Ziyosfera

Yashash joyi

Феникс ороллари қўриқланадиган ҳудуддаги бу маржон рифи кўплаб денгиз турлари учун яшаш жойини таъминлайди.
Антарктиданинг муз токчаларини ўз яшаш жойига айлантирадиган кам сонли мавжудотлар, аммо муз остидаги сув бир нечта турлар учун яшаш жойини таъминлаши мумкин. Пингвинлар каби ҳайвонлар жуда совуқ шароитда яшашга мослашган[1].
Алп тоғларида яшайдиган ибек

Экологияда яшаш муҳити атамаси маълум бир турнинг омон қолиши ва кўпайишини қўллаб-қувватлаш каби ҳудудда мавжуд бўлган ресурслар, физик ва биологик омилларни умумлаштиради. Турларнинг яшаш муҳитини унинг экологик жойининг жисмоний кўриниши сифатида кўриш мумкин. Шундай қилиб, „Табитат“ – бу турга хос атама бўлиб, атроф-муҳит ёки ўсимлик бирикмалари каби тушунчалардан тубдан фарқ қилади, улар учун „Табитат типи“ атамаси кўпроқ мос келади[2].

Жисмоний омилларга масалан: тупроқ, намлик, ҳарорат оралиғи ва ёруғлик интенсивлиги киради. Биологик омиллар озиқ-овқат мавжудлиги ва йиртқичларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини ўз ичига олади. Ҳар бир тур ўзига хос яшаш муҳитига бўлган талабларга эга бўлиб, яшаш муҳитининг умумий турлари турли хил атроф-муҳит шароитларида ўсишга қодир, яшаш жойига ихтисослашган турлар эса омон қолиш учун жуда чекланган омиллар тўпламини талаб қилади. Турнинг яшаш жойи географик ҳудудда бўлиши шарт эмас, поянинг ички қисми, чириган лог, тош ёки Мосс бўлаги бўлиши мумкин; паразит организмнинг яшаш жойи сифатида ўз уй эгасининг танаси, яни мезбон танасининг бир қисми масалан, овқат ҳазм қилиш тизими, ёки уй эгаси танасининг битта ҳужайрасида яшаши мумкин[3].

Яшаш жойларининг турлари – бу маълум бир географик ҳудуднинг хусусиятларига, ўсимлик ва иқлимга асосланган турли хил муҳитларнинг экологик тоифалари[2]. Шундай қилиб, яшаш жойлари турлари бир турга эмас, балки бир хил ҳудудда яшовчи бир нечта турларга бўлинади. Масалан, қуруқликда яшовчи турлар ўрмон, дашт, ўтлоқ, ярим қуруқ ёки чўл киради. Чучук сувда яшаш мумкин бўлган жойлар ботқоқлар, сойлар, дарёлар, кўллар ва ҳовузлар киради. Денгизда яшаш мумкин бўлган жойлар турлари шўр ботқоқлар, қирғоқлар, тўлқинлараро зона, эстуарийлар, рифлар, қўлтиқлар, очиқ денгиз, денгиз туби, чуқур сув ва сув ости тешиклари киради. Вақт ўтиши билан яшаш жойлар ўзгариши мумкин. Ўзгаришларнинг сабаблари орасида зўравонлик ҳодисаси бўлиши мумкин масалан, вулқон отилиши, зилзила, цунами, ёнғин ёки океан оқимларининг ўзгариши, ёки ўзгаришлар минг йиллар давомида иқлим ўзгариши билан аста-секин содир бўлиб келмоқда, чунки муз қатламлари ва музликлар олдинга силжиши ва чекиниши, шунингдек, турли хил об-ҳаво шароитлари ёғингарчилик ва қуёш радиациясининг ўзгариши. Бошқа ўзгаришлар инсон фаолиятининг бевосита натижасидир, масалан: ўрмонларни кесиш, қадимги яйловларни ҳайдаш, дарёларни буриш ва тўсиш, ботқоқликларни қуритиш ва денгиз тубини чуқурлаштириш. Бегона турларнинг киритилиши маҳаллий ёввойи табиатга ҳалокатли таъсир кўрсатиши мумкин – йиртқичликнинг кучайиши, ресурслар учун рақобат ёки маҳаллий турлар иммунитетга эга бўлмаган зараркунандалар ва касалликларни киритиш орқали иқлим ўзгаришига олиб кемоқда.

