Ziyosfera

Yashash istagi

Яшаш истаги инсонни яшаш учун курашга чорловчи психологик кучдир. Онгли ва онгсиз хулоса чиқаришнинг муҳим ва фаол жараёни сифатида қаралади. Бу, айниқса, жиддий шикастланиш ёки касаллик ҳаётга таҳдид соладиган ҳолатларда намоён бўлади.

Яшаш истаги ва стресснинг экзистенсиал, психологик, ижтимоий ва жисмоний манбалари ўртасида муҳим боғлиқлик мавжуд[1]. Яшаш иродаси тушунчасини умиднинг бевосита таъсири сифатида кўриш мумкин. Ўлим хавфи билан тўқнаш келганларнинг кўпчилиги яшашга бўлган кучли истакни омон қолишларининг асосий сабабларидан бири сифатида кўрсатадилар[2].

Ўлиш истаги ва яшаш истаги ўртасидаги кураш ҳам ўз жонига қасд қилиш учун хавф омилидир.

Яшаш истаги ва бошқа ички импулсларнинг ўзаро боғлиқлиги

Яшаш истаги инсоннинг асосий ички импулси ҳисобланади, лекин бу унинг ҳаракатларининг асосий ҳаракатлантирувчи кучи бўлиши шарт эмас. Бу психотерапия назариясида Сигмунд Фреуд (Зигмунд Фрейд) завқланиш принципи деб аталади, унга кўра инсон ўз ҳаётини кўпроқ завқ олиш ва оғриқдан қочиш асосига қуришга ҳаракат қилади[3]. Виктор Франкл немис концлагерида бироз вақт ўтказгандан сўнг, мавжудлик маъноларини ёки маъно иродасини қидириш ва таҳлил қилишга асосланган логотерапия деб номланган психотерапия усулини ишлаб чиқди. Маслоунинг эҳтиёжлар пирамидаси одамларнинг севги ва жамият томонидан қабул қилинишига бўлган туғма истагини таъкидлайди, аммо бу истаклардан олдин оддий ва кучли яшаш иродаси ҳам мавжуд.

Яшаш истаги концепцияси

Яшаш иродасининг тиббий таърифи қуйидагича ифодаланган: "ўзини ҳимоя қилиш туйғуси, қоида тариқасида, бу одамнинг келажаги ғояси билан биргаликда мавжуд бўлиб, у орзуларда, интилишларда ва кутишларда намоён бўлади[4] . Яшаш иродаси тушунчаси инсон нима учун имкон қадар тирик қолиш учун бирор нарса қилишини тушунишга ҳаракат қилганда муҳим тушунчадир. Бу савол турли вазиятлар билан боғлиқ бўлиши мумкин: масалан, инсон ўлим ёқасида бўлганида ёки у шунчаки ҳаётини давом эттиришда маъно топишга ҳаракат қилганда. Баъзи тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, бундай салбий тажрибага эга бўлган ва шунга қарамай яшаш учун сабаб ёки ҳаётдан мақсади бўлган одамлар кўпинча омон қолишда бундай тажрибаларни ҳайратда қолдирадиганларга қараганда яхшироқ қилишади[5]. Ҳар куни инсон кўплаб салбий тажрибаларни бошдан кечиради. Баъзан бу кўп жиҳатдан фожиали, оғриқли ва шунчаки руҳий тушкунликка тушади. Бундай вазиятларда одамни яшашни давом эттиришга нима мажбур қилади, деган савол очиқ ва жуда кўп турли хил тушунтиришларга эга[6].

Корреляциялар

Экзистенсиал, ақлий, ижтимоий ва камроқ даражада жисмоний омиллар яшаш иродаси билан сезиларли боғлиқликка эга[7]. Экзистенсиал характердаги муаммоларга умидсизлик ҳисси, ўлиш истаги, ўз қадр-қимматини бузиш, бошқаларга юк бўлиш туйғуси ҳақида гапириш одатий ҳолдир. Руҳий муаммолар депрессия, ташвиш ва консентрацияни йўқотишдир. Жисмоний муаммолар рўйхатига умумий саломатлик, айниқса иштаҳани йўқотиш, шунингдек, қониқарсиз кўриниш киради[8]. Ижтимоий омиллар, шунингдек, ҳаёт сифатининг умумий даражаси (оила аъзолари ва дўстларининг қўллаб-қувватлаши, тиббий мутахассислар томонидан кўрсатиладиган хизматларнинг сифати) ҳам яшаш истаги билан сезиларли даражада боғлиқдир[7].

Олимларнинг фикрига кўра, ўлим яқинлашганда психологик омиллар ўрнини жисмоний омилларга бўшатади. Яшаш истаги, одатда, ниҳоятда беқарор ҳодиса ҳисобланади[8].

Яшаш истагидан воз кечиш

Ҳаётнинг мазмуни ва ундаги мақсадни йўқотиш, уни оғриқли нарса сифатида қабул қилиш — буларнинг барчаси, айниқса, ўлаётганлар орасида яшаш истагини йўқотишнинг муҳим шартидир.

Феноменларни ўрганиш

Ушбу назария соҳасидаги тадқиқотлардан бири саратон касаллигига чалинган катталар билан боғлиқ ҳолда ўтказилди. Тадқиқотчилар яшаш иродаси беқарор бўлган беморлар тезроқ вафот этишини аниқладилар. Бироқ, ушбу тадқиқот бошқа ёш тоифаларидаги бошқа касалликлардан бўлган ўлим босқичида бўлган беморларга нисбатан ўрганилмаган[9].

Катта байрамдан кейин (масалан, Рождество) ёки ҳатто туғилган кунидан кейин вафот этган одамларнинг кўплаб мисоллари мавжуд: яъни байрам куни ёки ундан олдин эмас, балки кўп ўтмай[10][11] . Бу ҳодисани яшашга интилишнинг намоён бўлиши сифатида ҳам кўриш мумкин.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ "Ундерстандинг тҳе Wилл то Ливе ин Патиэнц Неаринг Деатҳ".
  2. ↑ Но Аутҳор (2003).
  3. ↑ Андоза:Нп3; Лопез, Шане Ж.. Поситиве Псйчологй. Саге Публиcатионс, Инc., 2007 — 147-бет. ИСБН 0-7619-2633-Х. 
  4. ↑ МcГраw-Ҳилл Cонcисе Диcтионарй оф Модерн Медиcине (2002).
  5. ↑ Франкл, В. Э. (1963).
  6. ↑ Гроҳол, Ж. (2009).
  7. ↑ 7,0 7,1 {{{заглавие}}}.
  8. ↑ 8,0 8,1 {{{заглавие}}}.
  9. ↑ {{{заглавие}}}.
  10. ↑ Шимизу, М. & Пелҳам, Б. W. (2008).
  11. ↑ Гроҳол, Ж. (2009). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yashash_istagi" dan olindi