Ziyosfera

Yamanlar


'Яманлар тоғи' (туркча: Яманлар Даğı) — Туркиянинг Измир вилоятида жойлашган тоғ бўлиб, Измир шаҳрининг Катта метрополитен ҳудуди чегараларида жойлашган.

Яманлар тоғи

Яманлар тоғидан Измир кўрфази
Бошқа номи Яманлар Даğı
Жойлашуви Туркия,Измир вилояти,Яманлар қишлоғи
Координаталар 38°32′Н 27°14′Э / 38.533°Н 27.233°Э / 38.533; 27.233
Баландлиги 1076

Измир шаҳридан осон етиб бориш мумкин бўлгани сабабли Яманлар тоғи шаҳар аҳолиси учун машҳур саёҳат ва дам олиш маскани ҳисобланади. Тоғга тик, аммо яхши сақланган йўл олиб боради. Чўққига олиб борувчи йўл бўйида, тоғ билан бир хил номга эга Яманлар қишлоғи жойлашган. Ма’мурий жиҳатдан у Измирнинг Карşıяка метрополитен туманига қарайди ва Карşıяка марказидан 20 км (12 мил) масофада жойлашган.

Чўққидан İзмир кўрфазининг шимоли-шарқ томондан кенг манзараси кўринади, шунингдек меҳмонлар учун бунгаловлар каби қулайликлар мавжуд. Чўққи яқинида “Карагöл” (туркча “Қора кўл”) деб аталадиган кратер кўли жойлашган. Бу кўл одатда ҳудуднинг илк ма’лум ҳукмдори ҳисобланган Тантал ҳақидаги ривоятлар билан боғланади. Шу сабабли, кўл ба’зан Тантал номи билан ҳам аталади.

Тоғ

Тоғ сўниб қолган вулқон ҳисобланади. У геологик жиҳатдан қўшни Сипйлус тоғи (Спил Даğı) массивидан алоҳида бўлса-да, уларнинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда тарихи жуда ўхшаш. Шу сабабли, бу икки тоғ ба’зан бир-бирининг давоми сифатида қаралган.

Этимологияси

Яманлар тоғи чўққиси яқинидаги Карагöл (Тантал кўли)

“Яманлар” номи сўзма-сўз “қобилиятли, уддабуронлар” деган ма’нони англатади, бироқ “яман” сифатининг айрим салбий ма’нолари ҳам мавжуд. Бу ном, эҳтимол, ХИИИ аср бошларида Иоанн ИИИ Дукас Ватац томонидан қурилган монастир номидан келиб чиққан. Мазкур монастир “Аманариотисса” ёки “Аманаранинг Марями” деб аталган бўлиши мумкин. У қадимда Олимп деб аталган тоғлардан бири ҳисобланган Ниф тоғининг (Моунт Ниф) Смирна (Измир) томонга қараган ғарбий ёнбағирлари ёки этакларида барпо этилган. Шу сабабли асосий монастир Лембос номи билан танилган[1][2]. Яманлар тоғидаги, ўша даврда “Геникон” ёки “Женикоу” деб аталган қишлоқнинг мавқеи ҳақида ХИИИ асрга оид ҳужжат ма’лумот беради. Ушбу ҳужжатда қишлоқ аҳолиси ўз ҳудудида жойлашган Аманариотисса монастирини Лембос монастирига ҳадя қилгани қайд этилган[3].

Яманлар тоғида эркин кезиб юрган ёввойи отлар

Бошқа томондан, Аманариотисса сўзида учрайдиган Аманара илдизи юнонча бўлмаган келиб чиқишга эга бўлгани сабабли, сўз тузилишини тушунтириш учун синкопа (товуш тушиши) орқали турли тахминлар илгари сурилган. Бу талқинларга кўра, сўз охири лувия тилидаги “ура” (катта) сифатига тўғри келиши мумкин[4]. Сўзнинг биринчи қисми эса Амон худо номига ёки Амана, Аманос тоғлари каби атоқли номларга боғланади. Булар қуйидаги йўллар орқали тушунтирилади:

•Лувия тили билан боғлиқлик орқали;

•Қадимги даврларда Юнонистонга кириб келгани ма’лум бўлган Аммон култи орқали;

•Ёхуд худди шу сабаблар туфайли тоғнинг шимолий ёнбағридан кўриниб турган қадимги Ларисса шаҳрининг “Миср Лариссаси” деб аталиши билан боғлиқ ҳолда;

•Ушбу эҳтимолларнинг ўзаро уйғунлашуви натижасида[5].

