Янги Жулфа (форсча: نو جلفا‎‎, Ноw Жолфā ёки جلفای نو, Жолфâ-е Ноw; арманча: Նոր Ջուղա, Нор Жугҳа) — Эроннинг Исфаҳон шаҳридаги арман маҳалласи. Зояндаруднинг жанубий қирғоғида жойлашган.

Янги Жулфа

форсча: نو جلفا‎‎
арманча: Նոր Ջուղա
32°38′00″Н 51°29′00″Э / 32.63333°Н 51.48333°Э / 32.63333; 51.48333
Мамлакат Эрон
Устон Исфаҳон
Шаҳристон Исфаҳон
Шаҳар Исфаҳон
Асос солинган 17-аср бошлари
Расмий тил(лар)и форсча
Yangi Julfa xaritada
Yangi Julfa
Янги Жулфа

17-аср бошларида эски Жулфа шаҳри (ҳозирги Эроннинг Жулфа ва Озарбайжоннинг Жулфа шаҳарларига бўлинган) шарафига шундай номланган. У ҳалигача дунёдаги энг қадимги ва энг катта арман маҳаллаларидан бири.

Тарихи

Янги Жулфа харитаси (планиметрия)
Янги Жулфа манзараси

Янги Жулфа 1606-йилда Сафавийлар шоҳи Аббос И нинг фармони билан арман маҳалласи сифатида ташкил этилган. 150 000 дан ортиқ арманлар Эски Жулфадан (Жугҳа ёки Жуłа деб ҳам аталади) мажбуран кўчирилган. Эрон манбаларида арманлар Усмонли империяси таъқибидан қочиб Эронга келганлиги қайд этилган. Шунга қарамай, тарихий маълумотларга кўра, шоҳ Аббос Жулфа аҳолисининг ипак савдосини яхши билиши туфайли уларнинг Исфаҳонга кўчирилиши Эронга фойдали бўлади, деган умидда уларга яхши муносабатда бўлган[1][2].

Янги Жулфа ташкил этилганидан бери 1747-йилда Нодиршоҳ вафотидан кейин Россияга кўчиб келган Лазарян зодагонлари оиласи томонидан бошқарилган[3]. Унинг аъзоларидан бири Иван Лазарев Екатерина ИИ нинг сарой банкирига айланди ва 1788-йилда император графи этиб тайинланди. Унинг акаси Москвада Лазарев институтини ташкил қилди.

1947-йилда тарихчи Фернанд Браудел арманларнинг Амстердамдан Филиппиндаги Манилагача чўзилган савдо тармоғи борлигини ёзган. Арманистондаги кўплаб олимлар 60, 70 ва 80-йилларда ушбу тармоқда новаторлик ишларини амалга оширган. Левон Хачикян ва Сушаник Хачикян Янги Жулфанинг бир нечта ҳисоб китобларини таҳрир қилган ва нашр этган. Кейинги бир неча аср давомида Янги Жулфа шарқда Кантон, Сурабая ва Манила[4] ҳамда ғарбда Кадис, Лондон ва Амстердамгача постлари бўлган, бир нечта савдогарлари Атлантика ёки Тинч океани орқали Акапулко ёки Мехико шаҳрига саёҳат қилган „илк замонавий даврнинг энг йирик савдо тармоқларидан бирининг“ марказига айланди[5].

1930-йиллардаги Муқаддас Нажоткор соборининг эски фотосурати

Арман савдогар оилаларининг катта қисми Янги Жулфада жойлашган эди. Уларнинг тарқалиб кетганлиги сабабли, қадимги жулфалик кўплаб оилалар[2][1][6] Янги Жулфада жойлашган савдо тармоғини кенгайтириб, Бенгалияда асосий аҳоли пункти яратдилар[1]. Бироқ, баъзи олимлар Сурат, Бенгал ва Хугли мустақил тугунлар бўлгани ва Янги Жулфанинг марказий назорати уларнинг Ҳинд океанидаги савдоси учун унчалик муҳим эмаслигини таъкидлайдилар[4]. Кўпгина Янги Жулфа арманлари кейинчалик Манила, Ҳонг Конг ва Австралияда жойлашдилар. Уларнинг тармоқлари арман манбалари асосида ўрганилган[1][2]. Баъзилар Сингапурда ҳам жойлашдилар, у ерда Янги Жулфадан келган арманлар мамлакатдаги арман жамоасининг асосий таянчига айланди. Уларнинг аксарияти савдогарлар эди, лекин 1887-йилда Сингапурдаги Раффлес меҳмонхонасига асос солган ака-ука Саркиэс (Тер Восканян) кўпроқ танилган.

