Яван руса ёки Сунда самбар (Руса тиморенсис) – Индонезия ва Шарқий Тиморда тарқалган йирик кийик тури ҳисобланади . Ер шарининг жанубий ярим қисмларида яван руса популяциясини учратиш мумкин.

Яван руса кийики
Урғочи ва эркак кийик, Балуран Миллий қўриқхонаси, Шимолий Ява, Индонесиа
Илмий классификацияланишиEdit this classification
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сут эмизувчилар
Туркум: Кийиксимонлар
Оила: Қувушшохлилар
Уруғ: Руса
Тур:
Р. тиморенсис[1]
Бинар номенклатура
Руса тиморенсис[2]

(Блаинвилле, 1822-йил)

Таксономияси

Яван руса кийигини 1988-йилда ишлаб чиқарилган Индонезия рупия валютасида тасвирланган

Яван русасининг этти кенжа тури бор [3]:

  • Р. т. тиморенсис (Тимор руса кийик) – Тимор .
  • Р. т. Джонга – Муна ва Бутунг ороллари.
  • Р. т. флоресиэнсис (Флорес руса кийик) – Флорес ва бошқа ороллар.
  • Р. т. маcассариcус (Cелебес руса кийики) – Сулавеси .
  • Р. т. молуccенсис (Молуccан руса кийики) – Малуку ороллари .
  • Р. т. ренчи – Бали .
  • Р. т. русса (Яван руса кийик) – Жава .

Хусусиятлари

Яван русаси кийикининг ранги тўқ қора жигарранг ва пешонаси кулранг рангда бо'лади. Унинг орқа томони деярли қора, пастки ва ички сонлари сарғиш жигарранг. Қорни оч жигарранг, думнинг учи эса тўқ қора жигарранг. Кўкракидаги жунлари қолган танасидаги жунларга қараганда дағал ва узунроқ. Қулоқлари кенг, бошидан бир оз қисқароқ. Шохлари ўрта узунликда ва анча кенг, юқори шохлари олдинга қараб қайрилган [4]. Буғучалар доғсиз туғилади. Эркаклари урғочиларига қараганда каттароқ бўлади; бошидан танагача бўлган узунлиги 142 см дан 185 см гача, думи 20 см гача бўлади. Эркакларнинг вазни 152-160, урғочиси эса тахминан 74 кг бўлади[5].

Тарқалиши ва яшаш жойи

Балуран миллий боғидаги рус кийиклари подаси

Яван руса кийики асли Индонезиядаги Жава, Бали ва Тимор оролларида тарқалган. Шунингдек у Ириан Жая, Борнео, Кичик Сунда ороллари, Малуку, Сулавеси, Поҳнпеи, Маврикий, Реунион, Фиджи, Тонга, Самоа, Вануату, Соломон ороллари, Рождество ороллари, Кокос ороллари, Австралия, Маин ороллари, Янги Каледония, Янги Зеландия, Папуа – Янги Гвинея, Янги Британия ва Янги Ирландия [6] [7] олиб келиниб кўпайтирилган. Яван руса кийики 1900-йилларнинг бошларида голландлар томонидан Янги Гвинеяга ҳам олиб келиниб кўпайтирилган [8].

Ғарбий Папуа пасттекислигига олиб келиниб, кўпайтирила бошлагандан бери, бу тур кенг тарқалиб кета бошлади. Аммо, сўнгги йигирма йил ичида унинг маҳаллий ҳудудилардаги популяцияси тахминан 10 000 бош тури сезиларли даражада камайди ва эҳтимол янада камайиши мумкинлиги айтилмоқда. Бунинг натижасида, у ўзи яшайдиган табиий ҳудудларида ҳимоясиз турлар рўйхатига киритилди ва 2018-йилда Индонезия қонунчилиги бўйича ҳимояланган турлар деб эълон қилинди [9].

1980-1990-йилларда миллий боғлар каби қўриқлана ҳудудларидаги яйловлар браконерлик фаолиятини чеклаш ва назорат қилиш учун ишлатилган. Шунга қарамай, Индонезиядаги Балуран миллий боғида инвазив тиканли акацияларнинг кўпайиши натижасида яйловлар йўқолганлиги сабабли кўплаб яван русла кийиклари нобуд бўлди [10].

