Yadro uloqtirish

Ядро улоқтириш – махсус спорт снарядининг қўлни силташ ҳаракати билан масофага улоқтириш бўйича мусобақа. Интизом улоқтиришга тегишли бўлиб, енгил атлетика дастурининг техник турларига киритилган. Спортчилардан портловчи куч ва мувофиқлаштириш(координация)ни талаб қилади. Бу 1896-йилдан бери эркаклар учун, 1948-йилдан бери аёллар учун Олимпиада атлетика машқии ҳисобланади. Енгил атлетика кўпкурашига киритилган.
Қоидалар
Мусобақа иштирокчилари 35° ли секторда улоқтиришни амалга оширадилар, унинг тепаси 2,135 метр диаметрли доира марказидан бошланади. Улоқтириш масофаси доиранинг ички айланасидан снаряднинг ерга урилш нуқтасигача бўлган масофа сифатида ўлчанади. Ҳозирги вақтда расман қабул қилинган ядронинг параметрлари унинг оғирлиги ва диаметри ҳисобланади. Эркаклар учун – 7,260 кг ва 120-129 мм, аёллар учун – 4 кг ва 100-109 мм[1]. Ядро этарлича силлиқ бўлиши керак[2].

Расмий мусобақаларда рақобатчилар одатда олтита уринишда қатнашадилар. Агар иштирокчилар сони саккизтадан ортиқ бўлса, дастлабки 3 уринишдан сўнг энг яхши саккизтаси танланади ва кейинги учта уринишда улар олтита уринишда максимал натижа учун курашадилар.
Уриниш бошланишидан олдин спортчи айланада шундай ҳолатини олади: ядро бўйин ёки иягига тегиши ёки маҳкамланиши керак ва суриш пайтида қўл бу ҳолатдан пастга тушмаслиги керак. Ядро элкаларининг чизиғидан ташқарига тортилмаслиги керак.
Ядрони бир қўл билан улоқтиришга рухсат берилади. Ҳар қандай қўлқопдан фойдаланиш тақиқланган. Кафтт ёки бармоқлага бинт ўраш ҳам тақиқланади. Агар спортчининг жароҳати боғланган бўлса, у қўлини ҳакамга кўрсатиши керак. Ҳакам спортчини мусобақага киритиш тўғрисида қарор қабул қилади.
Тез-тез учрайдиган хато – бу спортчи уринишни якунлаб, орқага қадам ташламасдан олдинга айланадан чиқиб кетиши ёки силтаб улоқтиришда айлананинг четига шунчаки тегиб кетишидир. Баъзан, муваффақияциз уринишда, спортчилар уларнинг уриниши ҳисобга олинмаслиги учун атайлаб айланадан олдинга қадам қўйишади[3].
Ядро улоқтириш техникаси
Классик (ХИХ аср)
Ядро улоқтириш, энгил атлетиканинг бошқа кўплаб йўналишлари сингари, ХИХ асрнинг ўрталарида Англияда, диаметри 7 фут (2,134м) оғирлиги 16 фунт (7,257 кг) бўлган ядро улоқтириш бўйича биринчи мусобақалар ўтказилганда пайдо бўлган. Биринчи жаҳон рекорди 1866 йилга тўғри келади – 10,62 м. Ўша даврнинг техникаси ибтидоий эди, спортчилар айлананинг бутун майдонидан фойдаланмасди ва бир оёқда олдинга сакрар эди. Қизиғи шундаки, 1912 йилгача чемпионни аниқлашда энг яхши уринишда иккала қўлнинг силташи ва ҳатто иккала қўлнинг суриш миқдори ҳам ҳисобга олинган. Спортчиларнинг уйғун ривожланиши шундай рағбатлантирилган.
Бу ҳолат 1950-йилгача давом этди. Сўнгги жаҳон рекорди Жеймс Фучс (Джеймс Фукс) томонидан ўрнатилган – 17,95 м.
Ҳозирги вақтда спортчиларни тайёрлашда ёрдамчи машқлардан бири сифатида классик баланд ва пастдан олдинга зарба бериш техникасидан фойдаланилади.
Сакраб улоқтириш

1950-йилларда таниқли америкалик спортчи Пери ЎБраен сакраб улоқтириш техникасини тубдан такомиллаштирди. (иногда также називаэмую „хлёст туловищэм“, в США эё називают глиде). Спортчи ҳаракатни бошлайди, улоқтириш йўналишига орқаси билан туради, узоқроққа оғиб, айланиб зарбани олади. Кейин, кучли ҳаракат билан, 180 даража бурилиб ва бир вақтнинг ўзида тўғриланиб, ядрони олдинга ва юқорига отиб юборади. Пери ЎБраен 18 ва 19 метр натижа кўрсатиб, жаҳон рекордини ўн марта янгилади ва замонавий силтаб (кўтариш) улоқтириш техникасига асос солди .