Янги Жулфадаги Рождество дўкони

Янги Жулфа ҳали ҳам арманлар яшайдиган ҳудуд бўлиб, арман мактаби ва ўн олти черков, жумладан Муқаддас Нажоткор собори мавжуд. Янги Жулфадаги арманлар кийим-кечак борасида Эрон қонунларига риоя қиладилар, лекин Эрон ҳукумати томонидан ҳимояланган алоҳида арман тили, ўзига хослиги, ошхонаси ва маданиятини сақлаб қоладилар[7].

Марказий Осиё ва Кавказ тадқиқотлари институти ходими Давид Петросяннинг сўзларига кўра, 1998-йилда Янги Жулфада 10-12 минг арман истиқомат қилган[8]. Бугунги кунга келиб, у ҳанузгача дунёдаги энг катта этник арман маҳаллаларидан бири ҳисобланади.

Диққатга сазовор жойлари

Черковлари

Муқаддас Нажоткор черкови, Янги Жулфа
Муқаддас Нажоткор собори шифти
Хачатур Кесараци музейи
  • Муқаддас Нажоткор собори (Сурп Аменапргич, Ванк номи билан машҳур) — 1655
  • Муқаддас Якоб черкови (Сурп Ҳакоп Мдзбена Ҳайрапет) — 1607
  • Муқаддас Георий черкови (Сурп Геворк) — 1611
  • Муқаддас Богородица черкови (Сурп Асдвадзадзин) — 1613
  • Муқаддас Стефан черкови (Сурп Степанос Накҳавга) — 1614
  • Муқаддас Иоанн Баптист черкови (Сурп Ҳованнес Мгрдитч) — 1621
  • Муқаддас Екатерина монастири(Сурп Катарине) — 1623
  • Муқаддас Вифлеэм черкови (Сурп Бетłэҳем) — 1628
  • Муқаддас Николас черкови (Сурп Никоłаёс Ҳайрапет) — 1630
  • Муқаддас Грегори Иллуминатор черкови (Сурп Григор Лусаворитч) — 1633
  • Муқаддас Саркис черкови (Сурп Саркис) — 1659
  • Муқаддас Минас черкови (Сурп Минас) — 1659
  • Муқаддас Нерсес черкови (Сурп Нерсес Медз) — 1666
  • Богаметрия Розария собори (Доминикан ордери) — 1681/1705

Музейлари

  • Хачатур Кесараци музейи, Муқаддас Нажоткор собори таркибида

Мактаблари

  • Самиан (1831-1853)
  • Катаринян (1858-ҳозирга қадар)
  • Азгайин Кнтронакан (1880-ҳозирга қадар)
  • Геворг Кананян (1905-ҳозирга қадар)