Экологияси

Жаван руса тунда фаол бўлишади, гарчи улар кундузи ўтласалар ҳам [11]. Улар камдан-кам ҳолларда очиқ жойларда кўриш мумкин ва уларнинг ўткир сезги қобилияти ва эҳтиёткор инстинктлари туфайли уларга яқинлашиш жуда қийин.

Руса кийиклари кўпинча кичик гуруҳлар ҳосил қилиб ёки жуфт бўлиб яшашади, гарчи эркаклар кўпинча ёлғиз кўринади [12]. Хавотирга тушганда, руса кийик жуда баланд овозда сигнал беради. Бу сигнал қўнғироғи ҳисобланади ва яқин атрофдаги бошқа кийикларни огоҳлантиради.

Жаван руса кийиклари бошқа кийик турларида бўлгани каби, Жаван русаси асосан ўт, барглар ва тушган мевалар билан озиқланади. Уларнинг сувга бўлган эҳтиёжининг асосий қисми истеъмол қилинадиган озиқ-овқат орқали қондирилади, шунинг учун улар деярли сув ичишмайди[13].

Йиртқичлар

Яван руса кийигининг асосий йиртқич ҳайвонлари Яван леопари, сунда булутли леопард, ёвойи итлар, эстуарин тимсоҳи, тўрсимон питон, Ринка, Комодо ва Флорес оролларида Комодо калтакесаги ҳисобланади [14] [15].

Кўпайиши

Ява русаси июл ва август ойларида жуфтлашади, бу вақтда кийиклар баланд овоз чиқаришади ва шохлари билан жанг қилишади. Урғочи кийикларнинг ҳомиладорлик даври 8 ойл давом этади ва баҳорнинг бошида бир ёки иккита бузоқни туғади. Бузоқлар яшаш шароитига қараб 6-8 ойлигида сутдан ажратилади, жинсий этукликка эса 3-5 ёшда ецҳади. Яван руслари кийики ёввойи табиатда ҳам, хонакилаштирилганда ҳам 15-20 йил яшайди [16] [17].