Таъриф ва этимология

"Яшаш жой" сўзи тахминан 1755-йилдан бери қўлланилиб келинмоқда (лотинча ҳабитāре, ҳабēре яшаш), эга бўлмоқ ёки тутмоқ сўзларидан келиб чиққан. Яшаш жойини организмнинг табиий муҳити, унинг яшаши ва ўсиши табиий бўлган жой тури сифатида аниқлаш мумкин[4]. У биотопга ўхшаш маънога эга; ўсимликлар ва ҳайвонларнинг маълум бир жамияти билан боғлиқ бўлган ягона экологик шароит майдони ҳисобланади.

Атроф-муҳит омиллари

Тирик организмларнинг тарқалишига таъсир қилувчи асосий экологик омиллар ҳарорат, намлик, иқлим, тупроқ ва ёруғлик интенсивлиги, шунингдек, организмнинг уни ушлаб туриши учун зарур бўлган барча талабларнинг мавжудлиги ёки мавжуд бўлмаслиги. Умуман олганда, ҳайвонлар жамоалари ўсимликлар жамоаларининг ўзига хос турларига таянади.

Баъзи ўсимликлар ва ҳайвонларнинг яшаш жойларига бўлган талаблари кенг жойларда қондирилади. Масалан, кичик оқ капалак Пиэрис рапаэ Антарктидадан ташқари дунёнинг барча қитъаларида учрайди. Пиэрис рапаэ личинкалари кенг ассортиментдаги Брассиcас ва бошқа турли хил ўсимлик турлари билан озиқланади ва Пиэрис рапаэ турли хил ўсимликлар уюшмалари билан ҳар қандай очиқ жойда ўса олади. Катта кўк капалак Пҳенгарис арион ўз талабларида анча аниқ; Пҳенгарис арион фақат бўр ўтлоқли ҳудудларда учрайди, личинкалари тимус турлари билан озиқланади ва ҳаёт айланишининг мураккаб талаблари туфайли у фақат Мйрмиcа чумолилари яшайдиган ҳудудларда яшай олади.

Биологик хилма-хиллик яшаш жойларининг яратилишида бузилиш муҳим аҳамиятга эга. Безовталик бўлмаса, бошқа турларнинг пайдо бўлишига тўсқинлик қиладиган ўсимлик қоплами ривожланади. Ёввойи гулли ўтлоқлар баъзан табиатни муҳофаза қилиш учун яратилади, лекин ишлатиладиган гулли ўсимликларнинг аксарияти бир йиллик ёки икки йиллик ўсимликлар бўлиб, уларнинг кўчатлари ўсиши мумкин бўлган яланғоч тупроқ бўлаклари бўлмаса, бир неча йил ўтгач йўқолиб кетади. Тропик ўрмонлардаги чақмоқ уриши ва ағдарилган дарахтлар турларнинг бойлигини сақлаб қолишга имкон беради, чунки кашшоф турлар яратилган бўшлиқларни тўлдириш учун ҳаракат қилади. Шунга ўхшаб, қирғоқ бўйидаги яшаш жойлари денгиз тубида бўрон томонидан бузилиб, сув ўтлари олиб кетилгунга қадар ёки ўзгарувчан чўкинди мустамлака қилиш учун янги ҳудудларни очмагунча, ҳукмронлик қилиши мумкин. Безовталикнинг яна бир сабаби, ҳудудни янги яшаш жойида табиий душманлар томонидан назорат қилинмаган инвазив интродуксия турлари томонидан босиб олиниши мумкин бўлади[5].