Машҳур кишилари

Хачатур Кесараци музейининг кириш қисмидаги ҳайкаллар
Эрондаги биринчи нашриёт асосчиси Хачатур Кесарацининг ҳайкали
Арман алифбоси ихтирочиси Месроп Маштоц ҳайкали
  • Апкар оиласи — савдогарлар оиласи
  • Шериман оиласи — савдогарлар оиласи
  • Де л’Эстоиле оиласи — савдогарлар оиласи
  • Лазариан оиласи — зодагонлар оиласи
  • Ака-ука Саркислар — ишбилармон
  • Хўжа Сафар (ваф. 1618) — Жулфа ҳокими
  • Мартин Арман (ваф. 1619) — биринчи америкалик арман / америкалик эроний
  • Азария Жугҳаеци (16-аср) — нотариус
  • Петик ва Санос (16-аср) — савдогарлар
  • Месроп Ҳизоний (тах. 1560 — тах. 1652) — қўлёзма ёритувчиси
  • Степанос Дзик Жугҳаеци (1583-1647) — ёзувчи
  • Хачатур Кесараци (1590-1646) — архиепископ ва ношир
  • Хўжа Петрос Велижаниан (ваф. 1649) — савдогар
  • Симеон Жугҳаеци (ваф. 1657) — олим
  • Ҳакоб ИВ Жулфалик (1598-1680) — католикос (1655-80)
  • Мирман Мириманидзе (17-аср) — Янги Жулфа ҳокими
  • Отарбек (1583-1663) — Янги Жулфа ҳокими
  • Ҳакоп Жугҳаеци (17-аср) — қўлёзма ёритувчиси
  • Сиэт Хачикиан (17-аср) — дипломат
  • Григор Уста (17-аср) — меъмор
  • Ҳовҳаннес Жугҳаеци Ктрешенц (17-аср) — матбаачи
  • Костанд Жугҳаеци (17-аср) — олим
  • Маркара Аванчинтз (17-аср) — савдогар
  • Минас (17-аср) — рассом
  • Ҳовҳаннес Жугҳаеци Ктрешенц (тах. 1610-тах. 1660) — ношир
  • Минас Жугҳаеци (1610-1670) — рассом
  • Муҳаммадбек (ваф. 1671) — Янги Жулфа ҳокими
  • Воскан Ереванци (1614-1674) — ношир
  • Ҳажжи Пирий (ваф. 1694) — Янги Жулфа ҳокими
  • Богдан Салтанов (1630-1703) — рассом
  • Ҳовҳаннес Мркоуз (1643-1715) — файласуф
  • Эгаз Норжугҳаеци (1650-1734) — мусиқачи
  • Ғул Арзуний (1650-1750) — мусиқачи
  • Арзуни Жугҳаеци (1650-1750) — мусиқачи
  • Арапиэт ди Мартин (1650-1760) — мусиқачи
  • Степанос Даштеци (1653-1720) — ёзувчи
  • Абгар Али Акбар Арманий (ваф. 1708) — савдогар
  • Александр И Жулфалик (ваф. 1714) — католикос (1706-14)
  • Петрос ди Саргис Гиланенц (ваф. 1724) — савдогар
  • Ҳагопджан де Деритчан (ваф. 1726) — дипломат
  • Хўжа Петрус Ускан (1680-1751) — савдогар
  • Оғазар ди Хачик (1690-1750) — ҳарбий
  • Григор Ҳарутиуниан (ваф. 1763) — сиёсий лидер
  • Оғазар Лазариан (1700-1782) — савдогар
  • Заккария Сериман (1709-1784) — ёзувчи
  • Товмас Хожамалиан (тах. 1720-1780) — тарихчи
  • Шаҳамир Шаҳамириан (1723-1798) — сиёсий арбоб
  • Стефано Домениҳо Шериман (1729-1806) — ёзувчи
  • Иван Лазаревич Лазарев (1735-1801) — заргар
  • Петрос Калантариан (1735-1???) — шифокор
  • Минас Лазариан (1737-1809) — сиёсатчи
  • Аствадсатоур Бабикиан (1738-1825) — ёзувчи
  • Хачатур Лазариан (1741-1774) — сиёсатчи
  • Ҳоваким Лазариан (1743-1826) — сиёсий арбоб
  • Никогҳаёс Агҳабабаиан (1750-1809) — савдогар
  • Хачатур Жугҳаеци (18-аср) — тарихчи
  • Мовсес Багҳрамиан (18-аср) — сиёсий арбоб
  • Тадевос Согиниан (18-аср) — сиёсий арбоб
  • Иван Карапет (18-аср) — сиёсий арбоб
  • Георге Манук (1763-1827) — савдогар
  • Ҳакоб Ҳовнатанян (1806-1871) — рассом
  • Тадевос Аветоумиан (1811-1863) — ёзувчи
  • Зероуни Масеҳиан (1811-18??) — заргар
  • Мегртич Эмин (1815-1890) — олим
  • Минус Мегердич Зораб (1833-1896) — рассом
  • Тируҳи Тер-Наҳапетиан (19-аср) — рассом
  • Мирза Малкам Кҳан (1834-1908) — сиёсатчи
  • Мартиросхон Давидханиан (1843-1905) — генерал
  • Саркисхон Давидханиан (1846-?) — генерал
  • Искандархон Давидханиан — профессор ва генерал