Ушбу услуб айниқса Россияда машҳур бўлиб, у бошқа кўплаб мамлакатлардаги спортчилар томонидан қўлланади ва бу аёл итарувчилар орасида бошқа усулларга қараганда кўпроқ учрайди.
Айланиб улоқтириш
1970-йилларда айланиб ўтиш учун янги оригинал техника ишлаб чиқилди (АҚШда бу инглизча: спин ёкиинглизча: ротатионал деб аталади). Унинг муаллифи - таниқли совет мураббийи Виктор Илич Алексеэв (Виктор Илич Алексеэв) . Унинг шогирди Александр Баришников (Александр Баришников) янги техника ёрдамида дунёда биринчи бўлиб 22 метр натижа кўрсатди. Алексеэвнинг ўзи ишлаб чиққан техникани оддийгина „вариант“ („вариантом“) деб атаган (у „чизиқли тебраниш“, яъни сакрашдан суриш ёки „диск усули“ дан фарқли ўлароқ, „думалоқ тебраниш усули“ деб ҳам аталади)[4]. Америкалик спортчи Браян Олдфилд (Браян Олдфилд) маневрнинг дастлабки босқичида чўзилишдан тўпланиш босқичини қўшиб, ядрони буриб силташ техникасини мураккаблаштирди. Олдфиэлд спирали бошланғич босқичда ва бурилиш пайтида пастки мушаклардан (хусусан, оёқ бармоқларида турганда тўпиқнинг мушаклари ва болдир мушаклари) интенсив фойдаланиши билан совет техникасидан фарқ қилади. (Совет версиясида, бутун кетма-кетлик юқори позициядан амалга оширилади, бунда тўпиқда охирги босқичда кескн куч ишлатилади) Оёқларнинг кенгроқ ўрнатилиши ва оёқларнинг ҳаракатининг кескин амплитудаси билан амалга оширилади ва шунинг учун у бор. спирални очиш пайтида пастки пойдевор ва тананинг чуқурроқ тушиши ва шунга мос равишда бажариш пайтида кўпроқ энергия сарфи билан ҳам фарқланади. Америка усулининг афзалликлари: бурилишдан чиқишда спортчи танасининг катта чизиқли тезлиги ва янада барқарор позиция билан тананинг юқори ва пастки қисмлари мувозанатини сақлаш учун камроқ зўриқиш бўлиши. Совет усулининг афзалликлари: кичикроқ бурилиш радиуси, спортчи танасининг катта бурчак тезлиги ва оёқларнинг сакраш ҳаракатларининг катта амплитудаси, охирги босқичда тиззаларнинг эгилиб-чўзилиши, камроқ барқарорлик ва кам энергия сарфи. Совет Иттифоқининг ижро этилишига бўлган ёндашув тез айланиш жараёнида мувозанатни сақлаш учун оёқларда турғунлик ва барқарорликни ривожлантиришни талаб қилади. Америка усули эса тажрибасиз спортчилар учун қулай.
Силташни амалга ошираётганда спортчи орқа томони билан секторга туради ва бир ярим айланишни бажариб, ядрони улоқтиради.
Енгил атлетика ривожланишининг ҳозирги босқичида эркак спортчилар ўртасида бурилиб ядро улоқтириш усули АҚШда Россияга қараганда анча оммалашди. Собиқ жаҳон рекордчиси Ренди Барнс (23,12 м) ва АҚШнинг барча этакчи эркак спортчилари (Адам Нелсон, Кристиан Кантвелл, Риза Хоффа) бу усулдан фойдаланган ва фойдаланяпти.
Бироқ, ядро улоқтириш тарихидаги учинчи натижани сакрашли эски усул билан Улф Тиммерманн (ГДР) кўрсатди – 23,06 м. Шунинг учун бу иккала усул ҳам жаҳон саҳнасида рақобатлашмоқда.
Ҳозирги ҳолат
Ядро улоқтириш алоҳида йўналиш (диссиплина) сифатида бошланганидан ҳозирги кунгача эркаклар ўртасида америкалик спортчилар устунлик қилади. Турли вақтларда уларга СССР, ГДР, кейин эса Украина ва Белоруссия спортчилари рақиблик қилишди.
Аёллар учун ядро улоқтириш 1948-йилдан бошлаб урушдан кейинги Олимпия ўйинларида оммабоб спорт турига айланди. Кўп йиллар давомида СССР, ГДР ва Чехословакия аёл спортчилари ушбу йўналишда устунлик қилишган. Айни пайтда Белоруссия, Янги Зеландия, Россия ва Хитой аёл спортчилари ўз ўрнига эга.
