Якуб Жангирович Чанишев (1892-йил 27-феврал — 1987-йил 6-ноябр) — совет ҳарбий қўмондони, генерал-лейтенант (1944-йил).

Якуб Жангирович Чанишев
Таваллуди 1892-йил 27-феврал
Тукаэво қишлоғи (ҳозирги Аургазин тумани) Бошқирдистон
Вафоти 1987-йил 6-ноябр
Москва, Россия
Фуқаролиги СССР
Россия
Хизматдаги йиллари 1913—1917
1918—1937
1939—1957
Жанг/уруш Биринчи жаҳон уруши
Иккинчи жаҳон уруши
Фуқаролар уруши

Биографияси

Якуб Жангирович Чанишев 1892-йил 27-февралда Тукаэво қишлоғида (ҳозирги Аургазин тумани, Бошқирдистон) таваллуд топган.

Биринчи жаҳон уруши ва фуқаролар уруши

1913-йилда Чанишев Россия империяси армияси сафига чақиртирилган.

Биринчи жаҳон уруши пайтида Чанишев 3-артиллерия бригадасининг отишмачи ва аккумулатори бўлиб хизмат қилган. Жануби-ғарбий фронтда Лодз, Лвов ва Перемишл шаҳарлари ҳудудидаги жангларда иштирок этган. Жангларда кўрсатган жасорати ва фидокорлиги учун 4-даражали Авлиё Георгий хочи ордени билан тақдирланган.

1917-йил январ ойида Чанишев Қозон ҳарбий билим юртига ўқишга юборилади. Март ойида Совет Иттифоқи Коммунистик Партияси сафига қўшилади. Май ойида коллежни тугатгач, Қозон шаҳрида жойлашган 240-пиёда полкига рота командири лавозимига тайинланади. Ўша йилнинг август ойида эса армия сафидан прапоршик унвони билан демобилизация қилинади, шундан сўнг Қозон порох заводида Қизил гвардия отряди бошлиғи, ноябр ойида эса Қозон ҳарбий округи бошқаруви комиссари лавозимига тайинланади.

1918-йил август ойида Уфа шаҳрида Таъсис мажлисининг контрразведка қўмитаси томонидан ҳибсга олинади ва бир муддат қамоқхонада ҳаёт кечиради. Озодликка чиққанидан кейин Чанишев декабр ойидан бошлаб Қозон ҳарбий комиссарлигида фаолият олиб боради.

1919-йил апрел ойидан бошлаб Чанишев батарея қўмондони ва ҳарбий комиссари, 1-алоҳида Волга милтиқ бригадаси артиллерия баталёни ҳарбий комиссари бўлиб хизмат қилади ва адмирал Александр Колчак қўмондонлиги остида душман қўшинларига қарши жангларда иштирок этади. Кейинчалик Фарғона водийсида Мадаминбек ва Шермуҳаммадбек қўмондонлигидаги босмачи отрядларига, шунингдек, Монстров Константин Иванович қўмондонлигидаги қуролли тузилмаларга қарши жангларда ҳам фаоллик кўрсатади.

1920-йил май ойида Чанишев 6-алоҳида отишма бригадасининг ҳарбий комиссари лавозимига тайинланади.

Урушлар даври

1923-йил сентябр ойида Чанишев 19-пиёда дивизияси ҳарбий комиссарининг ёрдамчиси лавозимига тайинланади, сўнгра Қизил Армия Ҳарбий Академиясида катта офицерлар малакасини ошириш курсларига ўқишга юборилади. Кейинчалик, 1924-йилнинг август ойидан бошлаб 13-ПриВО милтиқ корпусининг 1-Қозон милтиқ дивизияси 1-ўқчилар полки (Қозон шаҳрида жойлашган полк) командири ва дивизия ҳарбий комиссари, 1926-йил апрел ойида эса шу дивизия командири ва комиссари этиб тайинланади.