  • Маркархон Давидханиан (19-аср) — молия вазири
  • Тируҳи Тер-Наҳапетиан (19-аср) — рассом
  • Виттория Аганур (1855-1910) — шоир
  • Минас Манук Басил (Барсегҳиан) (1857-1922) — шифокор
  • Диана Абгар (1859-1937) — дипломат
  • Матевос Оғхон Караханиан (1860-1946) — фотограф
  • Аратун Стефен (1861-1927) — ишбилармон
  • Ҳовсеп Мирзаян (1868-1935) — сиёсатчи
  • Месровб Якоб Сет (1871-1939) — олим
  • Ҳовҳаннес Абкариан (1875-1931) — мусиқачи
  • Тигран Абгариан (1877-1950) — филолог
  • Петрос Абкар (1884-19??) — сиёсатчи
  • Мегрдич Абгар (1884-1967) — архиепископ
  • Мкртич Ҳакобиан (1885-1971) — фотограф
  • Минас Паткерҳаниан (1885-1972) — фотограф
  • Маркар Галстианц (1888-1985) — меъмор
  • Егҳиа Велижаниан (1889-1976) — рассом
  • Гурегҳ Исраэлиан (1894-1949) — Қуддуснинг арман патриархи (1944-49)
  • Забел Степаниан-Бартев (1894-1982) — телеграф техниги
  • Каро Минассиан (1897-1973) — шифокор
  • Мегуэртитчхон Давидханиан (1902-1983) — генерал ва сиёсатчи
  • Ҳайкуш Тер-Мартиросиан (1905-1987) — актриса
  • Берсабе Ҳовсепиан (1906-1999) — жамоат арбоби
  • Рафаэл Атаян (1907-1990) — ёзувчи
  • Погос Петросиан (1907-19??) — епископ
  • Абраҳам Гургениан (1908-1991) — рассом
  • Анник Шефразиан (1909-1996) — актриса
  • Арамаис Агҳамалиан (1910-1985) — кинорежиссёр
  • Жоҳнй Багҳдасариан (1913-1979) — кинорежиссёр
  • Сумбат Дер Киурегҳиан (1913-1999) — рассом
  • Ерванд Наҳапетиан (1916-2006) — рассом
  • Эмма Абраҳамиан (туғ. 1919) — ҳайкалтарош
  • Алаин Жон (1920-1943) — ҳайкалтарош
  • Аленуш Териан (1920-2011) — астроном ва физик
  • Левон Минассиан (1920-2013) — олим
  • Севак Сагиниан (1921-2003) — сиёсатчи
  • Cлара Абкар (1922-1996) — рассом
  • Ҳранд Гҳоукасиан (1927-1996) — шифокор ва таржимон
  • Аршам Есайи (туғ. 1931) — теннисчи
  • Нешан Саркиссиан (Карекин И) (1932-1999) — Янги Жулфа епархияси прелати (1971-75), Киликия католикоси (1983-94) ва Барча арманлар католикоси (1994-99)
  • Нечан Каракéҳéян (туғ. 1932) — Янги Жулфанинг католик епископи (2000-05)
  • Крзйсзтоф Пендереcки (туғ. 1933) — „Полшанинг энг буюк яшаётган бастакори“
  • Никол Фаридани (1935-2008) — фотограф
  • Гриш Давтиан (туғ. 1935) — шоир
  • Алек Тер-Хачатуриан (туғ. 1935) — таржимон
  • Григор Назариан (туғ. 1937) — меъмор
  • Вароуж Карапетиан (туғ. 1938) — кинотехник
  • Арби Ҳовҳаннисиан (туғ. 1942) — кинорежиссёр
  • Сако Гҳоукасиан (1943-2015) — опера хонандаси
  • Георге Боурноутиан (туғ. 1943) — олим
  • Мегердич Тоуманиан (туғ. 1943) — математик
  • Вартан Вартаниан (туғ. 1943) — сиёсатчи
  • Нелсон Ширваниан (1944-2018) — ҳайкалтарош
  • Тигран Тоуманиан (туғ. 1946) — кинотехник
  • Армен Дер Киурегҳиан (туғ. 1947) — олим
  • Ҳерач Хачатуриан (туғ. 1948) — сиёсатчи
  • Каро Лукас (1949-2010) — олим
  • Завен Гҳоукасиан (1950-2015) — кинорежиссёр
  • Масис Ҳамбарсоуниан (туғ. 1950) — боксчи
  • Георгик Абраҳамиан (туғ. 1952) — сиёсатчи
  • Артавазд Багҳоумиан (туғ. 1953) — сиёсатчи
  • Жирайр Кочариан (туғ. 1955) — картограф
  • Ҳрант Маркариан (туғ. 1958) — сиёсатчи ва Арман инқилобий федерацияси раиси
  • Роберт Беглариан (туғ. 1961) — сиёсатчи
  • Ваҳик Троссиан (туғ. 1967) — футболчи
  • Наирй Багҳрамиан (туғ. 1971) — визуал рассом
  • Арен Давоуди (туғ. 1986) — баскетболчи
  • Ошин Саҳакиан (туғ. 1986) — баскетболчи
  • Кажайр Ҳакопиан (туғ. 1989) — актёр
  • Армен Таҳмазян (туғ. 1990) — футболчи

