Yassaviylik

Яссавийлик — тасаввуфдаги тариқатлардан бири. Асосчиси Аҳмад Яссавий. ХИИ асрда Ўрта Осиёда пайдо бўлган. Яссавийлик таълимотига кўра, комил муршид (шайх)нинг зиммасидаги биринчи вазифа олий инсоний сифатларни ўзида мужассам этиш, шариат илмини мукаммал эгаллаб, сўнг муридларни ортидан эргаштиришга эришишдир. Я.ка кўра, мурид қуйидаги талабларга риоя қилиши зарур: бирор кишини ўз муршидидан устун қўймаслиги ва унга мутлақ эҳтиром билан боғланиши; зикр ва идрок соҳиби бўлиши, устозининг рамзи ва ишоратларини осон илғаши; сўзда тўғри, ваъдага вафодор бўлиши; устозининг амр, таклиф, ваъз ва насиҳатларини назардан соқит этмай камолга интилиши. Ҳазинийнинг "Жавоҳир улаброр" асарида Я.нинг асослари қуйидагича қайд қилинган: тавҳидга асосланган тасаввуфий тушунчалар; шариат ва пайғамбарнинг суннатига мутлақ боғлиқлик; шариатга таянган тариқат; риёзат ва мушоҳада; хилват ва зикр. Я.да илммаърифат эгаллаш, ҳиммат ва саховат туйғуларини камол топтириш, нафсга қарши курашда собит бўлиш, ҳалол меҳнат билан ризқ топишга алоҳида аҳамият берилган. Я. зикри жаҳрийга асосланилган. Тасаввуф таълимотига кўра, инсоннинг асл ватани мутлақ борлиқ. Инсон шу борлиқда пайдо бўлган, ўша муқаддас борлиққа қайтмоғи муқаррар. Шу боис ҳақиқий суфий ватан ва ватанпарварлик борасида тор тушунчага берилмаслиги керак. Я. кўплаб олим, шоир ва давлат арбоблари қалбини забт айлаган. У фақат Мовароуннаҳрда эмас, балки Хуросон, Озарбайжон, Туркияда ҳам кенг тарқалган.

Шаклланиш босқичи

Бу тариқатнинг шаклланиши Аббосийлар халифалигидан мустақил бўлган алоҳида сиёсий ҳокимиятларнинг шаклланиши билан бир вақтга то'г'ри келади. Иккинчи давр - Туркистонда со'фийлик дунёқараши ва тариқатларининг Яссавий ҳаётидан Олтин О'рда давлати ташкил топишигача бўлган давр.Яссавий тариқатининг шаклланишининг дастлабки шартлари ҳақида турлича қарашлар мавжуд.Яссавий тариқатининг асоси “Мубайиадун ” ва “Кармат” та’лимотларидан бошланади,деган хулоса Баг’дод ва Хуросоннинг тасаввуфнинг шаклланишига сезиларли та’сир ко’рсатмаганлигидан келиб чиқади.Яъни Туркистон ўлкасидаги дуалистик манихийлик таълимоти ва анъанавий тариқатлар асосида шаклланган мубайдлар таълимотининг табиий давоми сифатида қаралади.Турк тарихчиси З.Валидий Тўғон Яссавий та’лимоти манихийлик ва шофе’ийлик асосида шаклланганлигини,у қорахонийлар сулоласидан чиққанлигини айтади.

