Yatga
Ятга[1] (ятаг[2], ятҳ[3]) — чертиб чалинадиган мўғулча торли чолғу асбоби, ситранинг ҳаракатланувчи тор тагликларига эга бўлган бир тури[4]. Замонавий ятганинг одатда 13 та тори бўлади, аммо унинг 21 та торли намуналари ҳам бор[4][3].
Ушбу чолғу асбоби ҳақидаги биринчи ёзма қайдлар 1389-йилги хитойча луғатда келтирилган бўлиб, китобда асбобнинг чженга ўхшаш эканлиги ва 13 та тори борлиги; шунингдек, ҳаракатланувчи тагликларга эга бўлган ситрага ном беришда мўғулча „ ятуган“ сўзи форс тилига ўзлаштирилгани айтилади[4]. Ўн иккита торли ятга Син сулоласи[4] даврида сарой ансамбли таркибига кирган. Қалмоқларнинг „Жангар“ достонида 8000 торли ятга чалган малика ҳақида сўз боради[4].
Мустақил Мўғулистонда ятга урфдан чиққан ва 30 йил давомида бутунлай унутилган; 1950-йиллардаги миллий уйғониш ўзига ўхшаш бўлган корейс чолғу асбоблари таъсирига тушиб қолган мўғул ситрасига бўлган қизиқишни қайтара олди[4]. Замонавий ятгалар чолғу ансамблларида ёки қўшиқ куйлашга жўрликда қўлланади[4].
Ятга намуналари катталиги жиҳатидан бир-биридан кескин фарқ қилади: унинг узунлиги 1 м 14 см ва 1 м 53 см[4] га тенг намуналари мавжуд, ўртача узунлиги 1 м 30 см га тенг[3]. Ятга кедр ёки қарағай ёғочидан ўйиб ишланган корпус қисмига эга, у ўрта қисмидан юқорига қараб тенг иккига кесилган қувурга ўхшаш кўринишда ишланади. Мўғул ятгасининг торлари катгутдан тайёрланган, тува ва қозоқ ситралари учун от ёлидан торлар эшилган. Ички Мўғулистоннинг замонавий ятгаларида эса торлар ипак ёки металлдан бўлади, уларнинг икки қатор қулоқлари бор. Торлар ўнг қўлнинг тирноқлари ёки тирноқлар учун мўлжалланган восита билан чертилади, чап қўл эса ипларни босиб, вибрато каби товушли безакларни ҳосил қилади.
Ятгада мусиқа чалиш вақтида у тиззаларнинг бири устида жойлашади, асбобнинг бир чеккаси эса ерда туради[4]. Замонавий ижрочилар одатда курсида ўтириб ёки ятгани тиззасига қўйиб, четини ерда қолдириб ва ёки горизонтал тагликка ўрнатилган чолғу асбоби қаршисида ўтириб куй чалишади[4].
Ятга торлари анъанавий равишда хитойча чжи оҳангига кўра пентатоникага созланган[4]. 18-19-асрларда монастирлар ятга учун ўзларининг ноталар тизимидан фойдаланганлар[4].
-
Анъанавий ўйин ҳолати
-
Стендда замонавий ятга
-
Безатилган асбоб қирраси
Манбалар
Адабиётлар
- „Монголии музыка“, Музыкальный энциклопедический словарь. М.: Советская энциклопедия, 1990 — 232-бет.
- Cароле Пегг „Ятга“, . Грове Мусиc Онлине. Охфорд Университй Пресс, 2001.
- Cароле Пегг. Монголиан мусиc, данcе, & орал нарративе: перформинг диверсе идентитиэс. Сеаттле: Университй оф Wашингтон Пресс, 2001. ИСБН 978-0-295-98030-0.
- О музыкальных инструментах ойратов Монголии и Синьцзян-Уйгурского автономного района Китая. — 2012. — С. 187—192.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |