Yakov Mesenjnik
Яков Захарович Месенжник (1936-йил 25-январда туғилган, Томашпол, Винница вилояти) — совет ва рус олими[1], электр изоляцияси ва кабел технологияси соҳасидаги янги илмий мактаблар ва тенденцияларнинг асосчиси[2][3][4][5][6].
| Яков Захарович Месенжник | |
|---|---|
| Таваллуди |
1936-йил 25-январ (86 ёшда) Томашпол, Винница вилояти, Украина ССР, СССР |
| Фуқаролиги |
|
| Иш жойлари | ТошПИ |
| Таълими | САПИ (1958) |
| Илмий даражаси | т.ф.д. |
| Илмий унвони | Профессор |
11 та Россия ва хорижий илмий даражалар ва 13 та илмий унвонлар соҳиби. Россия Федерациясида хизмат кўрсатган фан арбоби, Россия Табиий фанлар академияси, Кончилик фанлари академиясининг ҳақиқий аъзоси, Евросиё геофизика жамияти аъзоси, Фан ва бизнес интеграцияси халқаро академияси (ФБИХА)[7] академиги ва президенти, Россия Федерацияси Хавфсизлик ва мудофаа муаммолари ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш академияси Президиумининг академиги, вице-президенти ва аъзоси, Жаҳон экология академияси Президиумининг академиги ва аъзоси, БМТнинг Жаҳон халқлари академиясининг ҳақиқий аъзоси, К.Э.Циолковский номидаги Россия космонавтика академиясининг фахрий аъзоси, Халқаро электротехника фанлари академиясининг фахрий аъзоси (академиги), Россия ва Халқаро тиббиёт ва техника фанлари академияларининг ва бошқа бир қатор Россия ва халқаро академияларнинг ҳақиқий аъзоси (академиги)[2][3][4][5][6].
Таржимаи ҳоли
Украинанинг Винница вилояти Томашпол шаҳрида яҳудий оиласида туғилган.
Отаси — Захарий Соломонович Месенжник, иккита олий маълумотга эга (иқтисодий ва муҳандислик-технологик), Украинадаги шакар заводининг раҳбарларидан бири бўлиб ишлаган. Онаси Розалия Яковлевна Месенжник (қизлик фамилияси Дубчак) — фармацевт бўлган.
Улуғ Ватан уруши бошланишида Яков 5 ёшда эди ва эвакуация қилиш учун бир неча муваффақияциз уринишлардан сўнг, у, онаси ва синглиси Балтадаги (гетто) фашистларнинг концлагерига (гетто) юборилган эди. Унинг отаси заводини эвакуация қилиш учун қолган, шундан сўнг кўнгиллилар гуруҳи билан нацистларга қаршилик кўрсатишга ҳаракат қилган ва урушнинг дастлабки кунларида вафот этган. 1941-йилдан 1944-йилгача Транснистрия немис концлагерида асир бўлган[8]. Концлагерда немислар Яков устида биологик тажрибалар ўтказганлар, шундан сўнг у иккала оёғини ҳам йўқотган[9]. Озодликка чиқарилгандан сўнг дарҳол Яков, унинг онаси ва синглиси Тошкентга эвакуация қилинган, у ерда уларнинг яқин қариндошлари Гершгорнлар оиласи яшаган.
Яков 1953-йилда ўрта мактабни, сўнгра 1958-йилда Тошкентдаги Ўрта Осиё политехника институтини (электротехника факултети) тамомлаган.
1958—1984-йилларда Тошкент кабел саноати илмий-тадқиқот институтида (ТошКСИТИ) муҳандис ва раҳбар лавозимларида ишлаган, бурғулаш ва қудуқлардан фойдаланишда фойдаланиладиган кабелларни ишлаб чиқиш билан шуғулланган. Ўзбекистон ССР Фанлар академияси Ядро физикаси институтининг сиртқи аспирантурасини эрта (2 йилда) тугатиб, 1967-йилда номзодлик диссертациясини ҳимоя қилиб, физика-математика фанлари номзоди илмий даражасини олган.
1984-йилда Бутунроссия кабел саноати илмий-тадқиқот институти (БКСИТИ) ҳузуридаги Диссертация кенгашида „Кўп факторли таъсир шароитида нефт ва газ саноати учун кабелнинг ишлаши назарияси, комплекс ҳисоблаш усуллари, лойиҳалаш ва прогнозлаш усуллари“ мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилган.