Яссавий та’лимоти назарийдир

Назарий жиҳатдан Яссавий та’лимоти қалб,хоҳиш ва илҳом йўли орқали ма’рифат ва ботинликка қаратилган.Я’ни,унинг та’лимоти ма’навий ва нафсга тўла бўлса,карматийлар бутунлай сиёсий бўлса,табиатан ақида (ақида) бўлса,Яссавий тариқати бутунлай ма’навиятдир.Яссавий тариқатини Ҳаллож ал-Мансур йўлининг давоми деб та’кидлаганлар қаторида франсуз шарқшунос олими Мсигнон Луи ҳам бор.Унинг “Аллож ал-мансур” асарида Ҳалложнинг туркий исломдаги ўрни кенг муҳокама қилинади.Яссавий Ҳалложни ислом авлиёларидан бири деб тан олган.Исбатийя со'фийлик мазҳаби вакили Мансур ал- Ҳаллож со'фийлик дунёқараши тоифаларининг ("фана фи Аллоҳ" (Аллоҳга эргашиш),"муҳаббатуллоҳ"(Аллоҳга ишқ),"тарк-и дунё" ("тарк-и дунё") ("Аллоҳга эргашиш"), "муҳаббатуллоҳ" ("Муҳаббатуллоҳ") (Аллоҳга ишқ),"тарк-и дунё"("Аллоҳга эргашиш") каби со'фийлик дунёқарашининг асосий белгиларини ажратиб ко'рсатди.Аллоҳдан юз о'гириш), "ҳикмат"(ҳикмат),"севги (очиқ)","муракаба" (о'з-о'зини танқид қилиш),"тасфийя-и калб"(қалбни поклаш).Айрим истиснолар бўлмаса, Яссавий та’лимотининг мазмуни Ҳаллож та’лимотига мос келади. Бироқ, бу та'лимотнинг назарий асосига ко'ра, маламия сектасининг хусусиятлари исбатиядан устун туради. Шунга қарамай, Яссавий донишмандларида Мансур номи ва йўли кўп тараннум этилган. Маламия та’лимоти (асосчиси Боязид Бистамий) одатда ан’анавий туркий дунёқарашга асосланади. Инсон руҳияти ҳолатини ўрганишга қаратилган маламит дунёқараши сезги ва сезги орқали худога бўлган “орзу”, “рағбат” ва “ истиғроқ ” ҳолати билан боғланган. Бу Худога итоат қилишнинг ё'лидир.

Маламияда ҳақиқатга хизмат қилиш халққа хизмат қилиш экан, инсонни севиш асосий талабдир.Яссавий та’лимотининг замирида Маламиядаги сўфийлар руҳияти ётади.Асосийси, инсоннинг жинсий, ҳайвоний табиатини ё'қ қилиш;сакр-очиқ (кучли ишқ) ва wирд (зикр) аркши фана (озодлик мақоми) мақомига эришиш;нафас олмоқ,завқ олмоқ;сатр - инсоннинг ибодат ва амалларини яшириш;Уажд – инсоннинг “мен”ини йўқотиши,Ҳақни топиши ва Аллоҳга юзланиши каби руҳий ҳолат ва мақомдир.Маламия табиатининг барча хусусиятларини “Дивони ҳикмат” ва “Миратул кулуб”да кўриш мумкин.Бу ерда маламизм сўфийлик фалсафий та’лимот бўлиб, уни кейинги асрларда секта сифатида пайдо бўлган маламизм билан аралаштириб юбормаслик керак. Ҳазиний ўзининг “Жавоҳир ул Аброр мин Амуаж-ил Биҳор” (“Денгиз тўлқинларида эзгулик гавҳарлари” ёки “Сирлари”) асарида Яссавий тариқатининг асосий хусусиятлари, комиллик йўлида шогирдларга қўйиладиган талаблар ҳақида кўп ёзган. Ҳақ ё'лидаги азизларнинг").

Асосий ахлоқий тамойиллар

1) О'қитувчи ва талаба о'ртасидаги муносабатлар:

• мурид (шогирд) ҳеч кимни шайхидан (устозидан) ортиқ ҳисобламаслиги ва унга итоат қилиши керак (чунки тариқатга, ма’навий камолот йўлига кирган шогирд устоздан ажралиб, мустақил юрса, унинг ма’навий камолот йўли ёпилади.);
• шайхининг аҳволини ва ишораларини тушуна олиши учун ақлли ва сезгир бо'лсин;
• шайхнинг со'з ва ишларига э'тибор бериш ;
• садоқат билан хизмат қилиши, ёлг'он гапирмаслиги, яширин бо'лиши керак;
• зарурат туғилса, мурид шайхнинг эҳтиёжлари учун ўзи билан бирга бутун мол-мулкини беришга тайёр бўлиши керак, чунки акс ҳолда “ ички (ички) манба”ни очиб бўлмайди;
• шайх сирларини сақлаши, барча тарғибот, ва’з ва кўрсатмаларга амал қилиши;
• Ҳақ ё'лида шайх учун жон бериб, унинг до'стига до'ст, душманига душман бо'лиши керак (бу шартлар психологик).