Турлари

Ердаги

Доминикадаги тропик ўрмонларининг бой яшаш жойи

Қуруқлик турларига ўрмонлар, ўтлоқлар, сув-ботқоқлар ва чўллар киради. Қуруқлик турлари кенг биомлар ичида иқлим турлари, ҳарорат режимлари, тупроқлар, баландликлар ва ўсимликлар билан ўзига хос яшаш жойлари эга. Қуруқлик турлари яшаш жойларининг кўп турлари бир-бири билан ажралиб туради ва уларнинг ҳар бири ўзига хос ўсимлик ва ҳайвонлар жамоаларига эга. Яшаш муҳити тури маълум бир турга мос келиши мумкин, аммо унинг бирон бир жойда мавжудлиги ёки йўқлиги маълум даражада, унинг тарқалиш қобилиятига ва мустамлакачи сифатидаги самарадорлигига боғлиқ.

Чучук сув

Борнеодаги сув-ботқоқли яшаш жойларининг турлари

Чучук сувларнинг яшаш жойларига дарёлар, сойлар, кўллар ва ботқоқлар киради. Гарчи баъзи организмлар ушбу яшаш жойларининг кўп турларида топилган бўлса-да, кўпчилик ўзига хос талабларга эга. Сув тезлиги, ҳарорати ва кислород билан тўйинганлиги муҳим омиллардан бири ҳисобланади, аммо дарё тизимларида турли хил яшаш жойларини таъминлайдиган тез ва секин участкалар, ҳовузлар, кўрфаз ва бошқа сув тармоқлари мавжуд. Худди шундай, сув ўсимликлари сузувчи, ярим сув остида, сув остида ёки сув ҳавзаларидан ташқари доимий ёки вақтинча тўйинган тупроқларда ўсиши ҳам мумкин. Маргинал ўсимликлар ҳам умуртқасизлар, ҳам умуртқалилар учун муҳим яшаш муҳитини таъминлайди ва сув остидаги ўсимликлар сувни кислород билан таъминлайди, озуқа моддаларини ўзлаштиради ва ифлосланишни камайтиришда рол ўйнайди.

Денгиз

Денгиз яшаш жойларига шўр сувлар, эстуарийлар, кўрфазлар, очиқ денгиз, тўлқинлараро зона, денгиз туби, рифлар ва чуқур ёки саёз сув зоналари киради. Кейинги ўзгаришларга тош ҳовузлар, қум қирғоқлари, лойли қатламлар, шўр лагуналар, қумли ва тошли пляжлар ва денгиз ўтлари тўшаклари киради. Уларнинг барчаси ўзларининг флора ва фаунасини қўллаб-қувватлашади. Бентик зона ёки денгиз туби иккала статик организмлар учун ҳам, субстратга лангар қилиш учун ҳам, ер юзасида судралиб юрувчи ёки чуқурлашган организмларнинг кенг доираси учун ҳам яшаш жойини таъминлаб беради. Баъзи жонзотлар сув юзасида тўлқинлар орасида сузиб юради ёки сузувчи қолдиқлар устида сузиб юради, бошқалари турли хил чуқурликларда сузади. Шу жумладан денгиз тубида яқин жойлашган демерсал зонадаги организмлар ва сон-саноқсиз организмлар оқимлар билан силжийди ва планктонни ҳосил қилади. .

Чўл

Мисрдаги чўл манзараси

Чўл амфибияларнинг мавжудлигини маъқул кўрадиган яшаш жойи ҳисобланмайди, уларнинг терисини нам сақлаш ва болаларнинг ривожланиши учун сувга эҳтиёжи бор. Шунга қарамай, баъзи қурбақалар чўлларда яшайдилар, ер остида нам яшаш жойларини яратишади ва ноқулай шароитларда қишга тўғри келади. Диван қурбақаси (Сcапҳиопус cоучии) ёмғир содир бўлганда ўз чуқуридан чиқади ва ҳосил бўлган ўткинчи ҳовузларга тухум қўяди, куртаклари жуда тез ривожланади, баъзан тўққиз кун ичида метаморфозга учрайди ва ўзлари учун чуқур қазишдан олдин тўйиб овқатланишади[6].

