хатирəлəр. Низами адıна Азəрбайcан Əдəбийятı Музейинин фонду, инв. 874
  23. ↑ „Şуşа қаласıнда қəбирüстü абидəлəр“. анл.аз. 2021-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-июн 2022.
  24. ↑ СУДЬБА МУЗЕЕВ И ПАМЯТНИКОВ КАРАБАХА
  25. ↑ Дворец Панахали хана и кладбище Имарет, подвергшиеся армянскому вандализму ФОТО
  26. ↑ „Хурşидбану Натəван öмрüнüн поэтик салнамəси“. /www.525.аз. Қаралди: 4-июн 2022.
  27. ↑ İcтимаи ТВ. „Қарабаğ гöзəли Хурşидбану Натаванıн руҳу қəлəбə гöзлəйир“ (аз). Ёутубе.cом (2020-йил 3-октябр). Қаралди: 2020-йил 4-октябр.

Манбалар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xurshidbonu_Notavon" dan olindi