2) Охирги 6 жумла (аҳкам):

• Худони тан олиш;
• сахийлик;
• ҳақиқий ҳалоллик;
• якиннинг то'йинганлиги (чексиз билиш);
• хавф ;
• тафаккул (чуқур фикр).

3)Шайх бўлмоқ:дин илми билан тўйинган бўлмоқ,мулойим сабрли, диққатли бўлмоқ, ҳақиқатга қаноат қилмоқ, ҳақиқатга яқин бўлмоқ.

4) Мазҳабнинг 6 та вазифаси (мажбурий):

• мукаммалликка интилиш;
• Ҳақиқатга яқинлашишга уриниш;
• Ҳақиқатга интилиш;
• Ҳақиқат ё'лида хавф ва умидда бо'лиш;
• доимий хотира;
• доимо Ҳақиқат ҳақида гапиради.

5) Мазҳабнинг 6 хил ан'анавий усули (суннат):

• ко'п одамлар билан ибодат қилиш;
• эрталаб ҳушёр туринг;
• мунтазам ичак ҳаракатлари, тозалик;
• доимо Худонинг қудратида ҳис қилиш;
• Аллоҳни ҳеч қачон унутма ;
• оқилона ва етук кишиларга, ҳукмрон ҳукмдорга итоаткор бўлиш.

6) Мазҳабнинг 6 та махсус сифати (мустаҳаб):

• меҳмондо'стлик;
• меҳмонхона ҳолатига қараб;
• меҳмоннинг тез-тез қо'ниши яхши эканлигини билиш;
• меҳмонлар сонига э'тибор беринг;
• меҳмоннинг хоҳишини бажариш;
• Хожа Аҳмад Яссавий ва замонаси шайхи учун дуо қилиш.

7) Мазҳабнинг 6 та ахлоқий қоидалари:

• тиз чо'киб, содда, мулойим;
• о'зини ҳаммадан паст ҳис қилиш;
• ҳар кимни о'зидан устун деб билиш;
• о'қитувчиларга ҳурмат;
• шайхлар олдида рухсациз гапирмаслик;
• маслаҳатларини унутманг.

8) Мазҳабга кирган шогирднинг етуклиги учун 4 та шарт:

• жой (бо'ш жой),
• омон қолиш (вақт),
• миҳуан (биродарлик - о'заро ҳамкорлик),
• рабт-и Султон (давлат раҳбарига фидокорона ихлос).

9)Ясавий тариқати баланд овозда қироат қилувчи “заҳрий тариқат”дир. Айрим олимлар Хожа Аҳмад Яссавийни жаҳрий тариқатнинг асосчиси деб ҳисоблайдилар.Яссавий тариқати қўллаган зикр тури сўфийлик адабиётида кўпинча “ара зикр” деб аталади

10)Яссавий тариқатининг амали,ихлосманднинг диққатини муайян мақсадга қаратиш ва муриднинг руҳий ҳолатини ташқи дунёдан узоқда жойлашган қоронғу жойда,я’ни ердан қазилган жойда,ма’лум муддатга тарбиялашдан иборат вақт даври.ХИИ асрда Ясавий тариқати Мауроаннаҳр, Туркистон, Фарғона,я’ни ҳозирги Қозоғистон,Ўзбекистон, Қирғизистон,Туркманистон,Тожикистон ҳудудларига тарқалди. Бу ерда Яссавий та’лимоти, ма’навий қадриятлари издошлари ўз изларини қолдирдилар. Шунингдек, туркий маданиятга асосланган барча тариқатлар ҳам шу тариқат асосида шаклланган. Буни Нақшбандия ва Куброия (Нажмиддин Кубро) туркумидаги Хожа Аҳмад Яссавий шогирдларининг учрашувида кўриш мумкин.