Сув-ботқоқли ерлар

Бошқа организмлар сувли яшаш жойларининг қуришини бошқа йўллар билан енгишади. Вернал ҳовузлар ёмғирли мавсумда ҳосил бўладиган ва кейин қуриб қоладиган эфемер ҳовузлардир. Вернал ҳовузлар ўзига хос флораси мавжуд бўлиб, асосан бир йиллик ўсимликлардан иборат бўлади. Вернал ҳовузлар уруғлари қурғоқчиликдан омон қолади, шунингдек, ўзига хос мослаштирилган кўп йиллик ўсимликлар ҳам бўлади[7]. Ушбу экстремал яшаш жойларига мослашган ҳайвонлар ҳам мавжуд; пери қисқичбақалари қуриб кетишга чидамли, баъзан чанг билан учиб кетади, ердаги янги чуқурликларга тушиб „қишки тухум“ қўйиши ҳам мумкин. Пери қисқичбақалари уйқу ҳолатида ўн беш йилгача яшаши мумкин[8]. Баъзи ўлдирадиган ҳайвонлар худди шундай йўл тутишади, улар тухумлар ичидан чиқади, балоғатга этмаган балиқлар қулай шароитда жуда тез ўсади, лекин балиқларнинг бутун популяцияси бир вақтлар ҳовуз бўлган қуриган лойга диапаузада тухум бўлиб қолишилари мумкин[9].

Шаҳар

Кўпгина ҳайвонлар ва ўсимликлар шаҳар муҳитида яшашган. Улар одатда мослашувчан генералист бўлиб, уйларини қуриш учун шаҳарнинг хусусиятларидан фойдалана олишади. Каламушлар ва сичқонлар бутун дунё бўйлаб одамларга эргашишди, кабутарлар, қалдирғочлар, чумчуқлар ва уй мартинлари уй қуриш учун бинолардан фойдаланишади, кўршапалаклар том ёпиш учун жойдан фойдаланадилар, тулкилар ахлат қутилари ва одамлар яшайдиган ҳудудларга ташриф буюришади, коётлар, ракунлар ва скунклар кўчаларда юришади. Тахминан 2000 га яқин коётлар Чикаго ва унинг атрофида яшашади. 20-асрда Шимолий Европа шаҳарларидаги турар-жойларни ўрганиш натижасида улар ичида умуртқасиз ҳайвонларнинг 175 га яқин тури, шу жумладан 53 та қўнғиз, 21 та пашша, 13 та капалак ва куя, 13 та кана, 9 та бит, 7 та асалари, 5 та ари, 5 та таракан борлиги аниқланган., 5 та ўргимчак, 4 та чумоли ва бир қатор бошқа гуруҳ зараркунандалар ва хашоратлар ҳам мавжуд. Иссиқроқ иқлим шароитида термитлар шаҳарнинг яшаш жойларида жиддий зараркунандалардан бири ҳисобланади. Маълумки 183 тури биноларга таъсир қилади ва 83 тури жиддий тузилишга зарар этказади.

Микротабитат турлари

Алнус непаленсис дарахтининг барглари, барг қўнғизи Аулаcопҳора индиcа каби турлар учун микро яшаш жойини таъминлаш.

Микротабитат – бу маълум бир организм ёки популяциянинг кичик ҳажмдаги жисмоний эҳтиёжлари ҳисобланади. Ҳар бир яшаш жойи ёруғлик, намлик, ҳарорат, ҳаво ҳаракати ва бошқа омиллар таъсирида жуда кўп миқдордаги микротабитат турларини ўз ичига олади. Тошнинг шимолий юзасида ўсадиган ликенлар жанубий юзасида ўсишади. Текис тепада ўсадиган ва яқин жойда ўсадиган ликенлардан фарқ қилади, олукларда ва кўтарилган юзаларда ўсадиган ликенлар кварц томирларида ўсадиганлардан фарқ қилади. Ушбу миниатюра „ўрмонлар“ орасида микрофауна, умуртқасиз ҳайвонлар турлари яширинган, уларнинг ҳар бири яшаш учун ўзига хос талабларга эга[10].