1927-йилда Қизил Армия Ҳарбий Академиясида катта офицерлар малакасини ошириш курсларини ўтаб қайтгач, орадан 2 йил ўтиб, яъни 1929-йилда Ҳарбий-сиёсий академия қошидаги ягона командирлар курсларини қайта ўқиб тугатади.

1932-йил сентябрида М. В. Фрунзе номидаги ҳарбий академияга ўқишга юборилади, шундан сўнг 1934-йил декабрида Ўзбекистоннинг жанубида СССР-Афғонистон давлат чегараси яқинида жойлашган Термиз шаҳридаги 68-тоғ отишма дивизияси (Ўрта Осиё ҳарбий округи) қўмондони ва комиссари этиб тайинланади.

1935-йил 26-ноябрда Чанишевга дивизия командири унвони берилди[1].

1937-йил 17-майдан Чанишев СССР Ички ишлар халқ комиссарлиги томонидан тергов остига олинади, лекин 1939-йил декабр ойида бу иш тугатилади ва Чанишев озод қилинади. Шундан кейин у Қизил Армия сафида қайта хизмат қила бошлайди ва 1940-йил апрел ойига келиб, М. В. Фрунзе номидаги Ҳарбий академиянинг умумий тактика кафедраси катта ўқитувчиси лавозимига тайинланади.

Урушдан кейинги давр

1946-йил май ойида Чанишев К. Э. Ворошилов номидаги Олий ҳарбий академиясига юборилади ва академиядаги тезкор санъат кафедрасида катта ўқитувчи, 1952-йил ноябрида эса ўша академиянинг асосий курси бошлиғи лавозимига тайинланади.

1957-йил январ ойида генерал-лейтенант Якуб Жангирович Чанишев нафақага чиқади, шундан сўнг Москва татарларининг жамоат ҳаётида фаол иштирок этади. Чанишев Асадуллаев хонадонини Москва татарларига қайтариш ҳаракатларига ҳам раҳбарлик қилган[2].

Якуб Жангирович Чанишев 1987-йил 6-ноябрида Москвада вафот этади.

Мемуарлар

  • ТССР Марказий Ижроия Қўмитаси номидаги 1-Қозон милтиқ дивизиясининг 10 йиллиги. — Қозон, Татиздат, 1932, 7-13-бетлар, — 72 б. (Жамлама)
  • Ўтган саёҳатларни эслаш. — Қозон: татарлар. китоб. нашриёт уйи, 1973-йил .
  • Чанышев Я. Д. „По-гвардейски“, . Буг в огне. 

Адабиётлар

  • Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комкори. Воэнний биографический словар / Под общэй редаксиэй М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — Т. 1. — С. 430—432. — ИСБН 5-901679-08-3.
  • Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдиви. Воэнний биографический словар. Командири стрелкових, горнострелкових дивизий, кримских, полярних, петрозаводских дивизий, дивизий реболского направления, истребителних дивизий. (Пивоваров — Ясун). — М.: Кучково поле, 2014. — Т. 5. — С. 894—896. — 1500 экз. — ИСБН 978-5-9950-0457-8.
  • Татарский Энсиклопедический Словар. — Казан, 1999.
  • Исхаков В. „Здравствуй, генерал!“ — Уфа, 1984.
  • Борси за счасте народноэ: Сборник очерков. — Казан. Татарскоэ кн. изд-во, 1967.
  • Татарстан: Иллюстрированная энсиклопедия. — Казан: ГУ „Институт Татарской энсиклопедии АН РТ“, 2013. — С.773.

Манбалар

  1. ↑ „ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ОБОРОНЫ СОЮЗА ССР ПО ЛИЧНОМУ СОСТАВУ АРМИИ № 2494“. 2011-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 14-май.
  2. ↑ Энсиклопедический словар „Ислам в Москве“. М. — Н.Новгород: ИД „Медина“, 2008.