Ziyosfera

Yangi Ispaniya

Гиаcомо Гасталди томонидан 1548-йилда яратилган Янги Испания харитаси

Янги Испания, расмий номи Янги Испания бирлашган қироллиги дастлаб Янги Испания Қироллиги, Испания империяси томонидан мустамлака қилинган Испаниянинг ажралмас ҳудудий бирлиги эди. Бу Америка қитъасининг испанлар томонидан забт этилиши даврида ташкил этилган бир нечта мустамлака ҳудудлардан бири бўлиб, пойтахти ҳозирги Мехико шаҳрига тўғри келади.[1] Унинг чегаралари Шимолий Американинг жанубий ва ғарбий қисмларини, асосан ҳозирги Мексика ва Жануби-ғарбий Қўшма Штатларни, шунингдек, Калифорния, Флорида ва Луизиана, Марказий Америка, Кариб денгизи ва Жанубий Американинг шимолий қисмларини; бир нечта Тинч океани ороллари бўлган Филиппин ва Гуламни ўз ичига олган.[2]

1521-йилда испанлар Азтек империясини забт этгандан сўнг, истилочи Ҳернан Cортес бу ҳудудни Янги Испания деб атади ва Теночтитлан ўрнида янги пойтахт Мехико шаҳрини барпо этди. Марказий Мексика испан империясининг мустамлакачилик марказига айланди. Сиёсий ва иқтисодий аҳамиятга эга бўлган бу ҳудудни империя тўғридан-тўғри назорат қила бошлади.[3] 1535-йилда Янги Испания вице-қироллик сифатида ташкил этилди ва Антонио де Мендозани вице-қирол этиб тайинладилар. Янги Испания Испаниянинг биринчи вице-қироллиги бўлиб, иккинчиси 1542-йилда Инклар империяси забт этилгач, Перу бўлди. Янги Испания ва Перу бой кумуш конлари ва маҳаллий аҳолиси билан испанлар учун муҳим меҳнат ва бойлик манбаи га айланди.[4]

Янги Испанияда зарб қилинган кумуш тангалар

Янги Испания иқлим, релеф, пойтахт ва Вераcруз қирғоқ портининг узоқлиги, маҳаллий аҳоли сони ва мураккаблиги ҳамда минерал ресурсларга асосланган кучли минтақавий бўлинмалардан ташкил топган эди. Марказий ва жанубий Мексикада зич аҳоли яшаган, лекин кўп кумуш конлари йўқ эди. Шимолий Мексика эса қурғоқчил ва тоғли ҳудуд бўлиб, кўчманчи аҳоли яшар ва уларни бўйсунтириш қийин бўлган.[5] 1540-йилларда Закатекасда кумуш конларининг топилиши испан мустамлакачиларини жалб қилди. Кумуш қазиб олиш Янги Испаниянинг ривожланиши ва Испаниянинг бойиши учун муҳим эди, бу глобал иқтисодиётга ҳам таъсир кўрсатди. Янги Испаниянинг Акапулко порти Манила галеони орқали Филиппин билан транс-Тинч океани савдосининг марказига айланди.[6]

19-аср бошида қироллик инқирозга учради, бу 1808-йилда Наполеоннинг Иберияга бостириб кириши ва Бурбон монархи Карл ИВ нинг мажбурий тахтдан воз кечиши билан кучайди. Бу ҳодисалар 1808-йилда Янги Испанияда ва Испания империясининг кўп қисмида сиёсий инқирозга олиб келди, вице-қирол Хосе де Итурригарай ҳукумати якунланди. Америкада туғилган испанларнинг ҳокимиятни қўлга олишга интилиши 1810-1821-йиллардаги Мексика мустақиллик урушига олиб келди. 1821-йилда уруш тугаши билан вице-қироллик тугатилиб, Мексика империяси ташкил этилди. Собиқ қироллик ҳарбий офицери Агустин де Итурбиде мустақиллик учун курашиб, император сифатида тож кияди.[7]

Янги Испания тарихи

Ню-Мексикадаги Сан-Мигел ибодатхонаси

Янги Испаниянинг тарихи уч юз йилни давом этди, Азтек империясининг испанлар томонидан забт этилишидан (1519–1521) Мексика мустақиллик урушида испан ҳукмронлигининг қулашигача (1810–1821). 1521-йилда Ҳернáн Cортéс томонидан Азтек империясининг забт этилиши билан испан ҳукмронлиги ўрнатилди ва Ҳиндулар Кенгаши ва Аудиэнcиа каби бошқарув органлари ташкил этилди. Маҳаллий аҳолини мажбурий равишда христианликка ўтказилди ва испан ва маҳаллий маданиятларнинг аралашуви содир бўлди.[8] ХВИ ва ХВИИ-асрларда испан кўчманчилари Мехико шаҳри, Пуэбла ва Гвадалахара каби йирик шаҳарларига асос солиб, Янги Испанияни Испания империясининг муҳим қисмига айлантирдилар. Заcатеcас ва Гуанажуатода кумуш конларининг топилиши иқтисодиётни сезиларли даражада оширди ва Чичимеcа уруши каби можароларга олиб келди. [9]Шимолий чегараларда миссиялар ва пресидиялар ташкил этилиб, ҳозирги Жануби-ғарбий Қўшма Штатлар ҳудудларини кенгайтириш ва назорат қилишга ёрдам берди. ХВИИИ-асрда Бурбон ислоҳотлари амалга оширилди, улар мустамлака маъмурияти ва иқтисодиётини модернизация қилиш ва кучайтиришга қаратилган эди. [10]Ушбу ислоҳотлар интендантликларнинг яратилиши, ҳарбий иштирокнинг ошиши ва қироллик ҳокимиятининг марказлаштирилишини ўз ичига олган.[11]

Янги Испаниянинг таназзули ХИХ-аср бошларида Мексика мустақиллик уруши билан якунланди. 1810-йилда Мигуэл Ҳидалго Cостилла томонидан эълон қилинган Долорес чақириғидан сўнг, исёнчи қўшин испан ҳукмронлигига қарши ўн бир йиллик уруш олиб борди.[12]Қироллик ҳарбий офицери Агустин де Итурбиде ва исёнчи етакчи Висенте Гуэрреро ўртасидаги иттифоқ мустақиллик учун муваффақиятли якунга олиб келди. 1821-йилда Янги Испания расмий равишда мустақил Мексика давлати бўлиб, уч асрлик испан мустамлака ҳукмронлигига якун ясади.[13]

Манбалар

  1. ↑ Лисс (1975), с. 33
  2. ↑ Ҳаринг (1947), сс. 7, 105
  3. ↑ Ҳаринг (1947), с. 7
  4. ↑ "Виcероялтй оф Неw Спаин (ҳисториcал территорй, Мехиcо)". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/412085/Виcероялтй-оф-Неw-Спаин. <!--->
  5. ↑ Алтман, Cлине & Песcадор (2003), с. 69
  6. ↑ Ҳаринг (1947), сс. 133–135
  7. ↑ Ломбарди, Ломбарди & Стонер (1983), с. 50
  8. ↑ Ван Ёунг (1992), п. 3 н. 3
  9. ↑ Ван Ёунг (2006), с. ххвиии
  10. ↑ Cоацwортҳ (1998), с. 34
  11. ↑ Лоcкҳарт (1976)
  12. ↑ Оуwенеэл (1997), мап 2 п. 6; п. 288
  13. ↑ Лоcкҳарт (1991)

Ташқи ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yangi_Ispaniya" dan olindi