Ёғочда жуда кўп турли хил микротабитат турлари мавжуд: игнабаргли ўрмонлар, кенг баргли ўрмонлар, очиқ ўрмонлар, тарқоқ дарахтлар, ўрмонларнинг чеккалари, бўшлиқлар ва ялтироқлар; дарахт танаси, новдаси, куртак, барг, гул ва мева; қўпол қобиқ, силлиқ қобиқ, шикастланган қобиқ, чириган ёғоч, ичи бўш, йив ва тешик; соябон, бута қатлами, ўсимлик қатлами, барг ахлати ва тупроқ; таянч илдизи, думғаза, йиқилган дарахт, поя асоси, ўт ўсимлиги, қўзиқорин, папоротник ва мох. Ёғочдаги структуравий хилма-хиллик қанчалик кўп бўлсин, микротабитат турларининг сони шунчалик кўп бўлади. Турли хил катталик ва ёшдаги алоҳида намуналарга эга бўлган бир қатор дарахт турлари, шунингдек, дарёлар, текисликлар, қияликлар, йўллар, бўшлиқлар ва кесилган жойлар каби хусусиятлар қатори жуда кўп биологик хилма-хил ўсимликлар ва ҳайвонлар учун қулай шароитларни таъминлайди. Мисол учун, Британияда ҳар хил турдаги чириган ёғочларда умуртқасиз ҳайвонларнинг 1700 дан ортиқ турлари борлиги тахмин қилинган.

Паразит организмлар учун унинг яшаш муҳити ташқи ёки ички қисмидаги ёки яшашга мослашган қисмидир. Баъзи паразитларнинг ҳаёт айланиши бир неча хил хост турларини, шунингдек, эркин ҳаёт босқичларини, баъзан эса жуда бошқача микротабитат турларини ўз ичига олади. Бундай организмлардан бири Америка Қўшма Штатлари жануби-шарқидаги шўр сув ботқоқларида мавжуд бўлган трематода (ясси қурт) Миcропҳаллус тургидус. Трематода биринчи оралиқ хўжайини салянгоз, иккинчиси эса шиша қисқичбақадир. Қисқичбақаларни истеъмол қиладиган сув қушлари ёки сутемизувчилардир.

Экстремал яшаш жойлари турлари

Антарктика жинси бир-биридан бўлиниб, бир неча миллиметр қалинликдаги яшил қатлам шаклида эндолитик ҳаёт шаклларини кўрсатади.

Ердаги ҳаётнинг катта қисми мезофил (мо''тадил) муҳитда яшаса-да, бир нечта организмлар, уларнинг аксарияти микроблари янада мураккаб ҳаёт шакллари учун мос бўлмаган экстремал муҳитларни мустамлака қилишга муваффақ бўлишди. Масалан, Антарктида музидан ярим мил пастда жойлашган Уилланс кўлида яшовчи бактериялар бўлади[11]. Бошқа бактерияларни океан ва Ердаги энг чуқур жойи бўлган Мариана хандақидасида кўп топиш мумкин, денгиз қорлари денгизнинг сирт қатламларидан пастга тушади ва бу денгиз ости водийсида тўпланиб, кенг бактериялар жамоасини озиқлантиришга ёрдам беради[12].

Оқ қисқичбақаларнинг зич массаси гидротермик тешикдаги, ўнг томонда пояли новдалари.

