Ziyosfera

Yahyo Afandi

Бешиктошли Яҳё афанди Мулла Шайхзода ( туркча: Беşиктаşлı Яҳя Эфенди, туркча: Молла Şэйҳзаде ; 1494 [1], Трабзон — 1569 [2], Истанбул ) — Усмонийлар давлати тасаввуфчиси, олими ва шоири; Султон Сулаймон Қонунийнинг оғаси.

Яҳё Афанди
Таваллуди 15-ноябр 1494
Трабзон, Усмонийлар империяси
Вафоти 1569
Константинопол, Усмонийлар империяси
Отаси Омер Афанди
Онаси Афифе-хотун
Турмуш ўртоғи Шериф-хотун
Болалари Иброҳим ва Али

Султон Сулаймоннинг ҳукмронлиги даврида Яҳё Афанди мадрасада мударрис сифатида талабаларга билим бериш билан шуғулланган. У ўз даврининг машҳур олимларидан бири бўлиб, диний ва илмий билимларни ўргатган. Яҳё Афанди нафақат диний фанлар, балки фалсафа, адабиёт ва бошқа соҳаларда ҳам талабаларга та'лим берган. Унинг та'лим услуби ва педагогик ёндашуви кўпчилик томонидан қадрланган. Нафақага чиққач, Бешиктошда жаннатмакон боғлар барпо этиш ва уларнинг парваришига алоҳида э'тибор берган[3] .


Келиб чиқиши

Яҳё, 1494-йилда Трабзонда[4] туғилган машҳур дин арбоби, Амасиялик қози Омер Афанди ва Афифе Хотун оиласида дунёга келган. Шунингдек, Султон Салимхоннинг[5] тутинган ўғли сифатида танилган. Султоннинг рафиқаси Ҳафса Султон болани етарлича эмиздира олмагани сабабли, Яҳёнинг онаси Афифе Хотунни энага қилиб саройга олиб кетишган. Шу тарзда, Яҳё афанди бўлажак Султоннинг тутинган укаси бўлиб қолади. Бу воқеалар унинг ҳаёти ва тақдирида муҳим рол ўйнаган.

Та'лим ва ижод

Яҳё, бошланғич та'лимини Трабзонда олиб, кейинчалик ўқишни давом эттириш учун Истанбулга йўл олади. Ўз навбатида, Усмонийлар салтанатининг саккизинчи шайхулисломи, асли исми Али Жамолий бўлган Тўрвали Али афандининг шогирди бўлган. Икки йил давомида Али Жамолий афандидан та'лим олади. 1526-йилда Али Жамолий афандининг вафотидан сўнг, Яҳё Жанбазие мадрасасида дарс бера бошлайди ва бу жойда ўз билимларини ёш авлодга етказишда давом этади. Ўзининг илмий фаолияти ва ма'рифатпарварлик ишларига кўра, одамлар уни "Мулла Шайхзода" деб атай бошлайдилар. Бу ном, унинг илм-фанда эришган муваффақиятлари ва обрўсини акс эттиради. Яҳёнинг ҳаёти ва фаолияти Усмонийлар давридаги та'лим тизимининг ривожланишига муҳим ҳисса қўшган шахслар қаторига киради.

Яҳё дин билан бир қаторда илм-фан, тиббиёт, геометрия, астрономия ва бошқа фанларни ҳам ўргатгани учун машҳур бўлган. У 1553–йилгача Саҳн-ı Семан мадрасасида дарс берган. Бу мадраса ўз даврида илм-фан ва ма'рифат маркази сифатида танилган. Яҳё ўз талабаларига нафақат диний билимлар, балки замонавий илмий ютуқларни ҳам ўргатган. Уларнинг ютуқлари ва билимлари кейинчалик кўплаб авлодларга та'сир кўрсатган.

Мустафонинг қатл этилишига муносабат

1533-йилда Сулаймон тўнғич ўғли Мустафони[6] қатл қилиши ва онаси Маҳидеврон Султонни[7] Бурсага[8] юбориши, турк тарихи ва Усмонлилар сулоласининг ички сиёсий курашлари нуқтаи назаридан муҳим воқеалардир. Бу даврда Усмонли империясида тахт учун курашлар, оилавий низолар ва сиёсий интригалар кучли бўлган.

