Yarmuk jangi
Ярмук жанги (арабча: معركة اليرموك; юнонча: Ιερομυκησ, „Ҳиэромукос“[1]) мусулмонларнинг Сурия ва Фаластинни босиб олиши даврида Сурияни назорат қилиш учун Византия ва Араб Ислом халифалиги ўртасидаги олти кунлик жанг бўлиб, 636-йил 20-августда тугайди.
Тарих
634-йилда мусулмонлар Дамашқни ва Сурия жанубидаги кўпгина шаҳарларни босиб олдилар. Византия императори Гераклий И Сурияни қайтариб олиш учун 240 000 (140 000 Византия ва 100 000 арман) қўшин тўплади. Византия муаллифлари ушбу армиянинг иккита қо'мондони - амалдор Теодор Трифориус ва Вагана (арман қо'мондони) ҳақида эслатиб о'тишади.Мусулмонлар уларга 40 минг жангчи билан қарши чиқдилар. Бу қо'шинга Муҳаммад(с.а.в)нинг саҳобаларидан Холид ибн Валид қо'мондонлик қилган.[2]
Жангнинг бориши
Ярмук жанги тўлиқ уч кун давом этди (жанг бўлмаган икки кунни ҳисобга олмаганда). Араб қо'шинининг марказига Абу Убайда ибн ал-Жарраҳ, о'нг қанотга - Муоз ибн Жабал, чапга - Наффас ибн Усома ал-Киноний қо'мондонлик қилган.Пиёдаларнинг бошида Ҳошим ибн Утба (Са'д ибн Абу Ваққоснинг жияни) эди. Ичкарида бу асосий ҳудуд кичик қабила қо'шинларига бо'линган, уларнинг ҳар бири о'з байрог'ига эга эди. Марказда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг минг нафар саҳобаларидан иборат қўшма қо'шин, пиёда аскарлари ва аздийларнинг бирлашган қо'шинии турарди. О'нг қанотда Яман қабилалари турарди. Чап қанотда асосан шимолий араб қабилалари ва жанубий араб насл-насабига эга Шимолий араб ва сурия қабилалари жойлашган. Қо'шиннинг энг муҳим зарба берувчи кучи то'рт гуруҳга бо'линган отлиқларга Холид ибн ал-Волиднинг о'зи қо'мондонлик қилди..
Биринчи куни, ҳар икки томондан отлиқ қо'шинлар ҳужумидан со'нг, Византия чап қаноти араб қо'шинларининг о'нг қанотига ҳужум қилди, иккита ҳужум қайтарилди, лекин учинчисидан со'нг яманликлар лагер томон қочиб кетишди. Қабила байроқлари атрофида фақат алоҳида қаршилик қисмлари бор эди. Византияликлар лагерга бостириб киришди, бироқ араб аёллари ўзларини ҳимоя қила бошладилар. Отлиқлар византияликларни асл ҳолатига қайтариш учун о'з вақтида етиб келишди. Византиянинг чап қанотни аг'даришга уриниши ҳам муваффақияцизликка учради. Византия ҳужумларига чо'лдан эсиб келаётган чангли шамол ва уларнинг ко'зларига қуёш нурлари то'сқинлик қилди. Жангчилар чанг кирмаслиги учун оғиз ва бурунларини боғлаб қўйган. Холиднинг қарши ҳужуми пайтида Византия ўнг қаноти қўмондони Ибн Канотир ҳалок бўлди, араблар уни бошини чо'пон билан ўралган ҳолда топдилар ва бу унинг шармандалигини кўрмаслик учун юзини беркитиб қўйганлиги ҳақидаги ҳикояни келтириб чиқарди.[3]
Византия қо'шинлари диний руҳ билан бирлашган араб қо'шинларидан фарқли о'лароқ, қо'мондонлар о'ртасидаги ички рақобат туфайли то'сқинлик қилдилар. Араб тарихий ан'аналари Теофаннинг "Тарих" асарида ҳам тасвирланган воқеадан далолат беради, унга ко'ра араблар Теодор Саселлариусга етказилган маг'лубиятдан со'нг Ваан қо'шинлари исён ко'тариб, о'зларининг қо'мондони император деб э'лон қилинган. Мусулмонлар ихтилофдан фойдаланиб, Ваҳанга ҳужум қилиб, мағлуб бўлдилар.Куннинг иккинчи ярмида Византия от камончилари о'зларининг режасини бузиш учун олдинга силжиган араб тузилмаларини кучли о'ққа тутдилар. Ал-Воқидийнинг сўзларига кўра, бунинг натижасида кўплаб ҳужумчилар кўздан маҳрум бўлиб, бу йўналишдаги ҳужумлар ботқоқ бўлиб қолган[3].
Мусулмонлар қайта ташкил қилиш ва яна ҳужум қилиш учун чекинишди. Бу сафар у муваффақиятли бо'лди: ё'қолган позициялар қайтарилди ва Византияликлар чекинишни бошладилар.
Жангнинг учинчи кунининг охирига келиб, араб отлиқлари о'нг қанотда муваффақият қозонишди ва Византия чизиг'ининг орқасидан Руккад водийси орқали о'тишга ё'л олишди. Ко'п кунлик жанглардан чарчаган Византия қо'шини тушдан кейин қуюқ чангда то'қнашди (араб тарихчилари қалин туман ҳақида гапиришади). Отлиқлар та’қиб қилиб, йўлни кўрмасдан чекинаётганлар Руккад ва Ярмук водийларининг тик қирғоқларидан қулаб, тошларга урилиб ҳалок бўлдилар.[4]
Византия раҳбарлари Ваҳан ва Теодор Ярмук жангида ҳалок бо'лдилар.
Натижалар
Византияликларнинг Ярмукдаги мағлубиятининг оқибати бутун Фаластиннинг мусулмонлар томонидан бўйсуниши бўлди. Мусулмон қо'шинлари Қуддусни қамал қилишди. Қуддус патриархи Софроний таслим бо'лишга рози бо'лди ва шаҳарни шахсан халифа Умарга топширди. Умарнинг мулойимлиги ва саховатлилиги бу ҳолатда билинади. Шаҳар аҳолиси виждон эркинлигини олди; улар фақат о'ртача солиқ то'лашлари керак эди. Христиан черковлари дахлсиз қолди. Шаҳарни босиб олишдан олдин ҳам черков анжомларининг аксарияти денгиз орқали Константинополга юборилган. 637-йилда Қуддус араблар томонидан босиб олинган.
Манбалар
- ↑ „ТМ Плаcес“. www.трисмегистос.орг. Қаралди: 2019-йил 10-май.
- ↑ ҳттп://гумилевиcа.кулички.нет/ҲОC/ҳоc2.ҳтм
- ↑ 3,0 3,1 Ал-Wақиди, Абу Абдуллаҳ Муҳаммад Ибн Умар (8тҳ cентурй), Футуҳ ал Шам (Завоевание Сирии), п. 148
- ↑ Ермук // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
Адабиётлар
- Большаков О. Г.. История Халифата. М.: Восточная литература, 1993. ИСБН 5-02-017376-2.
- Ермук // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Ҳаволалар
- АИ Акрам томонидан ГрандеСтратегй да Аллоҳнинг қиличидаги Ярмук(Инглизча) )
- Ярмук жанги, 636 йил(Инглизча) )