Гидротермал тешиклар биринчи марта океан тубида 1977-йилда топилган, денгиз сувининг ёриқлар орқали иссиқ магма денгиз тубига яқин бўлган жойларга оқиб ўтгандан кейин исиши натижасида юзага келади. Сув остидаги иссиқ булоқлар 340 °C (640 °Ф) дан юқори ҳароратда оқиб чиқиши мумкин. Бу тўлиб-тошган ҳаётнинг асоси кимёсинтез бўлиб, микроблар водород сулфиди ёки аммиак каби моддаларни органик молекулаларга айлантирадиган жараён ҳисобланади. [13] Ушбу бактериялар ва археялар экотизимларнинг асосий ишлаб чиқарувчилари бўлиб, турли хил ҳаётни қўллаб-қувватлайди. Йигирманчи асрнинг охирига келиб, гидротермал тешиклар атрофида моллюскалар, кўп қаватли қуртлар ва қисқичбақасимонлар ҳукмрон бўлган 350 га яқин организм турлари топилган, уларнинг аксарияти фан учун янги ва бу яшаш жойлари учун эндемик ҳисобланади .

Табитат ўзгариши

Америка Қўшма Штатларидаги Сент-Ҳеленс тоғидаги ҳалокатли отилишдан йигирма беш йил ўтиб, кашшоф турлари кўчиб ўтди.

Табиий жараёнлардан ёки инсон фаолиятидан қатъи назар, ландшафтлар ва улар билан боғлиқ яшаш жойлари вақт ўтиши билан ўзгаради. Тектоник кўтарилиш ва чўкишни келтириб чиқарадиган геологик жараёнлар билан боғлиқ секин геоморфологик ўзгаришлар ва зилзилалар, кўчкилар, бўронлар, сув тошқини, ўрмон ёнғинлари, қирғоқ эрозияси, ўрмонларнинг кесилиши ва ердан фойдаланишнинг ўзгариши билан боғлиқ ўзгаришлар мавжуд бўлиб, кейинчалик деҳқончилик амалиётидаги ўзгаришлар, туризм, ифлосланиш, парчаланиш ва иқлим ўзгариши натижасида яшаш жойлари турларининг ўзгариши бор.

Яшаш жойининг бузилиши атроф-муҳитга узоқ муддатли таъсир кўрсатиши мумкин. Бромус теcторум – бу Эвропадан Америка Қўшма Штатларига олиб келинган кучли ўт. Ёнғинга жуда мослашган, кўп миқдорда ёнувчи детритларни ишлаб чиқаради ва ўрмон ёнғинларининг частотаси ва интенсивлигини оширади. Ташкил этилган ҳудудларда у маҳаллий ёнғин режимини шундай ўзгартирдики, маҳаллий ўсимликлар тез-тез содир бўладиган ёнғинлардан омон қололмайди ва бу унинг янада устун бўлишига имкон беради. Денгиз мисоли, денгиз кирпилари популяциялари қирғоқ сувларида „портлаш“ ва мавжуд бўлган барча макроалгларни йўқ қилиш эди. Илгари ламинария ўрмони бўлган ўрмон, йиллар давомида давом этиши мумкин бўлган бепуштликка айланади ва бу озиқ-овқат занжирига катта таъсир кўрсатиши мумкин. Денгиз кирпиларини масалан, касаллик туфайли олиб ташлаш денгиз ўтларининг тез ўсадиган ламинариянинг ҳаддан ташқари кўплиги билан қайтишига олиб келиши мумкин.

эррор-паге-нот-фоунд
эррор-паге-нот-фоунд

Табитат муҳофазаси

Яшаш муҳити турларини муҳофаза қилиш биологик хилма-хилликни сақлашнинг зарурий босқичидир, чунки агар яшаш жойлари вайрон бўлса, ушбу яшаш муҳитига таянадиган ҳайвонлар ва ўсимликлар зарар кўради. Кўпгина мамлакатлар ўзларининг ёввойи табиатини ҳимоя қилиш учун қонунлар қабул қилдилар. Бу миллий боғлар, ўрмон қўриқхоналари ва ёввойи табиат қўриқхоналарини ташкил этиш шаклида бўлиши мумкин ёки ёввойи табиатдан фойда олиш мақсадида одамларнинг фаолиятини чеклаши мумкин. Қонунлар маълум бир тур ёки турлар гуруҳини ҳимоя қилиш учун ишлаб чиқилган бўлиши мумкин ёки қонун ҳужжатлари қуш тухумларини йиғиш, ҳайвонларни овлаш ёки ўсимликларни олиб ташлаш каби фаолиятни тақиқлаши мумкин. Яшаш жойлари турларини муҳофаза қилиш тўғрисидаги умумий қонунни амалга ошириш сайтга хос талабдан кўра қийинроқ бўлиши мумкин. 1973-йилда Қўшма Штатларда киритилган концепция йўқолиб кетиш хавфи остида турган турларнинг муҳим яшаш жойларини ҳимоя қилишни ўз ичига олади ва шунга ўхшаш тушунча баъзи Австралия қонунчилигига киритилган.