1974—1985-йилларда А.Р.Беруний номидаги Тошкент политехника институтида ўзи яратган „Электр изоляцияси ва кабел технологияси“ кафедрасида раҳбарлик қилган, ўша вақтнинг ўзида Тошкент кабел саноати илмий-тадқиқот институтида (ТошКСИТИ) ўзи ташкил этган махсус лаборатория ва кафедрага ҳам раҳбарлик қилган[10], кабел заводи (Тошкент) бош илмий маслаҳатчиси бўлган.
1985-йилда у СССР Иқтисодиёт ва савдо вазирлиги томонидан БКСИТИда нефт ва газ мавзулари бўйича ишларни ташкил этиш учун Москвага таклиф қилинган. Нефт ва газ саноати учун сув ости кабелларини яратиш, хусусан, нефт қазиб олиш ва қудуқларда геофизик ишлар учун илғор кабел конструкцияларини яратиш соҳасида раҳбарлик қилган.
Я.З.Месенжник раҳбарлиги ва бевосита иштирокида Сургут ва Нижневартовскда унинг лабораторияси филиаллари ташкил этилган.
1990-йилда профессор илмий унвони, 2001-йилда Россия Федерациясида хизмат кўрсатган фан арбоби фахрий унвонига сазовор бўлган.
Ҳозирда „БКСИТИ“ ОАЖ „Нефт-газ комплекси учун кабел маҳсулотлари“ бош илмий ходими — илмий йўналиши бошлиғи ҳисобланади.
Хотини (1958-йилдан) — Рива Лазаревна Ярославская.
Илмий ва муҳандислик инновацион фаолияти
Илмий ишлар муаллифи:
- „нол“ ўлчамдаги алюминий симларни ултратовушли қалайлаш соҳасида, турли мақсадлар учун кабелларнинг электр изоляциясини радиациявий модификация қилиш технологияларини яратиш;
- электр изоляциялаш ва кабел ускуналари соҳасида — нефт ва газ комплекси учун кабел маҳсулотлари, хусусан, қудуқларга чўктириладиган, турли газлар билан тўйинган агрессив суюқликларда термобарик юкланишнинг экстремал шароитида ишлайдиган, шу билан бирга, механик юкламага дучор қилинадиган.
- сув ости нефт насосларини электр билан таъминлаш учун иссиқликка чидамли электр кабелларининг янги авлодини яратиш.
Фан ва амалиётга қўшган ҳиссаси
Я.З.Месенжник 700 дан ортиқ илмий ишлар, жумладан 39 та монография, 20 та рисола, 52 та муаллифлик гувоҳномаси ҳамда ихтиролар ва фойдали моделларга патентлар муаллифи ва ҳаммуаллифидир.
Электр изоляцияси ва кабел технологияси ва диэлектрик физикаси бўйича янги илмий мактаблар ва йўналишларнинг асосчиси, шу жумладан:
- Кўп факторли таъсир шароитида электр изоляция материаллари ва кабел маҳсулотларининг кўп омилли қариши физикаси;
- Узунлиги ўзгарувчан хусусиятларга эга кабелларни лойиҳалаш,
- Сув ости электр тизимларини электр билан таъминлаш учун электро-оптик қувват кабеллари (иккинчиси — техника фанлари доктори, ФБИХА профессори ва академиги Ю.Т.Ларин билан биргаликда).
Нашрлари
- Месенжник Я.З., Осягин А.А. Сув ости электр тизимлари учун электр кабел линиялари. — М.: Энергоатомиздат, 1987-йил[11].
- Қудуқларда ишлаш ва нефт қазиб олишни интенсивлаштириш учун электр жиҳозлари [Матн] / Я.З.Месенжник, В.Н.Носов // Электротехника. — 2002-йил.
- Яков Захарович Месенжник [Матн]: (туғилганининг 75 йиллигига) // Электр. — 2011-йил. — 2-сон — 70-71-бетлар
- Месенжник Я.З., Прут Л.Я., Марносов А.В. Электр марказидан кўчирма нефт насосларининг ишлаши пайтида уларнинг ишончлилиги ва техник хавфини таҳлил қилиш // Электр. — 2011-йил. — 7-сон — 47-52-бетлар.