Кейинги тадбирлар

Яҳё афанди ўзининг ҳаётини ва фаолиятини жамиятга фойда келтиришга бағишлаган. У Бешиктошда уй сотиб олиб, ўзининг билим ва тажрибасини бошқалар билан баҳам кўриш учун муҳим инфратузилма яратди. Масжид[9], мадраса[10], ҳаммом[11] ва меҳмонхона каби бинолар нафақат диний ва ма'рифий хизматлар кўрсатиш учун, балки жамоатни бирлаштириш ва уларни тарбиялаш мақсадида ҳам ташкил этилган.

Яҳё хайрия жамғармасини[12] тузиши, унинг ижтимоий мас'улиятини янада оширди. У ҳарбий ва фуқаролик раҳбарлари билан алоқалар ўрнатиб, уларнинг ёрдамларини жалб қилди. Бу эса, зиёратчилар сонининг кўпайиши ва уларнинг саховатли совғалари орқали янада кўпроқ иншоотлар қуришга имкон берди. Яҳё афанди ўзининг барча лойиҳаларида шахсан иштирок этганлиги билан унинг фаолияти нафақат иқтисодий[13], балки ма'навий жиҳатдан ҳам аҳамиятли бўлган.

Яҳёнинг бундай фаолияти жамиятда та'лим олишга бўлган қизиқишни оширди ва одамларни бир-бирига яқинлаштирди. Унинг меҳнати натижасида Бешиктошда[14]да янги маданий муҳит вужудга келди. Бу жой зиёратчилар учун нафақат диний жой сифатида, балки билим олиш ва руҳий янгиланиш манбаи сифатида ҳам хизмат қила бошлаган.

Бундан ташқари, Яҳё исте’додли шоир эди. Мудеррис[15] тахаллуси билан ше'рлар ёзган

Оиласи ва фарзандлари

Яҳё афанди Шериф Хотунга уйланган. Уларнинг Иброҳим ва Али исмли икки ўғли бўлган.

Вафоти

Яҳё Афанди, 1569-йилда Қурбон ҳайити[16] арафасида Бешиктошдаги монастирда вафот этган. Унинг дафн маросими Эбуссууд Афанди томонидан Сулаймония[17] шаҳрида ҳайит намозидан сўнг амалга оширилган. Яҳё Афанди дастлаб Бешиктошда дарвеш[18] сифатида дафн этилган, аммо 1571-йилда Султон Синаннинг[19] буйруғи билан мақбарага кўчирилган. Бу мақбара ҳозирги кунда ҳам мавжуд бўлиб, Яҳё Афандининг хотирасини абадийлаштириш мақсадида қурилган аҳамиятли тарихий жойлардан биридир.

Филмда мужассамлаш

'Муҳташам юз йил ”[20] турк сериалида Яҳё афанди ролини Ҳамди Алкан[21] ижро этган.

Ҳаволалар

  1. ↑ „Яҳя Эфенди Cамии“. CеннетЁлу.Орг. 2014-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 11-май.
  2. ↑ „İСТАНБУЛ'УН 4 МУҲАФИЗИ -И-“ (тр). турбедар. 2013-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 11-май.
  3. ↑ „Беşиктаşлı Яҳя Эфенди к.с.“ (тр). БинбирДамла.Cом. 2014-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 13-май.
  4. ↑ трабзон
  5. ↑ султон салимхон
  6. ↑ шаҳзода Мустафо
  7. ↑ Моҳидаврон султон
  8. ↑ Бурса
  9. ↑ масжид
  10. ↑ мадраса
  11. ↑ ҳаммом
  12. ↑ хайрия
  13. ↑ иқтисодий
  14. ↑ Бешиктошда
  15. ↑ мудеррис
  16. ↑ қурбон ҳайити
  17. ↑ сулаймония
  18. ↑ дарвеш
  19. ↑ султон синан
  20. ↑ муҳташам юз йил
  21. ↑ ҳамди алкан 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yahyo_Afandi" dan olindi