Халқаро шартномалар денгиз қўриқхоналарини ташкил этиш каби мақсадлар учун зарур бўлиши мумкин. Яна бир халқаро шартнома – Ёввойи ҳайвонларнинг кўчиб юрувчи турларини сақлаш тўғрисидаги конвенция бутун дунё бўйлаб кўчиб юрадиган ва бир нечта мамлакатларда ҳимояга муҳтож ҳайвонларни ҳимоя қилади[14]. Қонунчилик атроф-муҳитни ҳимоя қиладиган жойда ҳам, ижро этмаслик кўпинча самарали ҳимояга тўсқинлик қилади. Бироқ, яшаш жойларини муҳофаза қилишда маҳаллий аҳолининг озиқ-овқат, ёқилғи ва бошқа ресурсларга бўлган эҳтиёжларини ҳисобга олиш керак. Очлик ва қашшоқликка дуч келган фермер, Сан-Квинтин кенгуру каламуш каби йўқолиб кетиш хавфи остида турган турлар учун сўнгги қулай яшаш жойи бўлишига қарамай, бир текис ерни ҳайдаб юбориши ва ҳатто ҳайвонни зараркунанда сифатида ўлдириши мумкин. Экотуризм манфаатларидан келиб чиқиб, маҳаллий ҳамжамиятларга ўз ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг ўзига хослиги ҳақида маълумот бериш мақсадга мувофиқ бўлади.

Монотипик яшаш жойи

Монотипик яшаш муҳити – бу табиатни муҳофаза қилиш биологиясида баъзан қўлланиладиган тушунча бўлиб, унда битта ҳайвон ёки ўсимлик тури маълум бир яшаш муҳитида топиладиган ягона тур бўлиб, монокултурани ташкил қилади. Бундай яшаш муҳити тури биологик хилма- хилликда политипик яшаш жойлари билан солиштирганда камбағал бўлиб туюлиши мумкин бўлса-да, бу ҳар доим ҳам шундай эмас. Ҳйдрилла экзотик ўсимликининг монокултуралари умуртқасиз ҳайвонларнинг худди шундай бой фаунасини янада хилма-хил яшаш жойи сифатида қўллаб-қувватлайди. Монотипик яшаш муҳити ҳам ботаника, ҳам зоологик шароитда учрайди. Баъзи инвазив турлар у ерда бошқа турларнинг ўсишига тўсқинлик қиладиган монокултурали стендларни яратиши мумкин. Доминант мустамлакачилик ажраладиган кимёвий моддалар, озуқа моддаларининг монополлашуви ёки ўтхўр ҳайвонлар ёки иқлим каби табиий назоратнинг йўқлиги туфайли юзага келиши мумкин, бу уларни ўз яшаш жойлари билан мувозанатда ушлаб туради. Сариқ стартҳистле, Cентауреа солститиалис, бунинг ботаник монотипик яшаш жойига мисол бўлди. Буюк кўллар ва Миссисипи дарёси сув ҳавзаси ҳудудларини мустамлака қиладиган маҳаллий бўлмаган чучук сув зебра мидияси, Дреиссена полйморпҳа, зоологик монотипик яшаш жойига мисолдир; Россияда ўз уйида уни бошқарадиган йиртқичлар ёки паразитлар йўқ[15].  