Рекордлар
| Ёзиб олиш | Спортчи | Мамлакат | сана | Жой |
|---|---|---|---|---|
| Жаҳон рекорди – очиқ стадионлар | ||||
| 23,37 м | Раян Краусер | 2021 йил 18-июн | Эугене, Орегон, Америка Қўшма Штатлари | |
| 22,63 м | Наталя Лисовская | Андоза:Cоунтрй дата СССР | 1987 йил 7-июн | Москва, СССР |
| Жаҳон рекорди – ёпиқ арена | ||||
| 22,82 м | Раян Краусер | 2021 йил 24-январ | Фаеттевилл, АҚШ | |
| 22,50 м | Гелена Фибингерова | Андоза:Cоунтрй дата Чехословакия | 1977 йил 19-феврал | Яблонеc над Нисоу, Чехословакия |
| Олимпия рекорди | ||||
| 23,30 м | Раян Краусер | 2021-йил 5-август | Токио, Япония | |
| 22,41 м | Илона Слупианек | Андоза:Cоунтрй дата ГДР | 1980 йил 24-июл | Москва, СССР |
| Европа рекорди – очиқ стадионлар | ||||
| 23,06 м | Тиммерман, Улф | Андоза:Cоунтрй дата ГДР | 1988 йил 22-май | Чаниа, Греция |
| 22,63 м | Наталя Лисовская | Андоза:Cоунтрй дата СССР | 1987 йил 7-июн | Москва, СССР |
| Европа рекорди – ёпиқ арена | ||||
| 22,55 м | Тиммерман, Улф | Андоза:Cоунтрй дата ГДР | 1989 йил 11-феврал | Сенфтенберг, Шарқий Германия |
| 22,50 м | Гелена Фибингерова | Андоза:Cоунтрй дата Чехословакия | 1977 йил 19-феврал | Яблонеc над Нисоу, Чехословакия |
- Ядро улоқтириш бўйича жаҳон рекордлари хронологияси (эркаклар)
- Ядро отиш бўйича жаҳон рекордлари хронологияси (аёллар)
Таниқли спортчилар
- Перри О'Браен (АҚШ)
- Ренди Барнс (АҚШ)
- Удо Баиэр (ГДР)
- Улф Тиммерманн (ГДР)
- Браян Олдфилд (АҚШ)
- Сергей Смирнов (СССР)
- Юрий Белоног (Украина)
- Раян Краусер (АҚШ)
- Тамара Пресс (СССР)
- Ҳелена Фибингерова (Чехословакия)
- Наталя Лисовская (СССР)
- Илона Слупианек (ГДР)
- Валери Адамс (Янги Зеландия)
- Лариса Пелешенко
Қизиқ фактлар
Москвадаги Олимпия ўйинларидан кейин (1980) эркаклар ядроси 3 граммга оғирлашган.
Афинада (2004) бўлиб ўтган Олимпиада ўйинлари пайтида ядро улоқтириш бўйича мусобақанинг финали Олимпиядаги қадимий стадион ҳудудида бўлиб ўтди. Аввалига улар диск ёки найза улоқтириш бўйича мусобақалар ўтказишни хоҳлашди, аммо хавфсизроқ ядро улоқтириш усулини танлашди.
Манбалар
- ↑ „Теам мануал Беижинг 2015“. 2021-йил 25-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
- ↑ Шот пут рулес ИААФ
- ↑ „Правила ИААФ (энг)“. 2009-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 2-август.
- ↑ Косянок Н. М. Системообразующий подход в технологии обучения по толканию ядра студентами ВУЗа. // Спортивниэ игри и эдиноборства в современной системе физического воспитания. – Гродно: Гродн. гос. ун-т, 2006. – С. 73 – 158 с. – ИСБН 985-417-860-9.
Адабиёт
- Василев Г. В. Толканиэ ядра и метаниэ диска. М.: Физкултура и спорт, 1947.- 53 с.
- Григалка О. Я. Толканиэ ядра // Под ред. В. В. Садовского. −2-э изд. исправ. и доп. Е: Физкултура и спорт, 1970. – 72 с.
- Ланка Я. Е., Шалманов Ан. А. Биомеханика толкания ядра. -М.: Физкултура и спорт, 1982. – 73 с.
- Тутевич В. Е Техника толкания ядра. Монография. М.: Физкултура и спорт, 1955.- 312 с.
Ҳаволалар
- Ядро отишнинг тасвирланган тарихи(ингл.) (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-19 санасида архивланган) ) (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-19 санасида архивланган)