- Иссиқликка чидамли сув ости кабелларининг янги авлоди [Матн] / Я.З.Месенжник // Электротехника. — 2012-йил — 2-сон — 41-49-бетлар.
- Иссиқликка чидамли сув ости кабелларининг янги авлоди [Матн] / Я.З.Месенжник // Электротехника. — 2012-йил — 4-сон — 57-63-бетлар.
- Сув ости кабелларининг баъзи долзарб муаммолари [Матн] / Я.З.Месенжник, Ю.Т.Ларин // Фотон-Экспрес — 2014-йил — 5-сон — 24-27-бетлар.
- Яков Захарович Месенжник [Матн] // Фотон-Экспрес. — 2014-йил — 6-сон — 2-4-бетлар.
Давлат, жамоат ва халқаро эътироф этилиши
Касбий фаолиятдаги ютуқлари учун Я.З.Месенжник:
- Россия ва Халқаро муҳандислик академияларининг „Фан ва технологияга қўшган улкан ҳиссаси учун“ олтин медали.
- А.Эйнштейн номидаги „Буюк ютуқлари учун“ катта олтин медали,
- бир қатор бошқа медаллар (давлат ва жамоат).
Я.З.Месенжник фан, технология, таълим, иқтисодиёт, соғлиқни сақлаш ва маданият соҳасидаги кўплаб миллий ва халқаро академик ва жамоат мукофотлари лауреати, жумладан:
- СССР Фанлар академиясининг академиги А.П.Крйлов номидаги мукофот,
- М.В.Ломоносов номидаги мукофот,
- Н.А.Островский номидаги мукофот,
- А.Швайцер номидаги халқаро мукофот.
Манбалар
- ↑ Николай Островский, человек и писател, в воспоминаниях современников, 1904—1936
- ↑ 2,0 2,1 Глазунова Е., Глотов А., Головина Н., Дгебуадзе Р., Лепешкова С., Полонская И., Сафьян Е., Селимова Е., Тюняева Г., Чернович И., Шумейко И.. Люди нашего тысячелетия: Энциклопедия. М.: Новая линия, 2004 — 88—89-бет. ИСБН 5-7164-0523-1.
- ↑ 3,0 3,1 Волков Е. В., Гордиенко В. Д., Двойников Б. Г., Марченко О. С., Низиков М. А., Хохлов М. В., Хохлов К. В., Храбровицкая Г. И., Чередниченко М. В.. Яков Захарович Месенжник: Преодоление. Тула: Лев Толстой, 2001. ИСБН 5-89564-013-3.
- ↑ 4,0 4,1 Волина Н., Глотов А., Головина Н., Исагулов М., Климов М., Макарова Т., Музалевская Н., Никифорова Н., Ордынская И., Печенкин С., Полонская И., Польских Э., Селимова Е., Соболев В., Соловьева Е., Тараканов А., Тюняева Г., Тюрин Ю., Шувалова Е., Шумейко И., Шмыгановский В.. Люди нашего тысячелетия: Энциклопедия: Книга вторая. М.: Новая Линия, 2006 — 112—113-бет. ИСБН 5-9006-8201-7.
- ↑ 5,0 5,1 Бальян А., Бородин С., Бородина А., Гладкова Ю., Глотов А., Головина Н., Камалетдинова А., Кобрина М., Коваленко В., Крючкова Г., Лысенская Е., Музалевская Н., Ордынская И., Парийский Н., Пилюгин Ф., Польских Э., Расстриженкова М., Романова Л., Селимова Е., Симков Д., Соловьева Е., Тюняева Г., Тюрин Ю., Фомина Е., Шмыгановский В.. Люди нашего тысячелетия: Энциклопедия: Книга четвертая. М.: Новая Линия, 2008 — 94—95-бет. ИСБН 5-9006-8201-9.
- ↑ 6,0 6,1 Кавуновский А., Норд Г., Пироговский А., Пироговский Р., Потиевский В.. Жизнь и судьба (Преодоление — 2). М.: У Никитских ворот, 2016. ИСБН 978-5-91366-954-4.
- ↑ Джуна. Одиночество солнса
- ↑ „Яков Месенжник. Герой нашего времени“. 2016-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-сентябр.
- ↑ Тортик с сюрпризом, или Заметки из барсетки-7
- ↑ Люди нашего тисячелетия: энсиклопедия
- ↑ лвб.лт[сайт ишламайди](недоступная ссилка)