Манбалар

  1. ↑ Wоҳлсчлаг, Доналд Э. (1968). "Фишес бенеатҳ Антарcтиc иcе". Аустралиан Натурал Ҳисторй (Аустралиан Мусеум) 16: 45–48. Арчивед фром тҳе оригинал он 12 Април 2021. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210412130032/ҳттпс://медиа.аустралиан.мусеум/медиа/дд/Уплоадс/Доcуменц/35612/амс370_вХВИ_2_лоwрес.8077ффе.пдф. Қаралди: 19 Жулй 2021. "Бенеатҳ тҳе сеа иcе анд тҳе терминал портионс оф тҳе Росс Иcе Шелф анд Коэттлитз Глаcиэр тонгуэ ис ан ақуатиc ҳабитат тҳат ҳас а неарлй униформ фреэзинг температуре оф -1.9° C (28.6° Ф) анд а ремаркабле ассемблаге оф анималс." Яшаш жойи]]
  2. ↑ 2,0 2,1 Краусман, Паул Р.; Моррисон, Мичаэл Л. (26 Жулй 2016). "Анотҳер плеа фор стандард терминологй: Эдитор'с Мессаге" (эн). Тҳе Жоурнал оф Wилдлифе Манагемент 80 (7): 1143–1144. дои:10.1002/жwмг.21121. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1002/жwмг.21121. 
  3. ↑ Фор эхампле: Сwапан Кумар Натҳ. Проблем-басед Миcробиологй, Проблем-басед басиc сcиэнcе сериэс. Саундерс, 2006 — 314-бет. ИСБН 9780721606309. Қаралди: 2021-йил 24-апрел. „[Меаслес] вирус ҳабитат ис ҳуманс.“ 
  4. ↑ „ҳабитат“. Диcтионарй.cом Унабридгед. Рандом Ҳоусе.
  5. ↑ „Инвасиве спеcиэс“. Натионал Wилдлифе Федератион. 2016-йил 31-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-май.
  6. ↑ „Cоуч'с спадефоот (Сcапҳиопус cоучи)“. Аризона–Сонора Десерт Мусеум. 2016-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-май.
  7. ↑ Wитҳам, Cарол W.. Эcологй, Cонсерватион, анд Манагемент оф Вернал Поол Эcосйстемс. Cалифорниа Нативе Плант Соcиэтй, 1998 — 1-бет. ИСБН 978-0-943460-37-6. 
  8. ↑ Греэн, Сcотт. „Фаирй шримп“. Тҳе Вернал Поол Ассоcиатион. 2016-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-май.
  9. ↑ Wалкер, Матт. „Тҳе мост эхтреме фиш он Эартҳ“. ББC Эартҳ (2015-йил 21-май). 2016-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-май.
  10. ↑ „Миcроҳабитат тйпес“. Аустралиан Натионал Ботаниc Гарденс, Cентре фор Аустралиан Натионал Биодиверситй Ресеарч (Ан Аустралиан Говернмент Инитиативе). Говернмент оф тҳе Cоммонwеалтҳ оф Аустралиа. 2016-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 18-май.
  11. ↑ Горман, Жамес. „Баcтериа Фоунд Деэп Ундер Антарcтиc Иcе, Сcиэнтисц Сай“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 6-феврал). 2019-йил 3-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 18-май.
  12. ↑ Чои. „Миcробес Тҳриве ин Деэпест Спот он Эартҳ“. ЛивеСcиэнcе (2013-йил 17-март). 2013-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 18-май.
  13. ↑ „Ҳйдротҳермал Вент Cреатурес“. Оcеан Портал. Смитҳсониан Натионал Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 2016-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 20-май.
  14. ↑ „Cонвентион он тҳе Cонсерватион оф Миграторй Спеcиэс оф Wилд Анималс“. УНЕП/CМС Сеcретариат. 2011-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 7-июл.
  15. ↑ „Инвасиве Мусселс“. Натионал Wилдлифе Федератион. 2016-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-июн. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yashash_joyi" dan olindi