Қардош шаҳарлари

Янги Жулфа қуйидаги шаҳарлар билан биродарлашган[9]:

  • Fransiya Иссй-лес-Моулинеаух, Франсия

Галерея

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Сушил Чаудҳури анд Кéрам Кéвониан эдс., Лес Армéниэнс данс ле cоммерcе асиатиқуэ ау дéбут де л’эре модерне [Арменианс ин Асиан траде ин тҳе Эарлй Модерн Эра], (Парис, 2007).
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Багҳдиантз МcCабе, Ина Тҳе Шаҳ’с Силк фор Эуропе’с Силвер: Тҳе Эурасиан Силк траде оф тҳе Жулфан Арменианс ин Сафавид Иран анд Индиа (1590–1750). Университй оф Пеннсйлваниа Сериэс, Счолар’с Пресс, 1999.
  3. ↑ „ЛАЗАРЕВЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия“. 2021-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-май.
  4. ↑ 4,0 4,1 Бҳаттачаря, Бҳасwатти “Макинг Моней ат тҳе Блессед Плаcе оф Манилла: Арменианс ин тҳе Мадрас- Манила Траде ин тҳе Эигҳтеэнтҳ Cентурй.” Жоурнал оф Глобал Ҳисторй, (2008),3, 1-20.
  5. ↑ Себоуҳ Асланиан. "Тҳе Салт ин а Мерчант'с Леттер": Тҳе Cултуре оф Жулфан Cорреспонденcе ин тҳе Индиан Оcеан анд тҳе Медитерранеан. Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй 19 (2008): 127-188
  6. ↑ Месроб Жаcоб Сетҳ, ан Армениан ҳисториан
  7. ↑ Васген Гҳоугассиан Тҳе Эмергенcе оф тҳе Диоcесе оф Неw Жулфа ин тҳе Севентеэнтҳ Cентурй, Атланта, Университй оф Пеннсйлваниа Сериэс), 1998.
  8. ↑ Петросян, Давид „архив нусхаси“ (ру). Институте фор Cентрал Асиан анд Cауcасиан Студиэс (1998). — „...еще 10-12 тысяч - в Исфагане (армяне называют его Новой Джугой)...“. 2019-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-май.
  9. ↑ „Испаҳан/Қуартиэр де ла Ноувелле-Жолфâ (Иран)“. Қаралди: 2021-йил 17-феврал.

Адабиётлар

Ҳаволалар