Маълумотномалар

  1. ↑ Грубб, П. (2005).
  2. ↑ Грубб, П. (2005). „Спеcиэс Руса тиморенсис“. Ин Wилсон, Д. Э.; Реэдер, Д.М (эдс.). Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд: А Тахономиc анд Геограпҳиc Референcе (3рд эд.). Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс. п. 670. ИСБН 978-0-8018-8221-0. ОCЛC 62265494.
  3. ↑ Грубб, П. (2005).
  4. ↑ Фитзингер, Л. Ж. (1875). "Критисче Унтерсучунген üбер диэ Артен дер натüрличен Фамилиэ дер Ҳирсче (Cерви). ИИ. Абтҳеилунг". Ситзунгсберичте дер Каисерличен Академиэ дер Wиссенсчафтен. Матҳематисч-Натурwиссенсчафтличе Cлассе 70: 239–333. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/ситзунгсберичте70каис/паге/316/моде/2уп. 
  5. ↑ „Руса, Сунда самбар“. Ултимате Унгулате.
  6. ↑ Ҳедгес, С.; Дуcкwортҳ, Ж. W.; Тимминс, Р.; Семиади, Г.; Дрйден, Г. (2015). „Руса тиморенсис“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2015: э.Т41789А22156866. дои:10.2305/ИУCН.УК.2015-2.РЛТС.Т41789А22156866.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  7. ↑ Лонг, Ж.Л.. Интродуcед Маммалс оф тҳе Wорлд: Тҳеир Ҳисторй, Дистрибутион анд Инфлуэнcе. Cаби Публишинг, 2003. ИСБН 9780851997483. 
  8. ↑ Георгес, А.; Гуарино, Ф.; Бито, Б. (2006). "Фрешwатер туртлес оф тҳе ТрансФлй регион оф Папуа Неw Гуинеа – нотес он диверситй, дистрибутион, репродуcтион, ҳарвест анд траде". Wилдлифе Ресеарч 33 (5): 373–375. дои:10.1071/wр05087. ҳттп://ww.публиш.cсиро.ау/wр/WР05087. [сайт ишламайди]
  9. ↑ Пангау‐Адам, Маргаретҳа; Флассй, Марлина; Треи, Жан‐Никлас; Wалтерт, Маттҳиас; Соофи, Маҳмоод (Жануарй 2022). "Тҳе роле оф тҳе интродуcед руса деэр Cервус тиморенсис фор wилдлифе ҳунтинг ин Wест Папуа, Индонесиа" (эн). Эcологиcал Солутионс анд Эвиденcе 3 (1). дои:10.1002/2688-8319.12118. ИССН 2688-8319. 
  10. ↑ Али, Нур Ализати Набила Гиарат; Абдуллаҳ, Моҳд Лутфи; Нор, Сити Азизаҳ Моҳд; Пау, Тан Мин; Кулаими, Ноор Азлеэн Моҳд; Наим, Дарлина Мд (2021-01-01). "А ревиэw оф тҳе генус Руса ин тҳе индо-малаян арчипелаго анд cонсерватион эффорц" (эн). Сауди Жоурнал оф Биологиcал Сcиэнcес 28 (1): 10–26. дои:10.1016/ж.сжбс.2020.08.024. ИССН 1319-562Х. ПМИД 33424278. ПМC 7783680. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7783680. 
  11. ↑ Али, Нур Ализати Набила Гиарат; Абдуллаҳ, Моҳд Лутфи; Нор, Сити Азизаҳ Моҳд; Пау, Тан Мин; Кулаими, Ноор Азлеэн Моҳд; Наим, Дарлина Мд (2021-01-01). "А ревиэw оф тҳе генус Руса ин тҳе индо-малаян арчипелаго анд cонсерватион эффорц" (эн). Сауди Жоурнал оф Биологиcал Сcиэнcес 28 (1): 10–26. дои:10.1016/ж.сжбс.2020.08.024. ИССН 1319-562Х. ПМИД 33424278. ПМC 7783680. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7783680. Али, Нур Ализати Набила Гиарат; Абдуллаҳ, Моҳд Лутфи; Нор, Сити Азизаҳ Моҳд; Пау, Тан Мин; Кулаими, Ноор Азлеэн Моҳд; Наим, Дарлина Мд (2021-01-01).
  12. ↑ Пангау‐Адам, Маргаретҳа; Флассй, Марлина; Треи, Жан‐Никлас; Wалтерт, Маттҳиас; Соофи, Маҳмоод (Жануарй 2022). "Тҳе роле оф тҳе интродуcед руса деэр Cервус тиморенсис фор wилдлифе ҳунтинг ин Wест Папуа, Индонесиа" (эн). Эcологиcал Солутионс анд Эвиденcе 3 (1). дои:10.1002/2688-8319.12118. ИССН 2688-8319. Пангау‐Адам, Маргаретҳа; Флассй, Марлина; Треи, Жан‐Никлас; Wалтерт, Маттҳиас; Соофи, Маҳмоод (Жануарй 2022).
  13. ↑ Али, Нур Ализати Набила Гиарат; Абдуллаҳ, Моҳд Лутфи; Нор, Сити Азизаҳ Моҳд; Пау, Тан Мин; Кулаими, Ноор Азлеэн Моҳд; Наим, Дарлина Мд (2021-01-01). "А ревиэw оф тҳе генус Руса ин тҳе индо-малаян арчипелаго анд cонсерватион эффорц" (эн). Сауди Жоурнал оф Биологиcал Сcиэнcес 28 (1): 10–26. дои:10.1016/ж.сжбс.2020.08.024. ИССН 1319-562Х. ПМИД 33424278. ПМC 7783680. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7783680. Али, Нур Ализати Набила Гиарат; Абдуллаҳ, Моҳд Лутфи; Нор, Сити Азизаҳ Моҳд; Пау, Тан Мин; Кулаими, Ноор Азлеэн Моҳд; Наим, Дарлина Мд (2021-01-01).
  14. ↑ „Руса, Сунда самбар“. Ултимате Унгулате.„Руса, Сунда самбар“.
  15. ↑ Реес. „Руса тиморенсис“. Университй оф Мичиган Мусеум оф Зоологй. Анимал Диверситй Wеб.
  16. ↑ Реес. „Руса тиморенсис“. Университй оф Мичиган Мусеум оф Зоологй. Анимал Диверситй Wеб.Реес, Э. „Руса тиморенсис“.
  17. ↑ „Руса, Сунда самбар“. Ултимате Унгулате.„Руса, Сунда самбар“.

Қўшимча ҳаволалар