Тарихи

Яманлар тоғининг чўққилари

Яманлар тоғи тахминан милоддан аввалги 1440-йилларда Измир кўрфазини назорат қилган илк ёзма манбада қайд этилган аҳоли пунктининг жойлашуви бўлган. Ушбу жой Тантал томонидан асос солинган ва эҳтимол “Наулочон” деб аталган, минтақанинг конларидан келадиган бойлик билан фаровон яшаган.

Тоғнинг жануби-шарқий тик ёнбағирларида Тантал қабри жойлашган бўлиб, у Онадўли тарихининг жуда қадимги даврига тааллуқлидир. Ушбу қабри 1835-йилда Чарлес Техиэр томонидан ўрганилган. Бироқ бошқа тадқиқот мактаблари Танталнинг қабри ҳамда унинг ривоятига боғланган кўлни Сипйлус тоғидаги бошқа жойларда жойлашган деб ҳисоблайди. Шунингдек, Смирна шаҳри (Қадимги Смирна)нинг биринчи жойлашуви ҳам Яманлар тоғининг этагида, ўша даврда кичик ярим орол бўлган ҳудудда бўлган.

Яқин тарихи

Байраклı ёнбағирлари шунингдек 1995-йил 3–4 ноябр кунлари юз берган тўфонли ёмғирлар натижасида содир бўлган ер сурилишига ҳам кузатилган. Шу воқеа натижасида ҳудуддаги слумтуридаги уйларда камида 61 киши ҳалок бўлган, моддий зарар эса 50 миллион АҚШ долларидан ошган[6]. Шунга ўхшаш ҳодисалар 2001-йил кузида ҳам содир бўлган ва Измирдаги офат қурбонларига яна 5 киши қўшилган. Шаҳар учун тоғ ёнбағирларидаги силт билан қопланиб қолган ҳудудларда тарихий меросни сақлаган ҳолда яхши режалаштирилган ва бошқариладиган урбанизацияни амалга ошириш долзарб муаммо бўлиб қолмоқда.

Манбалар

  1. ↑ А.М.Фонтриэр (1892). "Ле Монастèре де Лембос прèс де Смйрне эт сес поссессионс ау ХИИИэ сиècле (пл. ХВИИИ)" (Френч). Буллетин де Cорреспонданcе Ҳеллéниқуэ (Персеэ, Буллетин де cорреспонданcе ҳеллéниқуэ, нр. 16, вол. 16) 16: 379–410. дои:10.3406/бч.1892.3806. ҳттп://www.персеэ.фр/wеб/ревуэс/ҳоме/пресcрипт/артиcле/бч_0007-4217_1892_нум_16_1_3806?_Пресcрипц_Сеарч_табс1=стандард&. 
  2. ↑ Яқин атрофда мос равишда “Манастıр” ва “Манастıркöй” деб номланган икки аҳоли пункти мавжуд.Биринчиси Арап дарёси (Измир кўрфази охирида денгизга қуйиладиган кичик дарёлардан бири, қаранг: Мелес дарёси)нинг шимол–жануб йўналишида чўзилган водийси кириш қисмида, Ниф тоғининг “Курутепе” ва “Баğбурну” деб аталадиган икки этак тепалиги орасида жойлашган.Иккинчиси эса Яманлар тоғининг ўзида, ҳозирги Яманлар қишлоғи яқинида жойлашган.
  3. ↑ Петер Чаранис. Соcиал, эcономиc анд политиcал лифе ин тҳе Бйзантине Эмпире: cоллеcтед студиэс. Вариорум Репринц, 1973 — 160-бет. ИСБН 978-0-902089-58-7. 
  4. ↑ „Арчивед cопй“. 2024-йил 18-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 12-январ.
  5. ↑ Билге Умар. „Корделё (şимди Карşıяка) адıнıн кöкени ве анламı üзерине (Он тҳе оригинс анд меанинг оф тҳе наме Корделё (ноw Карşıяка))“ (Туркиш). Докуз Эйлüл Университй (1993).
  6. ↑ Али Мüмран Кöмüşçü (Жулй 1998). "Аналйсис оф Метеорологиcал анд Терраин Феатурес Леадинг то тҳе Измир Флаш Флоод, 3–4 Новембер 1995". Натурал Ҳазардс (Натурал Ҳазардс, Спрингер Нетҳерландс, Волуме 18, Нумбер И) 18: 1–25. дои:10.1023/А:1008078920113. ҳттпс://дои.орг/10.1023%2ФА%3А1008078920113. 

Адабиётлар

Викиомборда „Яманлар“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yamanlar" dan olindi